Ozizi nke Obi Ụtọ nke Aristotle
Obi ụtọ bụ isiokwu nke fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe niile n'okwu mmadụ: ndị mmadụ na-achụso ya site n'ọrụ, mmekọrịta, akụnụba, nnabata, ma ọ bụ ahụmịhe na-atọ ụtọ. Agbanyeghị, ọkà ihe ọmụma Gris oge ochie bụ́ Aristotle (384–322 BC) na-akpọ anyị òkù ka anyị jụọ ajụjụ dị mkpa karị: gịnị kpọmkwem bụ obi ụtọ, oleekwa otú anyị kwesịrị isi bie ndụ iji nweta ya? N'akwụkwọ ya dị mkpa, Nicomachean Ethics, Aristotle mepụtara otu n'ime echiche kachasị emetụta nke obi ụtọ n'akụkọ ihe mere eme nke nkà ihe ọmụma. Ọ kọwara obi ụtọ ọ bụghị mmetụta na-adịghị adịte aka, kama dị ka àgwà zuru oke nke ndụ—ndụ "nwere ihe ịga nke ọma" biri dịka ọdịdị mmadụ si dị.
Obi ụtọ dị ka ihe mgbaru ọsọ kachasị (telos)
Dịka Aristotle si kwuo, ihe mmadụ ọ bụla na-eme bụ ihe mgbaru ọsọ ya. Anyị na-amụ ihe iji nweta ihe ọmụma, rụọ ọrụ iji nweta ihe e ji ebi ndụ, ma na-eme mmega ahụ iji nwee ahụ ike. Mana ihe mgbaru ọsọ ndị a na-abụkarị ihe ndị ọzọ ga-abara uru. Ajụjụ bụ: è nwere ihe mgbaru ọsọ kachasị elu a na-achọ maka ọdịmma nke ya, kama maka ihe ọzọ? Aristotle zara ee, ọ kpọrọ ya eudaimonia, nke a na-asụgharịkarị dị ka "obi ụtọ," "ọdịmma," ma ọ bụ "ndụ bara uru."
Eudaimonia bụ ihe mgbaru ọsọ kachasị elu n'ihi na ihe niile anyị na-achụso bụ ime ka ndụ anyị ka mma n'ozuzu ya. Dịka ọmụmaatụ, a naghị achọ akụnụba naanị iji nweta isi ihe, kama ọ bụ iji mee ka ndụ dịkwuo mma, nwee ahụ iru ala, ma ọ bụ nwee nsọpụrụ. A na-achọkarịkwa ihe ụtọ iji mee ka ndụ dịkwuo mma. Ma nye Aristotle, eudaimonia karịrị naanị "inwe mmetụta dị mma" - ọ bụ ihe kacha mma mmadụ ji atụ ndụ ya.
Eudaimonia abụghị naanị mmetụta uche
Isi ihe dị iche na nghọta nke oge a banyere obi ụtọ bụ nke a: obi ụtọ abụghị ihe gbasara ọnọdụ uche. Mmadụ nwere ike inwe obi ụtọ taa ma nwee mwute echi. Ọ bụrụ na obi ụtọ bụ naanị mmetụta uche, mgbe ahụ ibi ndụ nke ọma ga-adabere na mgbanwe na mmetụta na ihu ọma. Aristotle jụrụ nke a. O weere eudaimonia dị ka ihe kwụsiri ike na ihe ziri ezi: obi ụtọ bụ ọrụ nke mkpụrụ obi dịka omume ọma (arete) si dị na ndụ zuru oke.
Ahịrịokwu a dị mkpa. Nke mbụ, obi ụtọ bụ ihe omume, ọ bụghị ọnọdụ enweghị ọrụ. Nke abụọ, na ihe omume ga-adaba na omume ọma ma ọ bụ ịdị mma. Nke a pụtara na ndị nwere obi ụtọ abụghị naanị "ndị nwere ihu ọma," kama ndị na-ebi ndụ ha nwere àgwà ọma.
Arụmụka ọrụ: ọdịdị mmadụ na ihe kpatara ya
Iji kọwaa ihe mere obi ụtọ ji dị n'ihe gbasara omume ọma, Aristotle jiri ihe a na-akpọkarị arụmụka ọrụ. O bidoro site n'echiche bụ na a na-ewere ihe dị mma ma ọ bụrụ na ọ rụọ ọrụ ya nke ọma. Mma dị mma bụ nke na-egbu egbu nke ọma. Onye egwu dị mma bụ onye na-akpọ egwu nke ọma. Ya mere, gịnị bụ "ọrụ" kpọmkwem nke ụmụ mmadụ?
