Òye àti Àwọn Ìpìlẹ̀ Àwọn Ìṣirò Àpèjúwe Nínú Ìṣàyẹ̀wò Dátà
Àwọn statistiki àpèjúwe jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpìlẹ̀ pàtàkì jùlọ nínú ìlànà ìṣàyẹ̀wò data. Kí ẹnìkan tó ṣe ìparí èrò, ṣe àsọtẹ́lẹ̀, tàbí ṣe ìpinnu tí ó dá lórí data, ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ ni láti “lóye data” fúnrarẹ̀. Ibí ni statistiki àpèjúwe ti wá: láti ṣe àkópọ̀, ṣètò, àti gbé data kalẹ̀ kí a lè rí àwọn àpẹẹrẹ rẹ̀, àwọn ànímọ́ rẹ̀, àti àwọn àṣà rẹ̀ kedere. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ìtumọ̀ statistiki àpèjúwe àti àwọn èrò ìpìlẹ̀ rẹ̀ tí a lò ní gbogbogbòò nínú ìṣàyẹ̀wò data.
Lílóye Àwọn Àkójọ Àpèjúwe
Ni gbogbogbo, awọn statistiki apejuwe jẹ ẹka awọn statistiki ti o dojukọ gbigba, ṣe akopọ, ṣeto, ati fifi data han lati pese aworan ti o han gbangba ti ipo rẹ. Ero akọkọ rẹ kii ṣe lati ṣe idanwo awọn asọtẹlẹ tabi ṣe gbogbogbo fun gbogbo eniyan (iyẹn ni agbegbe awọn statistiki inferential), ṣugbọn dipo lati ṣalaye ohun ti o ṣẹlẹ ninu data ti o wa ni ọwọ.
Fún àpẹẹrẹ, tí ilé-ẹ̀kọ́ kan bá gba àmì ìdánwò ìṣirò láti ọ̀dọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ 200, a lè lo àwọn ìṣirò àpèjúwe láti dáhùn àwọn ìbéèrè bíi: Kí ni àmì àpapọ̀? Báwo ni ìyàtọ̀ ṣe wà nínú àwọn àmì náà? Kí ni àwọn àmì tó ga jùlọ àti èyí tó kéré jùlọ? Ṣé a pín ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì náà sí àárín àwọn ibi kan pàtó? Àwọn ìbéèrè wọ̀nyí ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún ìṣàyẹ̀wò, láìsí pé a ní láti parí èrò nípa àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ mìíràn.
Ipa ti Awọn Iṣiro Apejuwe ninu Itupalẹ Data
Nínú ìṣe ìṣàyẹ̀wò dátà, àwọn ìṣirò àpèjúwe sábà máa ń jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó ń pinnu ìtọ́sọ́nà ìṣàyẹ̀wò tí ó tẹ̀lé e. Àwọn ipa rẹ̀ ní:
1. Ṣe àkópọ̀ àwọn ìwádìí tí a kò mọ̀ sí ọ̀nà tí ó ṣe ṣókí tí ó sì rọrùn láti lóye.
2. Ṣe àfihàn àwọn àpẹẹrẹ bí àṣà, àwọn ẹgbẹ́ dátà tó gbajúmọ̀, tàbí àwọn àìdáa.
3. Ṣàwárí àwọn àṣìṣe dátà bíi àwọn iye tí kò yẹ, àwọn dátà tí kò sí, tàbí ìdàpọ̀.
4. Fi ìwífún hàn nípasẹ̀ àwọn tábìlì, àwọn àtẹ, àti àkópọ̀ ìṣirò.
5. Ṣe atilẹyin fun ṣiṣe ipinnu ni kutukutu, fun apẹẹrẹ ṣiṣe ipinnu awọn ọgbọn titaja ti o da lori awọn akopọ data alabara.
Láìsí àwọn ìgbésẹ̀ àpèjúwe, ìṣàyẹ̀wò síwájú síi lè má péye nítorí pé a kò lóye gbogbo ìwífún náà dáadáa.
Àwọn Irú Dátà àti Ìwọ̀n Wíwọ̀n
A kò le ya èrò ìpìlẹ̀ ti àwọn statistiki àpèjúwe kúrò nínú òye àwọn irú data àti ìwọ̀n ìwọ̀n, nítorí pé àwọn méjèèjì ló ń pinnu ọ̀nà àkópọ̀ tó yẹ.
1. Dáta Oníwọ̀n àti Oníwọ̀n
– Dáta tó níye lórí (àwọn ẹ̀ka): dáta ní ìrísí àwọn ẹ̀ka tàbí àmì, fún àpẹẹrẹ abo, ipò iṣẹ́, ẹ̀ka ọjà.
