Ọrụ Plato n'ịzụlite nkà ihe ọmụma
Plato (ihe dị ka 427–347 BC) bụ otu n'ime ndị kacha nwee mmetụta n'akụkọ ihe mere eme nke nkà ihe ọmụma ọdịda anyanwụ. Ọ bụghị naanị nwa akwụkwọ Socrates, kamakwa onye guzobere Academy na Athens - ụlọ akwụkwọ agụmakwụkwọ a na-ewerekarị dị ka "mahadum" mbụ n'ụwa ọdịda anyanwụ. Site na mkparịta ụka nkà ihe ọmụma ya, Plato kpụziri ụzọ ụmụ mmadụ si eche echiche banyere eziokwu, ihe ọmụma, ụkpụrụ omume, ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na eziokwu. Ọrụ ya na mmepe nke nkà ihe ọmụma dị omimi nke na echiche ya ghọrọ ebe ntụaka dị mkpa maka ọtụtụ ụlọ akwụkwọ echiche ndị sochirinụ, site na Aristotle ruo Neoplatonism ruo na nkà ihe ọmụma nke oge a.
Ndabere na Ọnọdụ Echiche Plato
Plato biri ndụ n'oge ọgba aghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị na Athens, karịsịa mgbe Agha Peloponnesian na ogbugbu Socrates gasịrị (399 BC). Ihe ndị mere n'ọnwụ Socrates metụtara Plato nke ukwuu: ọ hụrụ otú echiche ọha na eze na usoro nke ọchịchị onye kwuo uche ya nwere ike isi duhie mgbe ihe ọmụma na amamihe na-eduzighị ya. Site na ahụmịhe a, nchegbu Plato nwere maka isiokwu ikpe ziri ezi, ọchịchị dị mma, na agụmakwụkwọ omume pụtara. Ọrụ ya na-ewe ụdị mkparịta ụka, ọ bụghị akwụkwọ akụkọ usoro, nke mere na a na-akpọ onye na-agụ ya ka ọ hụ usoro ịchọ eziokwu site na ajụjụ na azịza, ngọpụ, na ịgbagha arụmụka.
Usoro Mkparịta ụka na Ihe Nketa Socrates
Otu n'ime onyinye kachasị ukwuu nke Plato nyere bụ ichekwa usoro Socratic, ụzọ isi jiri nkà ihe ọmụma mee ihe site na mkparịta ụka dị mkpa (elenchus). Site na mkparịta ụka mbụ dịka Euthyphro, Apology, Crito, na Laches, Plato na-egosi Socrates dị ka onye na-ama echiche ndị a na-ahụkarị aka ma na-anwale nkọwa nke echiche omume dị ka "nsọpụrụ Chineke," "obi ike," na "ikpe ziri ezi." Usoro a dị oke mkpa na mmepe nke nkà ihe ọmụma n'ihi na ọ na-emesi ike na ihe ọmụma abụghị naanị echiche ma ọ bụ ọdịnala, kama a ga-anwale ya site na ezi uche na-adịgide adịgide. Omenala a nke nyocha dị mkpa mechara bụrụ ntọala nke usoro nkà ihe ọmụma, n'ikpeazụkwa, ọ metụtakwara mmụọ sayensị.
Ozizi nke Ụdị na Metaphysics
Ihe Plato nyere aka nke ọma bụ ozizi ya nke Ụdị ma ọ bụ Echiche (Ụdị). Dịka Plato si kwuo, ụwa anyị na-ahụ site n'echiche anyị na-agbanwe mgbe niile, na-adịgide adịgide, ọ na-aghọkwa aghụghọ mgbe niile. Ya mere, ezi ihe ọmụma enweghị ike ịdabere kpamkpam na ahụmịhe mmetụta uche. Plato rụrụ ụka na ihe dị n'azụ mgbanwe ihe dị adị nke na-adịgide adịgide: Ụdị, dị ka "Ikpe ziri ezi n'onwe ya," "Ịma mma n'onwe ya," ma ọ bụ "Ịdị mma n'onwe ya." Ihe nke ụwa a na-eme naanị "isonye" ma ọ bụ "iṅomi" Ụdị ndị a.
Echiche a nwere mmetụta dị ukwuu na metaphysics: Plato webatara ọdịiche doro anya n'etiti ọdịdị na eziokwu. Arụmụka gbasara "ụwa niile" na "ihe ndị dị mkpa" na nkà ihe ọmụma ndị mechara - gụnyere Oge Etiti - ji Plato nnukwu ụgwọ. Ọbụna mgbe a katọrọ ozizi nke Ụdị (dịka ọmụmaatụ, site n'aka Aristotle), nsogbu o tụrụ aro ka dị mkpa na atụmatụ nkà ihe ọmụma.
