Oge Ọchịchị Ndị Nọ n'Eshia na Mmetụta Ya
Ọchịchị mba Eshia bụ otu n'ime isiakwụkwọ ndị kacha pụta ìhè n'akụkọ ihe mere eme nke ụwa nke oge a. Site n'ihe dị ka narị afọ nke 16 ruo etiti narị afọ nke 20, ọtụtụ n'ime Eshia nwetara mmụba, ịchịisi, na mmegbu site n'aka ndị ike Europe, Japan sochiri ya na mmalite narị afọ nke 20. Ọchịchị mba Eshia karịrị naanị ịchịisi agha ma ọ bụ mgbanwe nke ndị ọchịchị; o gbanwere akụnụba, nhazi mmekọrịta mmadụ na ibe ya, agụmakwụkwọ, omenala, na ọbụna ókèala mba ndị anyị maara taa. Ịghọta oge ọchịchị mba Eshia pụtara ịghọta mgbọrọgwụ nke ọtụtụ nsogbu nke oge a: enweghị nhata akụ na ụba, esemokwu ókèala, ndọrọ ndọrọ ọchịchị njirimara, na mgbanwe nke mmepe mgbe nnwere onwe gasịrị.
Akụkọ Banyere Mmalite nke Ọchịchị Ndị Ichi Mba na Eshia
Mmalite nke ọchịchị ndị Yuropu n'Eshia malitere site na mgbasawanye mmiri nke ndị Pọtugal na Spen na narị afọ nke 15 na 16. A na-achịkọtakarị mkpali ya site na "G atọ": Ọlaedo (akụnụba), Ebube (otuto), na Oziọma (mgbasa nke okpukpe). Agbanyeghị, ihe doro anya bụ mkpa ahịa Yuropu maka ngwaahịa Eshia, ọkachasị ihe na-esi ísì ụtọ dị ka klọvụ, nutmeg, na ose, yana silk na tii. Ka ụzọ azụmaahịa dị n'ala na-aga Eshia na-esi ike ma dị oke ọnụ, ndị Yuropu chọrọ ụzọ mmiri kpọmkwem iji gafee ndị na-azụ ahịa ma chịkwaa ebe mmepụta ihe si.
Mgbe e mesịrị, ndị Dutch na ndị Britain pụtara dị ka ndị ọchịchị nwere nhazi nke ọma site na ụlọ ọrụ azụmaahịa dịka VOC (Verenigde Oostindische Compagnie) na EIC (East India Company). Ụlọ ọrụ ndị a abụghị naanị ndị ahịa; ha na-akwado ndị agha, na-eme nkwekọrịta ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na-anakọta ụtụ isi, ma ọbụna lụọ agha. Ọchịchị mba si n'azụmahịa gaa n'ọchịchị ndọrọ ndọrọ ọchịchị mpaghara pụta ìhè.
Ike na Ókèala Ndị Ọchịchị
Eshia nwetara ọchịchị mba dị iche iche n'ụdị dị iche iche, dabere n'ike ọchịchị mba na ọnọdụ obodo.
1. Great Britain chịrị nnukwu ókèala dịka India (gụnyere Pakistan na Bangladesh nke oge a), Burma/Myanmar, Malaya, Hong Kong, ma nwee mmetụta siri ike na Gulf Persian yana netwọk azụmaahịa buru ibu.
2. Ndị Dutch chịrị agwaetiti (Indonesia nke oge a), na-eguzobe usoro akụ na ụba ubi na ọchịchị ndị ọchịchị.
3. Frans na-achịkwa Indochina: Vietnam, Laos, na Cambodia.
4. Ndị Portugal nwere ọkwa dị mkpa dịka Goa (India), Macau (China), East Timor, na Malacca (ọ bụ ezie na e mechara jide ha).
5. Spen chịrị Philippines ruo na ngwụcha narị afọ nke 19 tupu mba Amerịka anọchi ya.
6. Rọshịa gbasaara n'ala ruo Etiti Eshia, Saịberịa, na Pasifik, wee mepụta usoro ọchịchị ndị dị iche na ọchịchị mmiri nke Ọdịda Anyanwụ Yurop.
7. Japan, ọkachasị kemgbe oge Meiji, ghọrọ ike ọchịchị nke na-achịkwa Korea, Taiwan, na akụkụ China, mgbe ahụ weghaara Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia n'oge Agha Ụwa nke Abụọ.
