Akụkọ Ihe Mere Eme nke Mmepe Aztec
Mmepe Aztec bụ otu n'ime ndị kacha nwee mmetụta na Amerịka tupu ndị Yuropu abịa. Ha wuru nnukwu alaeze ukwu na Mesoamerica (ihe dị ka ebe etiti Mexico ugbu a) na isi obodo ike ya na Tenochtitlan, obodo mara mma nke ghọrọ ihe nnọchianya nke ebube ha. Akụkọ ihe mere eme Aztec abụghị naanị akụkọ agha na mmụba, kamakwa nke usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị mgbagwoju anya, akụnụba a haziri nke ọma, ihe ndị e wuru n'ụlọ, na omenala okpukpe siri ike. Isiokwu a ga-enyocha akụkọ ihe mere eme zuru oke nke mmepeanya Aztec, site na mmalite ya ruo na ọdịda ya.
Mmalite na Mbugharị nke Ndị Mexico
A na-ejikarị okwu a bụ "Aztec" eme ihe iji zoo aka n'ìgwè a kpọrọ Mexica nke ọma, ndị mechara guzobe Tenochtitlan. Dịka omenala ọnụ si kwuo, Mexica malitere n'ebe akụkọ ifo a na-akpọ Aztlán, nke a kwenyere na ọ dị n'ebe ugwu Mexico. Ha mere njem ogologo oge ruo ọtụtụ ọgbọ, na-akwaga n'okpuru nrụgide sitere n'aka otu ndị ọzọ ma na-achọ ebe obibi nke chi nna ha, Huitzilopochtli, kwuru na ọ bụ "ka chi ha mara" mere.
N'oge njem ha, a na-ahụkarị Mexico dị ka ndị si mba ọzọ kwabata na-enweghị ala na ndị na-enweghị ọnọdụ obodo. Ha biri ndụ dị ka ndị agha ma ọ bụ ndị ọrụ maka obodo ndị ọzọ dị na Ndagwurugwu Mexico. Ọnọdụ a kpụziri àgwà ha: ndị nwere ọzụzụ, ndị agha, na ndị dabere nke ukwuu n'ịdị n'otu otu.
Ntọala nke Tenochtitlan
Dịka akụkọ ifo a ma ama si kwuo, chi Huitzilopochtli nyere ndị Meksiko iwu ka ha guzobe obodo ebe ha hụrụ ihe ịrịba ama: ugo nọ n'elu cactus na-eri agwọ. A hụrụ ihe ịrịba ama a n'agwaetiti dị n'Ọdọ Mmiri Texcoco, na 1325 OA (atụmatụ a na-ahụkarị), ha hiwere Tenochtitlan. Ebe ahụ adịghị mma na mbụ: ala ahụ dị apịtị ma nwee ike idei mmiri. Ma ọ bụ ebe a ka nkà injinia nke ndị Aztec pụtara.
Ha wuru ihe owuwu mmiri, ọwa mmiri, na ụzọ ndị jikọtara ha na ala mmiri. Ha mekwara usoro chinampas—agwaetiti e ji aka rụọ maka ọrụ ugbo—nke mere ka mpaghara gbara ọdọ mmiri ahụ gburugburu na-emepụta ihe nke ukwuu. Tenochtitlan wee too ghọọ otu n'ime obodo kachasị ukwuu n'ụwa n'oge ahụ, ebe a na-eme atụmatụ na ọnụ ọgụgụ mmadụ ruru narị puku narị.
Mmepe nke Ike na Njikọ Atọ
Ná mmalite, obodo ndị dị ike dịka Azcapotzalco (ndị Tepanec na-achịkwa) nọ na Mexica n'okpuru mmetụta nke obodo ndị dị ike dịka Azcapotzalco (ndị Tepanec na-achịkwa). Agbanyeghị, na mmalite narị afọ nke 15, nnukwu mgbanwe mere. Mgbe esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na agha gasịrị, Mexica jikọrọ aka na obodo abụọ ndị ọzọ: Texcoco na Tlacopan. E guzobere njikọ a, nke a maara dị ka Triple Alliance, n'ihe dị ka afọ 1428.
Njikọ a ghọrọ ntọala nke Alaeze Ukwu Aztec. N'ọrụ, Tenochtitlan ji nwayọọ nwayọọ ghọọ ike kachasị ike n'ime njikọ ahụ, ọkachasị site n'ịdu ndú nke tlatoani (ndị eze) dịka Itzcoatl na ndị ga-anọchi ya. Ha gbasaa n'ógbè dị iche iche nke Mesoamerica site na mmeri na ntọala nke netwọk ụtụ isi.
