Ìṣètò Atomiki àti Táblì Àwọn Èròjà Ìgbàkúgbà
Pendahuluan
Nínú ayé kemistri, òye ìṣètò átọ́míìkì àti àtẹ ìpele àwọn èròjà ṣe pàtàkì. Òye pípéye nípa àwọn apá méjì wọ̀nyí gba àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì láyè láti ṣàlàyé onírúurú ànímọ́ àti ìwà ti ohun èlò. Gẹ́gẹ́ bí òye ìrírí, ìdí, àti àwọn ìlànà nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ṣe ń jẹ́ kí a sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ìṣe kẹ́míkà, àwọn ànímọ́ ti ara, àti ìwà ti àwọn èròjà nínú àgbáyé, lílóye ìṣètò átọ́míìkì àti àtẹ ìpele náà ń ràn wá lọ́wọ́ láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ìṣe kẹ́míkà, àwọn ànímọ́ ti ara, àti ìwà ti àwọn èròjà nínú àgbáyé.
Ìṣètò átọ́mù
Àwọn átọ́mù ni àwọn ìpín pàtàkì ti ohun tí ó para pọ̀ di gbogbo ohun tí ó yí wa ká. Àwọn átọ́mù ni a kó jọ láti inú àwọn èròjà kékeré mẹ́ta pàtàkì: àwọn prótọ̀nù, àwọn nọ́tírọ́nù, àti àwọn elektírọ́nù. Àwọn prótọ̀nù àti àwọn nọ́tírọ́nù ni a kó jọ láti inú nucleus, nígbà tí àwọn elektírọ́nù ń yípo nucleus ní àwọn ìyípo pàtó kan nínú ìkùukùu elektírọ́nù.
Proton
Àwọn Protoni jẹ́ àwọn èròjà tí a lè gba agbára rere tí a rí nínú nucleus ti átọ̀mù kan. Iye àwọn protoni nínú nucleus ló ń pinnu ìdámọ̀ ohun èlò náà, tí a mọ̀ sí nọ́mbà átọ̀mù rẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, átọ̀mù carbon kan ní protoni mẹ́fà, nígbà tí atẹ́gùn ní mẹ́jọ. Àwọn Protoni náà ní ìwọ̀n tí ó sún mọ́ ẹyọ ibi-iṣẹ́ atọ́mù kan (u).
Neutron
Àwọn Neutron jẹ́ àwọn èròjà tí kò ní agbára tí a rí nínú nucleus atomiki. Wọ́n fẹ́rẹ̀ẹ́ ní ìwọ̀n kan náà bíi ti protoniki. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò ní ipa lórí agbára atomu, iye neutron nínú nucleus lè ní ipa lórí ìdúróṣinṣin átọ́mù kí ó sì pinnu àwọn isotopes rẹ̀. Àwọn isotope jẹ́ onírúurú èròjà tí ó ní iye proton kan náà ṣùgbọ́n àwọn nọ́mbà neutrons ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
Itanna
Àwọn ẹ̀rọ elekitironi jẹ́ àwọn èròjà tí ó ní agbára tí kò dára tí wọ́n ń yípo nucleus atom ní àwọn ìyípo pàtó tàbí ìpele agbára. Àwọn elekitironi ní ìwọ̀n díẹ̀ ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn proton àti neutrons. Pínpín àwọn elekitironi nínú atomu, tàbí ìṣètò elekitironi, ló ń pinnu àwọn ànímọ́ kẹ́míkà ti èrò náà. Àwọn elekitironi tí ó wà ní òde (valence electrons) kó ipa pàtàkì nínú ìṣẹ̀dá àwọn ìsopọ̀ kẹ́míkà.
Àwòṣe átọ́mù
Láti ìgbà àtijọ́, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ṣe àgbékalẹ̀ onírúurú àwọn àpẹẹrẹ láti ṣàlàyé ìṣètò àwọn átọ̀mù. Láti àpẹẹrẹ átọ̀mù Dalton tó rọrùn sí ẹ̀kọ́ átọ̀mù Thomson, èyí tó fojú inú wo àwọn elekitironi gẹ́gẹ́ bí "àwọn búrẹ́dì èso àjàrà," sí àpẹẹrẹ Rutherford, èyí tó gbé èrò nucleus átọ̀mù kalẹ̀. Àpẹẹrẹ átọ̀mù òde òní tó gbajúmọ̀ jùlọ lónìí ni àpẹẹrẹ ẹ̀rọ onímọ̀ kuantum, tí Erwin Schrödinger àti Werner Heisenberg ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀.
