Akụkọ Ihe Mere Eme nke Agha Ụwa Mbụ
Pendahuluan
Agha Ụwa Mbụ, nke dịgidere site na 1914 ruo 1918, bụ otu n'ime esemokwu kachasị njọ n'akụkọ ihe mere eme mmadụ. Ọ dọtara uche ụwa ma tinye aka na ọtụtụ mba, na-eme ka o nwee mmetụta dị ukwuu na ndọrọ ndọrọ ọchịchị, mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na akụ na ụba ụwa. Esemokwu a agbanweghị naanị ụzọ anyị si alụ agha kamakwa o nwere mmetụta dị ukwuu nke kpụpụtara narị afọ nke 20. Isiokwu a ga-enyocha akụkọ ihe mere eme zuru oke nke Agha Ụwa Mbụ, site na ihe kpatara ya na usoro agha ahụ ruo na mmetụta ya n'ụwa.
Ihe Mere Agha ahụ Ji Dị na Ya na Ihe Ndị Mere Ya
Njikọ aka na Ịhụ Mba n'Anya
Ná mmalite narị afọ nke 20, Yuropu bụ ebe ike dị ukwuu na-azọ ọchịchị. Njikọ Ndị Atọ—Britain, France, na Russia—guzobere Ike Ndị Atọ Ukwu. Ka ọ dịgodị, Germany, Austria-Hungary, na Itali guzobere Njikọ Ndị Atọ. Esemokwu dị n'etiti otu abụọ a nọgidere na-akawanye njọ, nke sitere n'echiche mba dị oke njọ n'etiti mba Europe.
Nsogbu Balkan
Ógbè Balkan jupụtara na esemokwu agbụrụ na mba dị iche iche siri ike. Alaeze Ukwu Ottoman ahụ dara ada nyere mba Balkan ohere ịchọ nnwere onwe na ịgbasa ókèala ha. Nsogbu Balkan nke mbido afọ 1910 mere ka mmekọrịta dị n'etiti ike ọchịchị Europe ndị bụ isi ka njọ, karịsịa Austria-Hungary, nke hụrụ Serbia dị ka ihe iyi egwu.
Ogbugbu nke Archduke Franz Ferdinand
Otu ihe dị mkpa mere ka agha ahụ malite bụ ogbugbu nke Archduke Franz Ferdinand nke Austria-Hungary na June 28, 1914, na Sarajevo site n'aka Gavrilo Princip, onye mba Serbia na-achị. Austria-Hungary hụrụ nke a dị ka ohere iji manye Serbia ma nye ya okwu siri ike. Mgbe Serbia jụrụ ọtụtụ isi ihe dị na okwu ikpeazụ ahụ, Austria-Hungary kwupụtara agha megide Serbia.
Ụzọ Agha ahụ Si Malite
1914: Mmalite nke Agha ahụ
Mgbe Austria-Hungary kwuputara agha megide Serbia na Julaị 28, 1914, a malitere inwe njikọ aka agha. Russia, onye ya na Serbia jikọrọ aka, chịkọtara ndị agha ya. Germany, onye ya na Austria-Hungary jikọrọ aka, kwadoro njikọ aka ahụ site n'ịkpọsa agha megide Russia na Ọgọst 1, 1914, wee kwado France na Ọgọst 3, 1914. Britain malitere itinye aka mgbe Germany mebiri iwu Belgium nke nnọpụiche na Ọgọst 4, 1914.
Agha n'Ebe Ọdịda Anyanwụ: Agha Trench
Agha dị n'Ọdịda Anyanwụ ghọrọ agha ọgba aghara ngwa ngwa, akụkụ abụọ ahụ wee gwuo olulu ogologo site na Oké Osimiri Ugwu ruo ókèala Switzerland. Mgbe Agha Mbụ nke Marne gasịrị na Septemba 1914, ahịrị agha ahụ kwụsiri ike n'enweghị mgbanwe dị ukwuu n'ọnọdụ ha. Ndụ n'ọgba aghara ahụ dị egwu, nwere ọnọdụ siri ike, oke, ọrịa, na ụkọ ọkọnọ.
Agha n'Ebe Ọwụwa Anyanwụ
N'akụkụ ọwụwa anyanwụ, ihe dị iche iche na-agbanwe agbanwe. Rọshịa nwetara ihe ịga nke ọma mbụ megide Austria-Hungary mana ha meriri ndị Germany nke ukwuu n'Agha Tannenberg na Agha nke Ọdọ Mmiri Masurian. Nke a gosiri na Germany nwere ike dị elu n'ebe ahụ.
1915: Agha ahụ gbasaa
Na 1915, mgbalị iji mebie ọnọdụ agha na Western Front dara ada, n'agbanyeghị ojiji gas na-egbu egbu n'Agha nke Abụọ nke Ypres. Eastern Front na-agbanwekwa, ebe Germany na Austria-Hungary malitere ịchị Russia. Ka ọ dịgodị, Itali sonyeere ndị Allies n'oge na-adịbeghị anya mgbe ha hapụrụ Triple Alliance, mee ka agha ahụ dịkwuo ogologo.