Epistemology: Ihe ọmụma dị ka ebe nchekwa na ezi uche
N'ihe gbasara epistemology, a maara Plato maka echiche ya na ezi ihe ọmụma bụ ihe ezi uche dị na ya ma nwee njikọ na ụwa nke Ụdị. N'okwu ya Meno, o wepụtara echiche nke "anamnesis," ma ọ bụ "ihe ọmụma dị ka ebe nchekwa": mkpụrụ obi maara Ụdị tupu a mụọ ya, mmụta bụkwa usoro ncheta. Ọ bụ ezie na ozizi a na-ada ụda metaphysical, isi ihe ọ na-ekwu bụ na ọ na-emesi ike na eziokwu nke na-abịaghị naanị site na ahụmịhe kama enwere ike iru ya site na iche echiche.
Plato jikwa ihe atụ ama ama na Republic (Politeia): Ihe Atụ nke Ọgba. A na-eji ụmụ mmadụ atụnyere ndị mkpọrọ nọ n'ọgba ndị na-ahụ naanị onyinyo; ha na-emehie onyinyo dị ka eziokwu. Nkà ihe ọmụma bụ njem si n'ọgba ahụ pụọ n'ìhè, ya bụ, nghọta nke eziokwu ka mma. Ihe atụ a nwere mmetụta dị ukwuu n'echiche nke nghọta ọgụgụ isi na nnwere onwe site na agụmakwụkwọ - isiokwu nke na-aga n'ihu na-apụta na ọdịnala nkà ihe ọmụma na ozizi agụmakwụkwọ.
Ụkpụrụ Omume na Echiche nke Ihe Kachasị Elu
Maka Plato, omume ọma enweghị ikewapụ na ihe ọmụma. Ndị maara ihe ọma n'ezie ga-enwe mkpali ime ihe ọma. Na Republic, o mepụtara echiche na mkpụrụ obi mmadụ nwere akụkụ atọ: ezi uche, obi ike/mmụọ (thumos), na agụụ/ọchịchọ. Ndụ ezi omume na-eme mgbe ezi uche na-edu, thumos na-akwado, na ọchịchọ dị n'ọnọdụ kwesịrị ekwesị. Ndokwa a nke mkpụrụ obi ghọrọ ihe nlereanya nke omume ọma nke metụtara echiche omume ọma na-esote, gụnyere omenala nke omume ọma.
Plato tinyekwara "Ụdị nke Ezi Ihe" dị ka isi ihe dị mkpa nke eziokwu na isi iyi nke usoro. Ịdị mma abụghị naanị ihe mmadụ chọrọ, kama ọ bụ ụkpụrụ ebumnuche nke na-enye eziokwu na ịma mma ihe ọ pụtara. Echiche a rụrụ ọrụ n'ịmepụta echiche omume dị iche iche na usoro uru na nkà mmụta sayensị nkà ihe ọmụma.
Nkà Ihe Ọchịchọ Ndọrọndọrọ Ọchịchị: Ọchịchị Dị Mma na Nkatọ nke Ike
N'ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị, Plato metụtara mkparịta ụka gbasara steeti, iwu, na ndị ndu. Na mba Republic, o wepụtara echiche nke "onye ọkà ihe ọmụma-eze," onye ndu nke nwere ihe ọmụma banyere ihe ọma ma nwee ike ịchị n'ụzọ ziri ezi. O kewakwara ndị nọ n'ọnọdụ kwesịrị ekwesị: ndị ọchịchị (ndị ọkà ihe ọmụma), ndị nlekọta (ndị agha), na ndị na-emepụta ihe (ndị ọrụ ugbo, ndị ahịa, wdg). Nkewa a abụghị naanị nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya, kama ọ bụ ihe atụ nye akụkụ atọ nke mkpụrụ obi: ọnọdụ ziri ezi na-egosipụta mkpụrụ obi nke ọma.
Ọ bụ ezie na a na-akatọkarị echiche Plato banyere ọnọdụ kwesịrị ekwesị dị ka onye nwere oke ma ọ bụ onye nwere oke iwu, ihe ndị o tinyere ka dị mkpa: o tinyere ajụjụ ndị a bụ "gịnị bụ ikpe ziri ezi?" na "gịnị bụ nzube nke steeti?" n'etiti nkà ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Akwụkwọ dịka onye ọchịchị na iwu na-egosi echiche Plato nwere ezi uche karịa gbasara iwu na ụlọ ọrụ. Mmetụta Plato pụtara ìhè n'ọdịnala echiche banyere agụmakwụkwọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị, omume ọma ọha na eze, na mmekọrịta dị n'etiti ihe ọmụma na ike.