Ọdịiche dị iche iche a na-egosi na ọchịchị ndị mmadụ n'Eshia abụghị otu ahụmịhe, kama ọ bụ netwọk nke ahụmịhe ndị e jikọtara site na azụmaahịa ụwa na asọmpi ike.
Mmetụta Akụnụba: Ntinye aka na mmegbu a manyere
Mmetụta kacha pụta ìhè nke ọchịchị ndị mba ọzọ nwere bụ mgbanwe akụ na ụba. E tinyere ọtụtụ mpaghara Eshia n'ime akụnụba kapitalist zuru ụwa ọnụ dị ka ndị na-ebubata ihe ndị e ji emepụta ihe na ahịa maka ngwaahịa ndị Europe mechara. Usoro a butere akụnụba mmepụta ihe: e si n'ógbè ndị ahụ wepụta akụnụba iji mee ka ụlọ ọrụ na ego sie ike na mba ndị na-achị ha.
N'ebe dị iche iche, usoro ọrụ ugbo ngwa ahịa buru ibu—okpete, kọfị, tii, rọba, owu, na opium—pụtara, na-anọchikarị ọrụ ugbo ndụ. Dịka ọmụmaatụ, na Indonesia, amụma dịka ịkụ ihe n'ike na narị afọ nke 19 manyere ndị ọrụ ugbo ịkọ ngwaahịa mbupụ. Na India, mmepụta ákwà mpaghara dara mbà site na amụma azụmaahịa ndị ọchịchị na-akwado ngwaahịa ụlọ ọrụ mmepụta ihe nke Britain. N'ihi ya, akụkụ nke mpaghara ahụ nwetara mbelata mmepụta ihe, ịdabere na mbupụ, na adịghị ike na nsogbu ọnụahịa zuru ụwa ọnụ.
Agbanyeghị, ọchịchị ndị ọchịchị webatara akụrụngwa dịka ọdụ ụgbọ mmiri, ụgbọ okporo ígwè, okporo ụzọ, na ahịrị telegram. Ọ dị mkpa ịmara na e mepụtara mmepe ndị a maka ebumnuche mwepụta: ibuga ngwongwo site na mpaghara mmepụta gaa n'ọdụ ụgbọ mmiri, kama maka nkesa akụ na ụba ziri ezi. Mmetụta ha na obodo ndị dị n'ógbè ahụ enweghị mgbagwoju anya: imeziwanye ihe n'anụ ahụ mere, mana uru akụ na ụba na-agakarị ndị isi obodo ma ọ bụ ụlọ ọrụ mba ọzọ.
Mmetụta Mmekọrịta: Nhazi na Njem Ọhụrụ
Ọchịchị ndị Eshia gbanwere nke ukwuu n'ọdịdị mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ọtụtụ gọọmentị ndị ọchịchị na-achị achị tinyere usoro nkewa agbụrụ na agbụrụ nke metụtara ohere ịnweta agụmakwụkwọ, ọrụ, na iwu. N'ebe ụfọdụ, e kenyere ụfọdụ otu ọrụ akụ na ụba kpọmkwem - dịka ọmụmaatụ, dị ka ndị na-eme etiti - nke mechara duga na esemokwu mmekọrịta ogologo oge.
Ọchịchị ndị ọchịchị kpaliterekwa mmepe obodo: obodo ọdụ ụgbọ mmiri na ebe nchịkwa toro ngwa ngwa. Ka ọ dị ugbu a, mmegbu ọrụ mere site na ọrụ mmanye, nkwekọrịta ọrụ ejikọtara ọnụ, na ịkwaga ọtụtụ mmadụ. Njem nke ndị ọrụ si India na China gaa Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Eshia—maka ubi na igwu ala—mepụtara usoro ihe dị mgbagwoju anya nke ka na-emetụta ndọrọ ndọrọ ọchịchị njirimara taa.
Mmetụta Ndọrọndọrọ Ọchịchị: Ọchịchị Ọgbakọ nke Oge a na Mkpụrụ nke Ịhụ Mba n'Anya
N'ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ọchịchị ndị ọchịchị webatara ụdị ọchịchị nke oge a: ọchịchị etiti, ọnụọgụgụ ndị mmadụ, usoro ụtụ isi, na iwu e dere ede. Ọ bụ ezie na ọ na-abụkarị nke a na-akagbu, usoro ndị a ga-emesịa bụrụ ntọala nke steeti mgbe ọchịchị gasịrị. N'ógbè ụfọdụ, ọchịchị ndị ọchịchị jiri usoro nkewa na ịchịisi site n'aka ndị ọchịchị obodo, alaeze, ma ọ bụ ndị isi ọdịnala, si otú a na-ebelata mmegide otu.