Usoro Ndọrọndọrọ Ọchịchị na Ọha Mmadụ
Alaeze Ukwu Aztec abụghị obodo dị n'otu nke oge a, kama ọ bụ otu n'ime obodo ndị a chọrọ ịkwụ ụtụ. Ókèala ndị meriri emeri nọgidere na-enwe ndị isi obodo mana a chọrọ ka ha ziga ngwa ahịa dịka ọka, owu, koko, ábụ́bà nnụnụ, nkume dị oké ọnụ ahịa, na ndị agha. Usoro a mere ka alaeze ukwu ahụ baa ọgaranya, mana ọ kpasukwara iwe n'etiti ọtụtụ mpaghara ndị a na-emegbu.
Nhazi mmekọrịta Aztec doro anya nke ọma. Ndị nọ n'elu bụ ndị isi (pipiltin), ndị nkịtị (macehualtin), wee bụrụ ndị ohu (tlacotin), ọ bụ ezie na ọ bụghị mgbe niile ka a na-eketa ndị ohu, dịka ọ dị n'ohu nke oge a. E nwekwara otu ndị ahịa dị oke mkpa (pochteca). Ha abụghị naanị ndị ahịa, kamakwa ndị na-anakọta ozi na mgbe ụfọdụ ndị nledo, na-enyere ndị Aztec aka ịghọta ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na mpaghara ndị ọzọ.
Akụnụba na Mmepụta Ihe Ọhụrụ na Ọrụ Ugbo
Otu ihe mere ndị Aztec ji nwee ihe ịga nke ọma bụ ike akụ na ụba ha. Ha nwere nnukwu ahịa, nke kacha mara amara bụ na Tlatelolco (obodo nwanne Tenochtitlan). N'ahịa ndị a, a na-ere ọtụtụ ngwaahịa dị iche iche—site na nri na uwe ruo na ngwongwo ụlọ ruo na ngwongwo okomoko. A na-eji ire ere ahịa nke ukwuu, mana agwa koko na ákwà ụfọdụ bụkwa ihe e ji agbanwere ihe.
Ọrụ ugbo Chinampa bụ nnukwu ihe ọhụrụ. Site n'ịmepụta ala na-eme nri n'elu ọdọ mmiri, ndị Aztec nwere ike iwe ọtụtụ ihe ubi kwa afọ. Nke a kwadoro ọtụtụ mmadụ ma mee ka nchekwa nri sikwuo ike. Ọwa mmiri ndị ahụ jekwara ozi dị ka ụzọ njem, na-eme ka nkesa nke ngwaahịa ugbo dịkwuo irè.
Okpukperechi, Omenala, na Àjà
Okpukpe dị mkpa ná ndụ Aztec. Ha na-efe chi dị iche iche, ha na chi ndị bụ́ isi dịka Huitzilopochtli (chi anyanwụ na agha), Tlaloc (chi mmiri ozuzo), na Quetzalcoatl (chi amamihe na ifufe). Ndị Aztec kwenyere na eluigwe na ala chọrọ nguzozi, a hụkwara àjà—gụnyere àjà mmadụ—dị ka ụzọ isi “nye” chi ndị ahụ nri, na-ahụ na mmegharị anyanwụ na ụwa dị ndụ.
Ọ bụ ezie na a na-ejikarị okwu ndị na-akpali akpali akọwa àjà n'akụkọ ihe mere eme Aztec, àjà e ji eme ihe n'akụkọ ihe mere eme Aztec nwere njikọ chiri anya na ndọrọ ndọrọ ọchịchị na agha. A na-achụkarị ndị mkpọrọ agha n'àjà, agha nwekwara akụkụ okpukpe. E nwekwara echiche nke agha okooko osisi, agha emume maka ijide ndị a dọọrọ n'agha, ọ bụ ezie na ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme ka na-arụrịta ụka banyere nkọwa nke omume ahụ.
Ebube n'oge Moctezuma na esemokwu dị n'ime
Na ngwụcha narị afọ nke 15 na mmalite narị afọ nke 16, ike Aztec ruru n'ọkwa kachasị elu. Ndị ọchịchị dịka Ahuitzotl gbasaara mmeri ha, gbasaa nnukwu ụlọ nsọ (Templo Mayor), ma mee ka ụzọ ụtụ isi sikwuo ike. Moctezuma nke Abụọ (r. 1502–1520) chịrị n'oge alaeze ukwu ahụ bara ọgaranya nke ukwuu mana ọ dịkwa ike.