Àwòṣe Onímọ̀-ẹ̀rọ Kuatomu
Àwòrán onímọ̀-ẹ̀rọ kuantum jẹ́ àtúnṣe sí àwòrán Bohr ti átọ̀mù. Nínú àwòrán yìí, àwọn elekitironi kìí gbéra ní àwọn ìyípo pàtó kan, ṣùgbọ́n nínú ìyípo, èyí tí í ṣe iṣẹ́ ìṣirò tí ó ń ṣàlàyé ìṣeéṣe wíwá elekitironi ní ààyè oníwọ̀n mẹ́ta. Àwọn ìyípo wọ̀nyí ní àwọn ìrísí àti agbára ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí a mọ̀ sí àwọn ìṣẹ́po kékeré (s, p, d, f).
Àtẹ Àwọn Èròjà Lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan
Tábẹ́lì ìgbàlódé, tàbí ètò ìgbàlódé, jẹ́ ìṣètò àwọn èròjà tí ó dá lórí nọ́mbà átọ̀mù wọn, ìṣètò elekitironi, àti àwọn ànímọ́ kẹ́míkà. Tábẹ́lì ìgbàlódé tí a mọ̀ lónìí jẹ́ àbájáde àtúnṣe láti ọwọ́ àwọn olùwádìí onírúurú, pàápàá jùlọ Dmitri Mendeleev àti Henry Moseley.
Ìtàn Tábìlì Ìgbà-pípẹ́
Dmitri Mendeleev jẹ́ onímọ̀-ẹ̀rọ onímọ̀-ẹ̀rọ ará Rọ́síà tó kọ́kọ́ ṣe àkójọ tábìlì ìgbàlódé ní ọdún 1869, èyí tó dá lórí ìwọ̀n átọ̀mù (ìwọ̀n átọ̀mù) àti àwọn ànímọ́ kẹ́míkà. Mendeleev sọ àsọtẹ́lẹ̀ wíwà àwọn èròjà tí a kò tíì ṣàwárí àti ipò wọn nínú tábìlì náà, èyí tí a fihàn nígbà tó yá pé ó tọ́. Lẹ́yìn náà, Henry Moseley tún tábìlì Mendeleev ṣe nípa títò àwọn èròjà náà lọ́nà tó péye nípa nọ́mbà átọ̀mù (iye àwọn proton).
Ìṣètò Tábìlì Àkókò-ẹ̀kọ́
A pín tábìlì ìgbàlódé sí àwọn àkókò àti àwọn ẹgbẹ́.
asiko
Èrò kan jẹ́ ìlà petele kan nínú tábìlì ìgbàlódé. Àwọn èròjà nínú àsìkò kan náà ní iye ìkarahun elekitironi kan náà, láti 1 (hydrogen àti helium) sí 7 (àwọn èròjà transuranium).
Ẹgbẹ́
Ẹgbẹ́ kan jẹ́ ọ̀wọ̀n inaro nínú tábìlì ìgbàlódé. Àwọn ohun èlò inú ẹgbẹ́ kan ní ìṣètò valence electron kan náà, èyí tí ó mú kí wọ́n ní àwọn ànímọ́ kẹ́míkà kan náà. A pín àwọn ẹgbẹ́ sí apá ńlá méjì: ẹgbẹ́ àkọ́kọ́ (ẹgbẹ́ A) àti ẹgbẹ́ ìyípadà (ẹgbẹ́ B).
Kíláàsì Àkọ́kọ́
Àwọn ẹgbẹ́ pàtàkì ní àwọn ẹgbẹ́ 1 (IA) sí 18 (VIIIA), èyí tí ó ní àwọn èròjà bíi àwọn irin alkali, àwọn irin ilẹ̀ alkaline, àwọn halogens, àti àwọn gáàsì olókìkí nínú. Iye àwọn elekitiron valence ni a pinnu nípa àwọn ànímọ́ kẹ́míkà ti àwọn èròjà kọ̀ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ wọ̀nyí.
– Ẹgbẹ́ 1: Alkali: Ó ní hydrogen, lithium, sodium, potassium, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n jẹ́ àwọn irin tí ó ní agbára ìṣiṣẹ́ púpọ̀ pẹ̀lú valence elekitiron kan.
