# Otu E Si Ewu Ugwu: Usoro Dị Irè nke Geological
Ugwu bụ otu n'ime ihe ndị kacha pụta ìhè n'ụwa, na-adọta uche onye ọ bụla hụrụ ha. Ugwu abụghị naanị na ha na-enye ọmarịcha ọdịdị ala kamakwa ha na-arụ ọrụ dị mkpa na gburugburu ebe obibi nke ụwa. Agbanyeghị, ànyị enyochaala nke ọma iji ghọta otú ugwu ndị a si etolite? Isiokwu a ga-enyocha usoro ihe omimi na nke na-adọrọ mmasị dị n'azụ nhazi ugwu.
## Nkọwa nke Ugwu
Tupu anyị ekwu maka usoro e si etolite ugwu, ọ dị mkpa ka anyị kọwaa ihe ugwu bụ. Ugwu bụ ụdị ala nke na-arị elu karịa mpaghara gbara ya gburugburu ma na-enwekarị elu dị iche karịa ugwu. Ugwu nwere ike ịpụta dị ka akụkụ nke oke ugwu ma ọ bụ dị ka ugwu nke ọ bụla. Ugwu ọ bụla nwere njirimara ala, ihe ndị dị ndụ, na ihu igwe dị iche iche, dabere na ebe ala ya dị na akụkọ ntolite ya.
Ịghọta usoro nhazi ugwu enweghị ike ikewapụ na Theory of Plate Tectonics . Ozizi a na-ekwu na ihe dị n'ime ụwa nwere ọtụtụ nnukwu efere ndị na-agagharị n'elu ihe mkpuchi ụwa nke na-agba mmiri nke ukwuu. Efere ndị a nwere ike ịkụkọ, gbasaa, ma ọ bụ mịda n'akụkụ ibe ha, ọ bụkwa mmekọrịta dị n'etiti ha na-akpalite ịmepụta ọtụtụ ihe dị n'ime ala, gụnyere ugwu.
### 1. Mkpọkọ efere
Ugwu na-etolitekarị n'ebe ndị mmadụ na-ezukọta, ebe efere tectonic abụọ na-adakọ. E nwere ọtụtụ ụdị ihe mberede efere nke nwere ike ibute mmepe ugwu:
#### a. Mkpọkọ nke efere kọntinent na efere kọntinent
Mgbe efere kọntinent abụọ dakọtara, akpụkpọ anụ siri ike nke ụwa enweghị ike ịdaba n'ime uwe elu ahụ. Kama nke ahụ, ọ na-apịachi, na-agbawa agbawa, ma na-arịgo elu, na-emepụta ugwu. Ihe atụ kachasị ama nke usoro a bụ Himalayas. E guzobere ugwu ndị a site na nkpọkọ nke efere India na Eurasia, nke malitere ihe dị ka nde afọ 50 gara aga ma na-aga n'ihu ruo taa.
#### b. Nkụkọ nke efere kọntinent na efere oke osimiri
N'ebe ndị a na-etinye ihe n'okpuru mmiri, ebe efere oké osimiri dị arọ na-adaba n'okpuru efere kọntinent dị mfe karị, ihe sitere na efere oké osimiri na-abanye n'ime uwe elu ụwa ma gbazee. Mgbaze a nwere ike ibute nnukwu mgbawa ugwu na ịmepụta ugwu mgbawa n'ọnụ ọnụ efere kọntinent. Ugwu Andes dị na South America bụ ihe atụ nke mpaghara subduction nke Nazca Plate subducting mepụtara n'okpuru efere ndịda Amerịka.
### 2. Ọrụ nke mgbawa ugwu
Ọtụtụ ugwu ndị dị n'ụwa bụ ugwu mgbawa, nke a na-emepụta site na mgbawa ugwu mgbawa. N'adịghị ka ugwu ndị sitere na mkpọka efere, nke na-etolite site na usoro tectonic na-enweghị mmetụta magma dị ukwuu, ugwu mgbawa na-etolite mgbe magma si n'ime ime ụlọ elu ụwa gbagoro n'elu site na mgbawa dị n'ime ájá.