– Dátà oníṣirò (nọ́mbà): dátà ní ìrísí àwọn nọ́mbà tí a lè kà tàbí wọ̀n, fún àpẹẹrẹ ọjọ́-orí, owó-orí, gíga.
2. Iwọn Iwọn
– Orúkọ aláìlórúkọ: ó ń ṣe ìyàtọ̀ sí àwọn ẹ̀ka nìkan (àpẹẹrẹ: irú ẹ̀jẹ̀).
– Àkójọpọ̀: ìtẹ̀léra kan wà, ṣùgbọ́n ìjìnnà láàrín àwọn ẹ̀ka kò dájú (àpẹẹrẹ: ìpele ìtẹ́lọ́rùn: kékeré–alabọde–giga).
– Àárín: ijinna laarin awọn iye jẹ kanna, ṣugbọn ko ni odo pipe (apẹẹrẹ: iwọn otutu Celsius).
– Ìpíndọ́gba: ìjìnnà náà dọ́gba ó sì ní òdo pátápátá (àpẹẹrẹ: ìwúwo ara, owó tí ń wọlé).
Pípín ìwọ̀n ìwádìí náà ṣe pàtàkì fún yíyan àwọn ìwọ̀n tó yẹ fún ìtẹ̀síwájú àárín gbùngbùn, àwọn ìwọ̀n ìtúká, àti àwọn ìwòran.
Ìgbékalẹ̀ Dátà: Àwọn Tábìlì àti Àwòrán
Àwọn ìṣirò àpèjúwe sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú fífi ìwífún hàn kí ó lè rọrùn láti kà àti láti túmọ̀.
1. Tábìlì Pínpín Ìgbohùngbà
Táblì ìpínkiri ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ fi bí iye tàbí ẹ̀ka kan ṣe máa ń wáyé hàn. Èyí wúlò fún àwọn ìṣètò dátà ńlá, èyí tó ń jẹ́ kí a lè ṣe àlàyé ní ṣókí. Fún dátà nọ́mbà, a sábà máa ń ṣètò àwọn ìgbóhùnsáfẹ́fẹ́ ní àwọn ààrín kíláàsì (fún àpẹẹrẹ, 0–10, 11–20, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ).
2. Àwọn àwòrán àti àwọn àwòrán
Àwọn ọ̀nà ìríran tí ó wọ́pọ̀:
– Àtẹ ìtẹ̀wé: ó yẹ fún ìwífún onípele.
– Àtẹ ìtẹ̀wé: fi ìwọ̀n ẹ̀ka kọ̀ọ̀kan hàn (bó tilẹ̀ jẹ́ pé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka, kò sábà ṣiṣẹ́ dáadáa).
– Histogram: ó jọ àwòrán ọ̀pá ṣùgbọ́n fún ìsọ̀rí àwọn nọ́mbà tí a kó jọ; ó ń ranni lọ́wọ́ láti rí ìrísí ìpínkiri náà.
– Polygon igbohunsafẹfẹ: ìlà kan tí ó so àwọn aaye igbohunsafẹfẹ ti kilasi kọọkan pọ̀.
– Àwòrán àpótí (àwòrán àpótí): ń ṣàfihàn àárín, àwọn ìpín mẹ́rin, ìpínkiri, àti àwọn ohun tí ó lè jẹ́ àbájáde.
Ìwòran ń ran lọ́wọ́ láti rí àwọn àṣà tàbí àìdámọ̀ nínú dátà tí kì í ṣe kedere nígbà míì tí o bá wo àwọn nọ́ńbà náà nìkan.
Awọn Iwọn ti Ifarabalẹ Aarin
Àwọn ìwọ̀n ìtẹ̀sí àárín ni wọ́n ń ṣàpèjúwe iye “ààrin” tàbí iye tó dúró fún àkójọ dátà tó dára jùlọ.
1. Àròpọ̀ (Àròpọ̀)
Àròpọ̀ iye ni àròpọ̀ gbogbo iye tí a pín pẹ̀lú iye àwọn àmì dátà. Àròpọ̀ iye náà gbajúmọ̀ nítorí pé ó rọrùn láti lóye, ṣùgbọ́n ó ní ìmọ̀lára sí àwọn tí kò ní owó púpọ̀. Fún àpẹẹrẹ, nínú ìwádìí owó oṣù, ẹnìkan tí ó ní ọrọ̀ púpọ̀ lè yí àròpọ̀ iye náà padà lọ́nà pàtàkì.
2. Àárín (Iye Àárín)
Àárín ni iye àárín lẹ́yìn tí a bá ti ṣe àtòjọ dátà náà. Tí iye àwọn àmì dátà náà bá jẹ́ déédé, àárín ni àròpín àwọn iye àárín méjì náà. Àárín náà máa ń tako àwọn tí kò sí ní ìta, nítorí náà a sábà máa ń lò ó fún dátà tí ó ní ìpínkiri àìdọ́gba.