Aristotle kwuru na ụmụ mmadụ nwere ọtụtụ ihe jikọrọ ha na ihe ndị ọzọ dị ndụ: anyị na-eto dị ka osisi ma nwee ọchịchọ na mmetụta uche dị ka anụmanụ. Mana e nwere otu ikike pụrụ iche: ihe kpatara ya (nkezi). Ya mere, ọrụ nke ụmụ mmadụ bụ ibi ndụ nke uche na-eduzi. Ya mere, ndụ mmadụ ga-adị "mma" mgbe uche na-arụ ọrụ nke ọma - nke ahụ bụkwa ihe na-eme mgbe anyị nwere omume ọma.
Omume ọma (arete): omume ọma na ọgụgụ isi
Aristotle kewara omume ọma n'ime ụdị abụọ dị mkpa:
1. Àgwà ọma omume: metụtara àgwà, mmetụta uche, na omume ime ihe, dịka obi ike, njide onwe onye, mmesapụ aka, na ikpe ziri ezi.
2. Àgwà amamihe: metụtara ụzọ iche echiche na eziokwu, dịka amamihe, nghọta, na ọgụgụ isi bara uru.
Àgwà ọma anaghị apụta naanị. Aristotle kwusiri ike na ọrụ nke ịbụ onye a na-eme mgbe niile bụ ịdị mma. Anyị na-aghọ ndị ezi omume site n'ime ihe ziri ezi ugboro ugboro; anyị na-aghọ ndị nwere obi ike site n'ime ihe kwesịrị ekwesị nye egwu; anyị na-aghọ ndị na-emesapụ aka site n'inye ihe kwesịrị ekwesị mgbe niile. N'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, àgwà bụ ihe si na agụmakwụkwọ, omume, na nhọrọ ndị na-aga n'ihu pụta.
Ụzọ etiti (ozizi nke ọkara)
Otu n'ime echiche ndị Aristotle kacha ama bụ ozizi nke ụzọ etiti: omume ọma na-adịkarị n'etiti oke abụọ, ya bụ, enweghị oke na oke oke. Dịka ọmụmaatụ:
– Obi ike bụ ụzọ dị n'etiti ụjọ (enweghị obi ike) na enweghị nchebara echiche (oke oke).
– Mmesapụ aka bụ ụzọ dị n'etiti mkparị na oke ihe.
– Njide onwe onye bụ ụzọ dị n'etiti ịbụ onye a na-achịkwaghị achịkwa na ịbụ onye na-enweghị mmasị n'ihe ụtọ.
Mana "etiti" ebe a apụtaghị mgbe niile ka ọ dị n'etiti n'echiche mgbakọ na mwepụ. Isi etiti ahụ na-adabere n'ọnọdụ ahụ. Inye otu narị puku rupiah nwere ike ịbụ ihe na-emesapụ aka nye otu onye, mana ọ nwere ike ọ gaghị emetụta onye ọzọ. Ya mere, omume ọma chọrọ mkpebi ziri ezi: mgbe, otu esi, onye, na ókè e mere ihe.
Ọrụ nke phronesis: amamihe bara uru
Nke a bụ ebe phronesis (amamihe bara uru) si bụrụ isi ihe dị mkpa. Aristotle ghọtara na a pụghị imezu ndụ omume site na iwu siri ike. Anyị chọrọ ikike ịtụle ọnọdụ ndị doro anya: ịghọta ihe gbara ya gburugburu, tụlee ihe ga-esi na ya pụta, gụọ mmetụta uche, ma họrọ ihe omume ndị kwekọrọ na ebumnuche nke ndụ dị mma.
Ọ bụrụ na e nweghị phronesis, mmadụ nwere ike "yie ezigbo mmadụ" mana ọ na-emehie ihe: dịka ọmụmaatụ, inye aka n'aghọtaghị ihe ọ pụtara, ma ọ bụ ikwu eziokwu n'echeghị echiche banyere oge na ụzọ e si ewepụta ya, si otú a na-emerụ ndị ọzọ ahụ n'ụzọ na-enweghị isi. Obi ụtọ, n'echiche Aristotle, bụ ihe si n'ezi àgwà na ọgụgụ isi bara uru pụta.
Obi ụtọ chọrọ ndụ zuru oke na obodo.