Agụmakwụkwọ na Ọdịnala Nkà Ihe Ọmụma nke Ụlọ Ọrụ
E wezụga echiche echiche, ọrụ dị mkpa Plato rụrụ pụtara ìhè na ntọala nke Akademịa. N'ebe ahụ, a na-amụ nkà ihe ọmụma n'ụzọ dị mfe yana mgbakọ na mwepụ, mbara igwe, na ngalaba ndị ọzọ. Akademịa mụrụ omenala ogologo oge nke agụmakwụkwọ nkà ihe ọmụma; Aristotle n'onwe ya gụrụ akwụkwọ ebe ahụ ruo ọtụtụ afọ. Ụlọ akwụkwọ a mesiri ike na nkà ihe ọmụma abụghị naanị ọrụ nkeonwe, kama ọ bụ ọrụ mkparịta ụka na agụmakwụkwọ—ihe ghọrọ ihe nlereanya maka ọdịnala sayensị ndị mechara.
Mmetụta dị na Aristotle, Neoplatonism, na Oge Etiti
Aristotle nabatara ọtụtụ ajụjụ Plato ma jụ ụfọdụ azịza ya. Nkatọ Aristotle banyere ozizi nke Forms mere ka arụmụka metaphysical doo anya n'akụkọ ihe mere eme niile. Mgbe oge ochie gasịrị, echiche Plato tolitere site na Neoplatonism (Plotinus na ndị nọchiri ya), nke jikọtara ihe ndị dị na metaphysics Plato na usoro ime mmụọ dị mgbagwoju anya. Neoplatonism mechara metụta echiche Ndị Kraịst mbụ (dịka ọmụmaatụ, Augustine), yana ọdịnala nkà ihe ọmụma Alakụba na ndị Juu gbasara mmekọrịta dị n'etiti Chineke, echiche, na ụwa.
N'oge Etiti Oge, ihe ndị dị na Plato nọgidere na mkparịta ụka gbasara ihe dị iche iche nke ụwa, ọdịdị nke mkpụrụ obi, na nzube nke ndụ mmadụ. Ọbụna n'ọdịnala nke oge a, isiokwu Plato na-apụta ọzọ na echiche ziri ezi (Descartes), echiche efu (Kant ruo Hegel), na mkparịta ụka nke oge a banyere ihe mgbakọ na mwepụ na eziokwu omume.
Mkpa Plato nwere na nkà ihe ọmụma nke oge a
Plato ka dị mkpa n'ihi na ọ na-ajụ ajụjụ ndị bụ isi, ndị na-adịghị agwụ agwụ: Gịnị bụ ihe ọmụma? Gịnị bụ ntọala nke omume ọma? Olee otú a pụrụ isi mata echiche na eziokwu? Olee otú agụmakwụkwọ kwesịrị isi kpụzie ụmụ amaala? N'oge a nke ozi na echiche ndị kewara ekewa, ihe atụ nke ọgba ahụ dị ka ihe dị mkpa karị: ụmụ mmadụ nwere ike ịdaba n'ime "onyinyo" nke mgbasa ozi, ajọ mbunobi, na echiche efu ọha mmadụ. Oku Plato kpọrọ ụmụ mmadụ ka ha chọọ eziokwu site na agụmakwụkwọ na ntụgharị uche nkatọ ka bụ ozi dị mkpa.
Mmechi
Ọrụ Plato na mmepe nke nkà ihe ọmụma dị mkpa: o mere ka ụzọ e si eme nkà ihe ọmụma site na mkparịta ụka, tụpụta echiche nke eziokwu nke gafere ebe mmetụta uche, zụlite echiche nke ihe ọmụma ezi uche dị na ya, mee ka ụkpụrụ omume bụrụ mgbalị iduzi mkpụrụ obi gaa n'ezi ihe, ma tinye ikpe ziri ezi na agụmakwụkwọ n'isi nkà ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Site na Academy, o nyefekwara ihe nlereanya nke ụlọ ọrụ ọgụgụ isi nke ka na-enwe mmetụta ruo taa. Ma dị ka ihe mkpali na ihe mgbaru ọsọ nke nkatọ, Plato ka bụ isi ihe dị mkpa n'akụkọ ihe mere eme nke echiche mmadụ.