Nsogbu a sitere n'ihe abụọ: nke mbụ, ọtụtụ ókèala ndị e meriri emeri abụghị ndị kwesịrị ntụkwasị obi n'ezie, kama ha rubere isi n'ihi egwu. Nke abụọ, usoro ụtụ isi siri ike mere ka mmetụta nke ibu iro sikwuo ike. Alaeze ukwu ahụ yiri ka ọ siri ike site n'èzí, mana o nwere esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ndị iro nwere ike iji.
Mbido nke ndị Spen na Ọdịda nke Alaeze Ukwu
Na 1519, Hernán Cortés rutere n'ụsọ oké osimiri Mexico site n'iji obere ndị agha. Agbanyeghị, ihe ịga nke ọma ya abụghị naanị n'ihi teknụzụ ngwa agha, kama ọ bụ n'ihi atụmatụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na njikọ aka obodo. Ndị iro Aztec ukwu, dịka Tlaxcala, hụrụ ohere ịkwatu Tenochtitlan. Cortés jikwa ndị ntụgharị okwu na ndị ogbugbo omenala dịka Malintzin (La Malinche), bụ́ ndị rụrụ ọrụ dị mkpa na nkwukọrịta na mmekọrịta mba ọzọ.
Nzukọ Cortés na Moctezuma bụ otu n'ime oge kachasị egwu n'akụkọ ihe mere eme. Moctezuma nabatara ndị Spen na Tenochtitlan nwa oge, mana ọnọdụ ahụ kara njọ ruo n'ókè nke nnupụisi. Na 1520, La Noche Triste mere, mgbe a manyere ndị agha Spen ịlaghachi n'obodo ahụ site na nnukwu mfu. Agbanyeghị, ndị Spen lọtara na nkwado siri ike nke obodo, ngwa ọgụ dị irè karị, na ihe kacha egbu egbu n'ime ihe niile: ọrịa.
Ọrịa kịtịkpa gbasaara n'etiti ndị bi n'ógbè ahụ, bụ́ ndị na-enweghị ihe mgbochi ọrịa, na-egbu ndị mmadụ ma na-eme ka ndị agha Aztec ghara ịdị ike. Mgbe ogologo oge gasịrị, Tenochtitlan dara na 1521. Nke a mere ka Alaeze Ukwu Aztec kwụsị ma malitekwa mmeri ndị Spain meriri Mexico.
Ihe Nketa nke Mmepe Aztec
N'agbanyeghị ọdịda nke alaeze ukwu ahụ, ihe nketa Aztec ka dịgidere. Ọtụtụ ihe dị na omenala ha ka dị ndụ n'asụsụ, nri, nka, na ọdịnala nke ndị Mexico. Ụfọdụ obodo ka na-asụ asụsụ Nahuatl taa. Ihe nnọchianya nke ugo n'elu cactus, nke sitere na akụkọ ntolite Tenochtitlan, bụ ọbụna akụkụ nke uwe agha mba Mexico.
Maka akụkọ ihe mere eme ụwa, ndị Aztec na-egosi otu nnukwu mmepeanya nwere ike isi pụta site na mbugharị na ịkpa ókè, wee mepụta usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị na akụ na ụba dị elu. Ha na-ejekwa ozi dị ka ihe atụ nke otu ihe dị n'ime - dị ka enweghị afọ ojuju n'etiti ókèala ndị e meriri emeri - nwere ike isi mee ka alaeze ukwu daa ngwa ngwa, karịsịa mgbe ha chere nrụgide mpụga dị ka ịchịisi na ọrịa ihu.
Mmepe Aztec bụ akụkọ dị mgbagwoju anya nke mmeri na ọdachi. Site n'ịghọta akụkọ ihe mere eme ha n'ozuzu, anyị nwere ike ịhụ ndị Aztec ọ bụghị naanị dị ka ihe nnọchianya nke àjà ma ọ bụ agha, kama dị ka ọha mmadụ nwere ihe ịga nke ọma dị ukwuu n'ọrụ ugbo, mmepe obodo, azụmaahịa, na omenala. Akụkọ ihe mere eme ha bụ akụkụ dị mkpa nke ihe ngosi nke mmepeanya mmadụ.
