Ìlànà Ìṣẹ̀dálẹ̀ Ṣáájú-Darwinian
Kí Charles Darwin tó fi ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa ìyípadà nípasẹ̀ àṣàyàn àdánidá hàn ní ọdún 1859, èrò nípa bí àwọn ohun alààyè ṣe ń yípadà ti jẹ́ kókó ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn àti àròjinlẹ̀ ní ayé sáyẹ́ǹsì. Ríronú nípa bí àwọn ohun alààyè ṣe lè yípadà jẹ́ apá kan ìwákiri aráyé tipẹ́tipẹ́ láti lóye onírúurú ẹ̀dá ayé lórí ilẹ̀ ayé. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àtúnyẹ̀wò onírúurú ẹ̀kọ́ àti èrò lórí ìyípadà ṣáájú àkókò Darwin.
Ìmọ̀ nípa Ìdàgbàsókè ní Àgbáyé Àtijọ́
Èrò ìyípadà nínú ayé alààyè ti bẹ̀rẹ̀ láti ìgbà àtijọ́. Fún àpẹẹrẹ, onímọ̀ ọgbọ́n-inú ará Giriki Anaximander (610–546 BC), dábàá pé àwọn ohun alààyè bẹ̀rẹ̀ láti inú omi wọ́n sì yípadà sí àwọn ìrísí dídíjú. Èrò yìí ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ríronú nípa ìdàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí ìyípadà láti àwọn ohun alààyè tí ó rọrùn sí àwọn ìrísí dídíjú sí àwọn ìrísí dídíjú síi.
Nibayi, Empedocles (495–435 BC) ti ronu pe gbogbo igbesi aye wa lati inu awọn eroja ipilẹ bi ilẹ, afẹfẹ, ina, ati omi. O gbagbọ pe apapọ awọn eroja wọnyi ni awọn iyipada, ti o n ṣe awọn ohun alãye oriṣiriṣi lori ilẹ. Lakoko ti ko ba ibamu patapata pẹlu imọran itankalẹ ode oni, oju-iwoye yii fihan pe iyipada ati iyipada igbesi aye ti ni ijiroro tẹlẹ ni igba atijọ.
Aristotle àti Ìrònú Tó Dára Jùlọ
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí ìṣáájú ló dábàá èrò ìyípadà nínú àwọn ohun alààyè, ipa pàtàkì tó ní lórí wọn wá láti ọ̀dọ̀ Aristotle (384–322 BCE). Ó dábàá pé gbogbo irú ẹ̀dá alààyè ni a ti dúró ṣinṣin ní ti ara wọn tí wọn kò sì yípadà ní àkókò kan. Èrò yìí dá lórí ìgbàgbọ́ pé gbogbo ẹ̀dá ní “ohun pàtàkì” tàbí ète ìkẹyìn tí kò yípadà.
Ìwòye Aristotelian yìí, tí a mọ̀ sí “Scala Naturae” tàbí “Àtẹ̀gùn Ìṣẹ̀dá,” ṣì ní ipa pàtàkì nínú ìrònú àwọn ará Europe fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún. Wọ́n kà á sí pé àwọn ẹranko kò le dúró ṣinṣin, wọn kò sì le gbéra láti orí kan sí òmíràn. Ìdúróṣinṣin àti ìwà àìdúró ṣinṣin yìí ló jọba lórí èrò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì títí di ọ̀rúndún 18.
Àfikún Islam sí Èrò Ìdàgbàsókè
Ní àkókò ẹ̀sìn Islam ìgbàanì, ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwárí àwọn èrò tó sún mọ́ ìrònú ìṣẹ̀dá. Al-Jahiz (781-869 AD), ọ̀mọ̀wé kan láti Basra, kọ̀wé nípa ìbáṣepọ̀ láàrín àyíká àti ẹranko nínú ìwé rẹ̀, “Kitab Al-Hayawan” (Ìwé Àwọn Ẹranko). Ó ṣàpèjúwe ìlànà yíyàn gẹ́gẹ́ bí èrò yíyàn àdánidá, nínú èyí tí àyíká ti ní ipa lórí àwọn ànímọ́ àwọn ohun alààyè.
Síwájú sí i, Ibn Khaldun (1332–1406) nínú ìwé rẹ̀ "Muqaddimah" tún sọ̀rọ̀ nípa àwọn ìyípadà nínú àwọn ohun alààyè láti ìran kan sí òmíràn, ó sì fi òye nípa ìdàgbàsókè hàn nínú ètò ìtàn àti ti àwùjọ. Ìrònú Ibn Khaldun gba àwọn ìyípadà àwùjọ àti àṣà kọjá àwọn ohun alààyè.