N'ụzọ dị ịtụnanya, ọchịchị ndị ọchịchị mere ka mba ndị ọzọ nwee mba ọhụrụ. Mmụta ndị ọchịchị mere ka ndị gụrụ akwụkwọ mara echiche nke nnwere onwe, ọchịchị ndị soshal midia, na mkpebi onwe onye. Ndị nta akụkọ, òtù mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị mụbara. Ọtụtụ mmegharị pụtara: Indian National Congress, ngagharị nnwere onwe Indonesia, mba Vietnam, na ọbụna mgbanwe China, nke nrụgide alaeze ukwu mba ọzọ kpaliri. Mba ndị a mechara mee ka nnwere onwe dị ukwuu pụta ìhè mgbe Agha Ụwa nke Abụọ gasịrị.
Mmetụta Omenala na Mmụta: Ngwakọta na Mfu
Ọchịchị mba ọzọ metụtara asụsụ, agụmakwụkwọ, okpukperechi, na echiche ọha mmadụ. N'ụfọdụ obodo, asụsụ ndị ọchịchị ghọrọ asụsụ nchịkwa na agụmakwụkwọ ka elu. Nke a meghere ohere ịnweta sayensị ọgbara ọhụrụ, mana n'otu oge ahụ dugara na mwepụ nke asụsụ obodo na ọdịnala ọgụgụ isi.
Agụmakwụkwọ ndị ọchịchị na-abụkarị nke a na-ahọrọ: imepụta ndị ọrụ dị ala iji kwado ọchịchị, kama iwuli ikike nke obodo sara mbara. N'ihe gbasara omenala, e nwere ngwakọta nke ụdị ụlọ, akwụkwọ, na omenala - mana e nwekwara nrụrụ aka: izu ohi ihe ochie, ileghara ihe nketa obodo anya, na itinye ụkpụrụ ụfọdụ.
Mmetụta nke Ókèala Mba na Esemokwu
Otu n'ime ihe ndị kacha sie ike bụ imepụta ókèala. Ọtụtụ ókèala ọgbara ọhụrụ na Eshia bụ ihe si na mkparịta ụka ndị ọchịchị obodo pụta nke na-enweghị ike ịtụle eziokwu agbụrụ, asụsụ, ma ọ bụ akụkọ ihe mere eme nke obodo. Nke a enyela aka na esemokwu ndị na-aga n'ihu: esemokwu ókèala, nkewa, ma ọ bụ esemokwu njirimara. Dịka ọmụmaatụ, nkewa nke India na Pakistan na 1947 na-egosi otu mgbanwe site na ọchịchị ndị ọchịchị gaa na nnwere onwe nwere ike isi kpalite njem n'ọtụtụ mmadụ na ime ihe ike obodo.
Mmechi
Oge ọchịchị ndị ọchịchị na Eshia hapụrụ nnukwu ihe nketa dị mgbagwoju anya. O wetara mgbanwe akụ na ụba site na ijikọta aka n'ahịa ụwa, mepụta usoro mmekọrịta mmadụ na ibe ya ọhụrụ, mgbe ụfọdụ, nke siri ike, ma webata ụlọ ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke oge a nke mba ndị mechara tinye aka na ya. N'otu oge ahụ, ọchịchị ndị ọchịchị butere mmegbu akụrụngwa, enweghị nha anya, mmebi omenala, na esemokwu ókèala, nke mmetụta ya ka dị taa. Ịghọta ọchịchị ndị ọchịchị apụtaghị ịnọ n'ọnyà n'oge gara aga, kama ọ pụtara ịghọta mgbọrọgwụ nke nsogbu ọgbara ọhụrụ nke Eshia ma wulite ọdịnihu ziri ezi karị—na nghọta akụkọ ihe mere eme dị ka ntọala.
Ọ bụrụ na ịchọrọ, enwere m ike itinye ihe atụ ndị ọzọ akọwapụtara maka mba ọ bụla (dịka ọmụmaatụ Indonesia, India, Vietnam, Philippines) ma ọ bụ tinye obere akwụkwọ ndekọ iji mee ka isiokwu ahụ bụrụ nke agụmakwụkwọ.