Mgbasa Ozi Gallipoli
Ndị otu ya gbalịrị ịwakpo Alaeze Ukwu Ottoman site n'ịda na Gallipoli na Eprel 1915. Agbanyeghị, mkpọsa ahụ dara ada nke ukwuu, o nwere nnukwu ọnwụ na mwepu na-enweghị isi na Jenụwarị 1916.
1916: Agha Ọbara
Verdun na Somme
Afọ 1916 bụ afọ e ji agha abụọ kacha wụfuo ọbara n'agha ahụ mara: Agha Verdun na Agha Somme. Agha Verdun malitere na Febụwarị 1916 ma dịgide ruo ọtụtụ afọ, ndị France jisiri ike jide ebe ha siri ike mana ha furu akụkụ abụọ ahụ nnukwu ego. Agha Somme malitere na Julaị 1916, na-agbalị imebi ọnọdụ ndị dị n'Ebe Ọdịda Anyanwụ mana ọ kwụsịrị na ihe karịrị otu nde mmadụ nwụrụ ma nwetaghị ihe dị mkpa.
1917: Mgbanwe Dị Ike
Mgbanwe Rọshịa
Na 1917, Mgbanwe Ọchịchị nke Febụwarị kwaturu Tsar Nicholas nke Abụọ nke Russia ma kwụsị Alaeze Ukwu Romanov. Ọchịchị nwa oge ọhụrụ ahụ gbalịrị ịga n'ihu n'agha ahụ mana o chere nsogbu dị n'ime obodo ihu. Mgbanwe Ọchịchị Ọktoba mechara mee ka ndị Bolshevik, nke Vladimir Lenin duru, bịanye aka na Nkwekọrịta Brest-Litovsk na Machị 1918, wee kwụsị itinye aka na agha ahụ.
Ndị United States metụtara
Mwakpo ụgbọ mmiri ndị a na-anaghị ahụ anya nke Germany na Zimmerman telex, nke tụrụ aro njikọ aka n'etiti Germany na Mexico megide United States, manyere US ịkpọsa agha megide Germany na Eprel 6, 1917. Mbịarute nke ndị agha America na akụrụngwa nyere nnukwu nkwado atụmatụ nye ndị otu Allies.
1918: Na-eru ọgwụgwụ
N'akụkụ Ọdịda Anyanwụ, Jamanị malitere ọrụ Kaiserschlacht na mbido afọ 1918 iji gbalịa imeri tupu nnukwu ndị agha Amerịka abịa. N'agbanyeghị ihe ịga nke ọma mbụ ha nwere, mwakpo oge opupu ihe ubi kwụsịrị. Mwakpo ọgụ nke ndị otu jikọrọ aka, nke a maara dị ka Mwakpo Ụbọchị Iri, malitere imebi ike ndị Jamanị.
Mmetụta na Nsonaazụ
Ka ọ na-erule Nọvemba afọ 1918, mba Jamanị na-eche mbibi ihu n'ụlọ ha na n'ọgbọ agha. Eze Ukwu Wilhelm nke Abụọ hapụrụ ọchịchị ya, e guzobekwara mba Weimar Republic. E bịanyere aka na nkwekọrịta agha ahụ na Nọvemba 11, 1918, nke mere ka Agha Ụwa Mbụ kwụsị.
Nkwekọrịta nke Versailles
Agha ahụ kwụsịrị n'ihu ọha site na Nkwekọrịta nke Versailles na June 28, 1919. A manyere Germany ịnakwere ibu ọrụ zuru oke maka agha ahụ ma kwụọ nnukwu ụgwọ. Nkwekọrịta a gbanwere map nke Europe ma mepụta ọtụtụ nsogbu a na-edozighị, nke mechara mee ka Agha Ụwa nke Abụọ malite.
Mmetụta Mmekọrịta Ọha na Ụba
Agha a butere ọnwụ nke ọtụtụ nde mmadụ ma kpatara mmebi anụ ahụ na nke uche a na-apụghị ịgụta ọnụ. N'akụnụba, agha ahụ kpatara nnukwu mfu na mgbanwe dị ukwuu n'usoro akụ na ụba ụwa. O mekwara ka ojiji nke teknụzụ agha ọhụrụ gbasaa ma gbanwee ụzọ e si alụ agha ruo mgbe ebighị ebi.
Mmechi
Agha Ụwa Mbụ bụ esemokwu dị mgbagwoju anya ma nwee ọtụtụ akụkụ. Site na ihe kpatara ya nke sitere na asọmpi mpaghara ruo na mmetụta mbibi ya na-agbanwe akụkọ ihe mere eme, anyị nwere ike ịmụta ọtụtụ ihe gbasara ụdị esemokwu buru ibu. Ọ bụ ezie na Agha Ụwa Mbụ agafeela ogologo oge, mmetụta ya ka dị taa ma na-enye ihe mmụta dị mkpa maka ọgbọ ndị ga-abịa n'ọdịnihu.