3. Ipo (Iye ti o han nigbagbogbo julọ)
Ipo naa ni iye ti o maa n waye julọ, o si wulo fun data ẹka. Fun apẹẹrẹ, ipo ti awọn iru ọja ti a maa n ra julọ tọka si ayanfẹ akọkọ.
Àwọn Ìwọ̀n Ìtúká
Ní àfikún sí mímọ iye àárín, ó tún ṣe pàtàkì láti mọ bí ìtànkálẹ̀ dátà náà ṣe ń wá láti àárín.
1. Ààlà
Ìwọ̀n ìpele ni ìyàtọ̀ láàárín àwọn iye tó pọ̀jù àti àwọn iye tó kéréjù. Ìwọ̀n yìí rọrùn, ṣùgbọ́n àwọn tí kò sí ní ipò wọn ló ní ipa lórí rẹ̀ gidigidi.
2. Ìyàtọ̀ àti Ìyàtọ̀ Déédéé
– Ìyàtọ̀ ń wọn ìyàtọ̀ onígun mẹ́rin ti àwọn iye láti àárín.
– Ìyàtọ̀ boṣewa ni gbòǹgbò onígun mẹ́rin ti ìyàtọ̀ náà, tí a sábà máa ń lò nítorí pé àwọn ìwọ̀n rẹ̀ jọra pẹ̀lú dátà àtilẹ̀wá.
Bí ìyàtọ̀ standard ṣe tóbi tó, bẹ́ẹ̀ náà ni data náà ṣe máa ń yàtọ̀ síra tó; bí ó ṣe kéré tó, bẹ́ẹ̀ náà ni data náà ṣe máa ń kóra jọ ní àyíká àròpín náà.
3. Àwọn Quartiles àti IQR (Àárín Ibùdó Ìpínkiri)
Awọn ipin mẹrin pin data naa si awọn ẹya mẹrin dogba:
– Q1 (quartile ti o kere ju), Q2 (aarin), Q3 (quartile ti oke).
IQR = Q3 − Q1 fi pinpin aarin 50% ti data naa han, o si le koju awọn ti o yatọ si ara wọn.
Fọ́ọ̀mù Pínpín àti Àwọn Ẹ̀yà Tó Wà Nínú Rẹ̀
Àwọn statistiki àpèjúwe tún kíyèsí irú ìpínkiri dátà:
– Àmì-ìdára: a tàn data ká déédé sí apá òsì àti ọ̀tún ti àròpín/ààrin.
– Àwọn iye tí ó yàtọ̀ síra: ọ̀pọ̀lọpọ̀ iye kékeré, àwọn iye ńlá díẹ̀.
– Àwọn tí a kò mọ ní apá òsì: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn iye ńlá, àwọn iye kékeré díẹ̀.
Nibayi, iye ti o jade jẹ iye ti o yatọ si pupọ julọ ninu data naa. Awọn ti o jade le waye nitori awọn aṣiṣe gbigbasilẹ tabi awọn iṣẹlẹ gidi gidi (fun apẹẹrẹ, awọn iṣowo ti o tobi pupọ). Mimọ awọn ti o jade ṣe pataki nitori wọn le ni ipa lori apapọ, iyatọ, ati itumọ gbogbogbo.
Ipari
Àwọn statistiki àpèjúwe jẹ́ ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ pàtàkì nínú ìṣàyẹ̀wò data nítorí pé ó ń ran lọ́wọ́ láti yí data aise padà sí ìwífún tó ní ìtumọ̀. Nípasẹ̀ àwọn àkópọ̀ nọ́mbà (apapọ̀, àárín, ipò), àwọn ìwọ̀n ìtúká (ibi tí a lè dé, ìyàtọ̀ standard, IQR), àti ìgbékalẹ̀ data nínú àwọn tábìlì àti àwọn àwòrán, àwọn onímọ̀ nípa data lè lóye àwọn ànímọ́ data ní kíákíá àti ní ìbámu. Lílóye irú data àti ìwọ̀n ìwọ̀n náà tún ń pinnu ọ̀nà àpèjúwe tó yẹ. Pẹ̀lú ìpìlẹ̀ yìí, ìṣàyẹ̀wò tó tẹ̀lé e—pẹ̀lú ìṣàyẹ̀wò inferential àti ṣíṣe ìpinnu—ni a lè ṣe ní ọ̀nà tó túbọ̀ ṣe pàtàkì àti tó ṣeé ṣe.
Tí o bá fẹ́, mo lè yí àpilẹ̀kọ yìí padà sí ẹ̀kọ́ (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí), kí ó rọrùn fún ìwé ìròyìn, tàbí kí n fi àwọn àpẹẹrẹ ìṣirò àti àwòrán tábìlì/àwòrán kún un.