#### a. Stratovolcano
Ụdị ugwu mgbawa a, nke a makwaara dị ka ugwu mgbawa nke mejupụtara, na-etolite site na oyi akwa lava na ntụ nke gbawara ma daa ugboro ugboro. Stratovolcanoes na-enwekarị ọdịdị kọnịk dị ogologo ma dị nkọ ma so na ugwu mgbawa kachasị agbawa agbawa. Ihe atụ nke stratovolcanoes gụnyere Ugwu Fuji na Japan na Ugwu St. Helens na United States.
#### b. Ugwu Mgbawa Ọkụ
A na-emepụta ugwu mgbawa site na mmiri mmiri nke na-agbasa n'ebe sara mbara tupu oyi eju. Ugwu mgbawa ndị a nwere ugwu dị nro ma dị larịị karịa stratovolcanoes. Ihe atụ nke ugwu mgbawa nke shield gụnyere Ugwu Mauna Loa na Ugwu Kilauea na Hawaii.
### 3. Okike nke Ugwu Mpịakọta
Ụdị ọzọ na-adọrọ mmasị nke nhazi ugwu bụ ugwu a gbagọrọ agbagọ. A na-akpụ ugwu ndị a site na mkpụkọ na mpịachi nke akwa nkume n'ihi ike nrụgide n'akụkụ. Usoro mpịachi a na-emekarị n'ógbè ebe efere kọntinent na-adakọ, a na-apịachikwa akpụkpọ ahụ dị ka akwụkwọ a na-akwagharị site n'akụkụ. Alps nke Europe bụ ihe atụ ama ama nke ugwu a gbagọrọ agbagọ.
## Ihe Ndị Na-akwado Ya na Usoro Ndị Ọzọ
E wezụga mmekọrịta tectonic plate, ọtụtụ ihe na usoro ndị ọzọ na-enye aka na nhazi ugwu. Dịka ọmụmaatụ, mbuze na mbibi na-arụkwa ọrụ dị mkpa n'ịkpụzi na ịgbanwe ala ugwu ruo ọtụtụ nde afọ. Ifufe, mmiri, ice, na ọrụ biotic nwere ike imebi nkume ugwu ma gbanwee ha ka ha bụrụ ụdị ọhụrụ.
### 1. Ihe Omume Mbuze
Mmiri ozuzo, osimiri, na ọrụ ice nwere ike imebi akụkụ ugwu ma bufee ihe ndị ahụ n'ebe ọzọ, na-emepụta ndagwurugwu na ihe ndị ọzọ gbasara ọdịdị ala. Usoro ndị a na-eme nwayọ nwayọ, mana mmetụta ha nwere ike ịdị oke mkpa.
### 2. Ọrụ ala ọma jijiji
Ala ọma jijiji na-emekarị n'ebe ugwu mgbawa ma ọ bụ n'akụkụ ókèala tectonic nwere ike itinye aka na mgbanwe n'usoro ugwu. Ọzọkwa, ala ọma jijiji nwekwara ike ịkpalite ala mbuze nke na-agbanwe ọdịdị elu ugwu ahụ.
### 3. Ọrụ Bayọlọji
Osisi na ihe ndị ọzọ dị ndụ na-ekerekwa òkè n'ịhazi na mgbanwe ugwu. Mkpọrọgwụ osisi nwere ike imebi nkume ma mee ka ihu igwe dị ngwa ngwa, ebe ụfọdụ osisi nwere ike ijikọ ala ma gbochie mbuze ọzọ .
## Mmechi
Ugwu bụ ihe si na usoro ihe omimi dị mgbagwoju anya nke mere kemgbe ọtụtụ nde afọ. Mmekọrịta nke efere tectonic, ọrụ mgbawa ugwu, mbuze, na ihe ndị ọzọ niile na-enye aka na mmepụta nke njirimara ala ndị a mara mma. Ka oge na-aga, ugwu na-aga n'ihu na-eto ma na-agbanwe, na-egosipụta ike nke okike ụwa na-arụ ọrụ mgbe niile ma na-agbanwe agbanwe.
Site n'ịghọta usoro nhazi ugwu, anyị anaghị enwe mmasị na ịma mma nke okike kamakwa anyị na-ahụ nnukwu foto nke otu ụwa anyị si arụ ọrụ. Ugwu ọ bụla na-akọ akụkọ ogologo nke tectonics, ugwu mgbawa, na ike ebumpụta ụwa nke kpụziri ụwa a, na-enye anyị nghọta miri emi banyere ndụ n'ụwa.