Ìdàgbàsókè Èrò ní Ìtún-ayé àti Àkókò Ìmọ́lẹ̀
Ìsinmi Ayé Àtúnṣe ṣí ilẹ̀kùn sí ìrònú àti ìṣẹ̀dá tuntun ní onírúurú ẹ̀ka, títí kan ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè. Ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, àwọn onímọ̀ bíi Pierre Louis Maupertuis bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe aṣáájú èrò pé àwọn ẹ̀dá máa ń yípadà nípasẹ̀ àwọn ọmọ wọn. Ó ṣe àbájáde pé àwọn ẹ̀dá lè yípadà nígbàkúgbà nítorí ìyàtọ̀ nínú àwọn ìlànà ìbímọ.
Lẹ́yìn náà, Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon (1707–1788), fi ìgboyà dábàá pé kí ilẹ̀ ayé àti àwọn ohun alààyè máa yípadà. Buffon jẹ́ ọ̀kan lára àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àkọ́kọ́ tó pe èrò àwọn ará Aristotelian níjà, ó dábàá pé àwọn ẹ̀dá lè yípadà lábẹ́ agbára àyíká. Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣọ́ra kí ó má baà tako ẹ̀kọ́ ṣọ́ọ̀ṣì.
Lamarck àti Ìlànà Ìyípadà Àwọn Ẹranko
Jean-Baptiste Lamarck (1744–1829) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó ti ṣáájú Darwin jùlọ. Lamarck dábàá ẹ̀kọ́ nípa ìyípadà àwọn ẹ̀dá, èyí tó sọ pé àwọn ẹ̀dá alààyè lè gbé àwọn ànímọ́ kan tí wọ́n ní nígbà ayé wọn fún àwọn ọmọ wọn. Àpẹẹrẹ tó gbajúmọ̀ jùlọ ni ọrùn gígùn ti àwọn ẹranko; Lamarck sọ pé àwọn ẹranko máa ń dàgbàsókè ọrùn gígùn láti ìran dé ìran bí wọ́n ṣe ń nawọ́ sí àwọn ewé igi gíga nígbà gbogbo.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èrò Darwin nípa àṣàyàn àdánidá ló rọ́pò èrò Lamarck nígbẹ̀yìn gbẹ́yín, Lamarck kó ipa pàtàkì nínú ìpèníjà èrò tó gbajúmọ̀ pé àwọn ẹ̀dá alààyè kò ní àyípadà. Àwọn èrò rẹ̀ ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìjíròrò síwájú sí i lórí ìyípadà àti àwọn ọ̀nà ìṣẹ̀dá ìṣẹ̀dá.
Von Humboldt àti Ìwòye Àyíká
Alexander von Humboldt (1769–1859), onímọ̀ nípa ẹ̀dá àti olùwádìí, tó gbajúmọ̀, náà ṣe àwọn àfikún pàtàkì sí bí a ṣe ń lóye ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ohun alààyè àti àyíká wọn. Von Humboldt kò dábàá ẹ̀kọ́ ìdàgbàsókè àwọn ẹ̀dá, ṣùgbọ́n ó kìlọ̀ fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa pàtàkì àyíká nínú ṣíṣe àgbékalẹ̀ ìgbésí ayé. Èrò yìí yóò di ìpìlẹ̀ fún ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá àti ìdàgbàsókè òde òní nígbà tó bá yá.
Von Baer àti Ọlẹ̀ Ọlẹ̀
Karl Ernst von Baer (1792–1876), onímọ̀ nípa ọlẹ̀ ọmọ ilẹ̀ Rọ́síà kan, ṣàkíyèsí pé àwọn ọlẹ̀ ọmọ inú ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú ẹ̀dá ní àwọn ìrísí tó yanilẹ́nu ní ìbẹ̀rẹ̀ ìdàgbàsókè, kí wọ́n tó di irú ẹ̀dá tó yàtọ̀ síra. Èyí fi hàn pé orísun tàbí baba ńlá kan náà ni wọ́n ti wá. Ìmọ̀ yìí tún mú kí a ronú nípa ìbáṣepọ̀ láàárín irú ẹ̀dá àti ìṣeéṣe ìyípadà díẹ̀díẹ̀.
Penutup
Kí ẹ̀kọ́ ìyípadà nípasẹ̀ àṣàyàn àdánidá ti Charles Darwin tó bẹ̀rẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ èrò àti èrò ti dàgbàsókè nípa ìṣẹ̀lẹ̀ ìyípadà. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹ̀kọ́ ṣáájú Darwin wọ̀nyí kò ní àwọn ìlànà àti ìdánwò, wọ́n ṣe àmì sí àwọn ìgbésẹ̀ pàtàkì nínú ìrìn àjò gígùn aráyé láti lóye ayé àdánidá. Ìrònú yìí ni ó ṣe ìpìlẹ̀ tí ó mú kí Darwin àti àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì mìíràn ní ìmọ̀ ìyípadà tí a mọ̀ lónìí. Láti ìmọ̀ ọgbọ́n orí àtijọ́ sí ìmọ̀ ìyípadà Lamarck, àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí fi bí ìwádìí aráyé ṣe díjú tó hàn láti tú àwọn ohun ìjìnlẹ̀ ìgbésí ayé.