Aristotle kwusiri ike na eudaimonia bụ ọnọdụ a pụrụ ịtụle n'oge ndụ niile, ọ bụghị site n'oge ụfọdụ. A pụghị iwere mmadụ dị ka onye nwere obi ụtọ nanị n'ihi na ọ na-aga nke ọma taa, n'ihi na ndụ nwere ike ịgbanwe. Nke a apụtaghị na obi ụtọ agaghị ekwe omume, kama na obi ụtọ bụ ihe a rụzuru n'ụzọ zuru oke, nke a na-egosipụta n'ụzọ ndụ na iguzosi ike n'ezi ihe nke àgwà.
Ọzọkwa, Aristotle lere ụmụ mmadụ anya dị ka ndị mmadụ na-akpakọrịta (zoon politikon). Anyị chọrọ ka ndị ọzọ wulite omume ọma: ezinụlọ, ọbụbụenyi, agụmakwụkwọ, na ndụ obodo. Ya mere, obi ụtọ apụghị ịbụ nke onye ọ bụla. O tinyekwara nnukwu uche na ọbụbụenyi (philia) dị ka ihe dị mkpa ná ndụ dị mma: ezigbo ọbụbụenyi na-enyere anyị aka itolite, dozie ibe anyị, ma nweta ihe ndụ pụtara ọnụ.
Ihe ndị dị n'èzí: chi ọma ka na-arụ ọrụ
Ọ bụ ezie na obi ụtọ bụ isi ihe gbasara omume ọma, Aristotle elegharaghị mmetụta nke ọnọdụ mpụga anya. Ahụike, nchekwa, ọdịmma akụ na ụba, na ọnọdụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwere ike ime ka ndụ dị mma ma ọ bụ gbochie ya. Ọbụna ndị nwere àgwà ọma nwere ike ịnweta nnukwu nhụjuanya n'ihi ọdachi ma ọ bụ mmegbu. Agbanyeghị, ọrụ nke ihe ndị dị n'èzí anaghị agbagha isi ihe dị na ozizi ya: obi ụtọ na-agbanye mkpọrọgwụ nke ukwuu n'otú anyị si ebi ndụ ma na-akpụzi àgwà anyị, ọ bụghị n'ihe ụtọ nwa oge.
Ntụgharị uche na ndụ kacha mma
Ná ngwụcha nke Ụkpụrụ Omume Nicomachean, Aristotle kwuru na ụdị kachasị elu nke eudaimonia bụ ndụ ntụgharị uche (theoria), ọrụ nke iche echiche na ịghọta eziokwu miri emi. Nke a kwekọrọ na omume ọgụgụ isi kachasị elu. Agbanyeghị, ọ naghị eleghara omume ọma anya; ndụ mmekọrịta mmadụ na ibe ya na omume omume ka dị mkpa. Ọtụtụ ndị na-agụ akwụkwọ na-ekwubi na Aristotle na-enye ụdị dị iche iche: ndụ dị mma gụnyere omume ọma, ọbụbụenyi, mmekọrịta mmadụ na ibe ya, na - n'ọkwa kachasị elu - ọrụ ọgụgụ isi nke na-eme ka mkpụrụ obi baa ọgaranya.
Mkpa ọ dị na ndụ nke oge a
Echiche Aristotle banyere obi ụtọ ka dị mkpa n'ihi na ọ na-agbanwe uche site na "ihe m nwetara" gaa na "ụdị mmadụ m ga-aghọ." N'ụwa nke na-agba ọsọ ọsọ, a na-ahụkarị obi ụtọ dị ka ahụmịhe ebumnuche: ezumike, ihe onwunwe ọhụrụ, ma ọ bụ ihe a rụzuru kpọmkwem. Aristotle na-echetara anyị na obi ụtọ dị ka mgbalị ndụ niile: ịzụlite àgwà ọma, ijikwa mmetụta uche, iji ezi uche mee nhọrọ ziri ezi, na ibi ndụ bara uru na ndị ọzọ.
N'ikpeazụ, dịka Aristotle si kwuo, obi ụtọ abụghị onyinye ozugbo, kama ọ bụ ihe si na ndụ e biri n'ụzọ dị mma pụta. Eudaimonia bụ ọnọdụ ebe mmadụ na-ahụghị naanị ndụ na-atọ ụtọ kama ọ na-ebi ndụ dị mma n'ezie—n'otu aka ahụ na okike mmadụ dị ka ndị nwere ezi uche, omume, na mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Ya mere, obi ụtọ abụghịzi naanị ihe a na-achọ, kama ọ na-emepụta ya site na nhọrọ ndị na-agbanwe agbanwe kwa ụbọchị.