– Ẹgbẹ́ 2: Àwọn irin ilẹ̀ Alkaline: Ó ní beryllium, magnesium, calcium, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n tún ní agbára púpọ̀, wọ́n sì ní àwọn elektron valence méjì.
– Ẹgbẹ́ 17: Àwọn Halogens: Pẹ̀lú fluorine, chlorine, bromine, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n jẹ́ àwọn ohun tí kì í ṣe metal pẹ̀lú àwọn elektron valence méje.
– Ẹgbẹ́ 18: Àwọn Gáàsì Nlá: Ó ní helium, neon, argon, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Wọ́n jẹ́ aláìlera, wọn kì í sì í sábà hùwà padà nítorí wọ́n ní àwọn elektron valence mẹ́jọ.
Ẹgbẹ́ Ìyípadà
Ẹgbẹ́ ìyípadà náà ní àwọn èròjà láti àwọn ẹgbẹ́ 3 sí 12, èyí tí ó jẹ́ àwọn irin tí ó ní àwọn ànímọ́ ara pàtó bíi líle, ìdènà iná mànàmáná àti ooru, àti àwọn ibi yíyọ́ gíga. Àwọn èròjà wọ̀nyí ní àwọn elekitiron valence nínú àwọn ìkarahun d àti f.
Àwọn Ohun Ànímọ́ Àkókò ti Àwọn Ohun Èlò
Àwọn ànímọ́ ìgbàlódé ti àwọn ohun èlò jẹ́ àṣà tàbí àpẹẹrẹ nínú ìhùwàsí àwọn ohun èlò nínú tábìlì ìgbàlódé. Àwọn ànímọ́ ìgbàlódé pàtàkì kan ní:
Rédíọ́sì àtọ́míìkì
Ìjìnnà láti nucleus sí elekitironi tí ó wà ní òde jùlọ ni ìjìnnà láti nucleus sí elekitironi tí ó wà ní òde jùlọ. Ìjìnnà atomu máa ń dínkù láti òsì sí ọ̀tún ní gbogbo àkókò kan nítorí pé agbára nucleus tí ó ń pọ̀ sí i máa ń fa àwọn elekitironi súnmọ́ ara wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, ìjìnnà atomu máa ń pọ̀ sí i láti òkè dé ìsàlẹ̀ ní gbogbo ẹgbẹ́ kan nítorí àfikún àwọn ìkarahun elekitironi.
Agbára Ionization
Agbara ionization ni agbara ti a nilo lati yọ elekitironi kuro ninu atomu ni ipo gaseous. Agbara ionization n pọ si lati osi si otun jakejado akoko kan nitori agbara enuclear ti o lagbara julọ n fa awọn elekitironi ni agbara pupọ. Ni idakeji, agbara ionization n dinku lati oke de isalẹ kọja ẹgbẹ kan nitori awọn elekitironi ninu awọn ikarahun ita jinna si nucleus ati pe wọn ko ni asopọ mọra rara.
Elektirọnigitiviti
Agbara elekitironi ni agbara atomu lati fa awon elekitironi ninu isopọ kemikali kan. Elekitironilati n pọ si lati apa osi si apa otun jakejado akoko kan o si n dinku lati oke de isalẹ kọja ẹgbẹ kan.
Ìbáramu Ẹ̀rọ itanna
Ìbáramu elekitironi ni iyipada agbara ti o waye nigbati atomu ba gba elekitironi kan. Ibaramu elekitironi maa n di odi diẹ sii lati osi si otun kọja akoko kan ati odi diẹ sii lati oke si isalẹ kọja ẹgbẹ kan.
Ipari
Òye pípéye nípa ìṣètò átọ́míìkì àti tábìlì ìgbàlódé ti àwọn èròjà jẹ́ pàtàkì fún kẹ́mísírì. Ìṣètò átọ́míìkì ń fúnni ní òye nípa ìṣètò pàtàkì àti àwọn ànímọ́ àwọn èròjà atọ́míìkì, nígbàtí tábìlì ìgbàlódé ń pèsè ìlànà fún ìpínsọ́tọ̀ àti àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ànímọ́ àwọn èròjà. Nípa lílóye àwọn apá méjèèjì, kìí ṣe pé a ní òye jíjinlẹ̀ nípa ohun èlò nìkan ni, ṣùgbọ́n a tún ní agbára láti lo ìmọ̀ yẹn nínú ìwádìí, iṣẹ́, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ.
