Ìlànà Ìgbésẹ̀ Àwùjọ ti Max Weber
Max Weber (1864–1920) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn tó ní ipa jùlọ nínú ìmọ̀ nípa àwùjọ òde òní. Àwọn àfikún rẹ̀ kò wà nínú ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa iṣẹ́ ìjọba, ẹ̀sìn, àti ọrọ̀ ajé nìkan, ṣùgbọ́n ó tún wà nínú òye rẹ̀ nípa ìṣe ènìyàn nínú ìgbésí ayé àwùjọ. Ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì Weber ni ìmọ̀ nípa ìṣe àwùjọ, ìlànà kan fún ṣíṣàlàyé bí àwọn ènìyàn ṣe ń hùwà nípa gbígbé àwọn ìtumọ̀ àti ìtọ́sọ́nà sí àwọn ẹlòmíràn yẹ̀ wò. Nípasẹ̀ ìmọ̀ yìí, Weber ran ìmọ̀ nípa àwùjọ lọ́wọ́ láti kọjá ṣíṣàpèjúwe àwọn ètò àwùjọ sí òye àwọn ète àti ìtumọ̀ tí ó wà lẹ́yìn ìṣe ènìyàn.
Ìṣe àwùjọ: kókó èrò Weber
Gẹ́gẹ́ bí Weber ti sọ, kìí ṣe gbogbo ìṣe ènìyàn ni a lè pè ní “ìgbésẹ̀ àwùjọ.” Ìṣe kan kàn di ìṣe àwùjọ ni bí ó bá ní ìtumọ̀ ara ẹni fún òṣèré náà tí a sì darí rẹ̀—ojúlówó tàbí àròjinlẹ̀—sí àwọn ẹlòmíràn. Èyí túmọ̀ sí wípé Weber tẹnu mọ́ ọn pé ìṣe àwùjọ kìí ṣe ìṣípo ara lásán, ìwà àìfọwọ́ṣe, tàbí ìṣe àdánidá. Ohun tó ṣe pàtàkì ni bí òṣèré náà ṣe fún àwọn ìṣe rẹ̀ ní ìtumọ̀ àti bí ó ṣe ń gba àwọn ìṣe tàbí ìfojúsùn àwọn ẹlòmíràn rò.
Fún àpẹẹrẹ, ẹnìkan tí ó bá ṣí agboorun ní òjò lè jẹ́ ìṣe tó wúlò láti yẹra fún kí omi má baà rọ̀—ó lè jẹ́ ìṣe ẹnìkọ̀ọ̀kan lásán. Ṣùgbọ́n, tí wọ́n bá ṣí agboorun náà nítorí wọ́n fẹ́ kí àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn rí bí ẹni tó dára tàbí kí wọ́n fara hàn bí ẹni tó mọṣẹ́ fún àwọn ọ̀gá wọn, nígbà náà ìṣe wọn ní ìtọ́sọ́nà àwùjọ tó ṣe kedere. Nítorí náà, àfiyèsí Weber kò kàn wà lórí “ohun tí a ṣe” nìkan, ṣùgbọ́n ó kàn wà lórí “ìdí àti fún ẹni tí a ṣe iṣẹ́ náà.”
Verstehen: òye ìtumọ̀ láti inú
Ọ̀nà Weber sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú èrò Verstehen (Jẹ́mánì: "òye"). Verstehen jẹ́ ọ̀nà ìtumọ̀ fún òye ìṣe àwùjọ nípa gbígbìyànjú láti mú ìtumọ̀ tí àwọn òṣèré ní lọ́kàn. Weber jiyàn pé ìmọ̀ àwùjọ kò tó láti kó àwọn ìwádìí ìṣirò jọ tàbí láti ṣàlàyé ìwà ènìyàn nípasẹ̀ àwọn òfin gbogbogbò bí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àdánidá. Ìmọ̀ nípa àwùjọ gbọ́dọ̀ lè túmọ̀ àwọn ète, góńgó, àti ọ̀nà tí àwọn ènìyàn fi ń lóye ayé àwùjọ wọn.
Sibẹsibẹ, oye Weber kii ṣe asọtẹlẹ lasan. O tẹnumọ iwulo fun awọn alaye ti o ni oye ati ti o ni iṣiro, fun apẹẹrẹ nipasẹ atunkọ awọn idi ti o da lori ipo awujọ, awọn iwe aṣẹ, awọn ifọrọwanilẹnuwo, ati awọn ibatan idi-ati-ipa ti o ṣeeṣe. Nitorinaa, Verstehen darapọ itumọ ti itumọ ati itupalẹ imọ-jinlẹ.
Awọn iyatọ laarin Weber, Durkheim ati Marx
Láti lóye ipò Weber, ó ṣe pàtàkì láti wo ìyàtọ̀ rẹ̀ àti àwọn ènìyàn mìíràn. Émile Durkheim sábà máa ń tẹnu mọ́ “àwọn òtítọ́ àwùjọ” tí ó wà níta àwọn ènìyàn àti pé ó ń fipá mú àwọn ènìyàn (bíi àwọn ìlànà, òfin, àti àwọn ilé-iṣẹ́). Karl Marx tẹnu mọ́ ìforígbárí ẹgbẹ́ àti ètò ọrọ̀-ajé gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun pàtàkì tí ó ń pinnu ìyípadà àwùjọ. Weber kò kọ̀ ìṣètò, ṣùgbọ́n ó sọ pé a kò le lóye ìṣètò àwùjọ láìronú nípa àwọn ìṣe ẹnìkọ̀ọ̀kan àti ìtumọ̀ tí àwọn ènìyàn so mọ́ àwọn ìṣe wọ̀nyẹn.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, Weber gbé ẹni náà kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ibi ìbẹ̀rẹ̀ ìwádìí, ṣùgbọ́n kìí ṣe ẹni tí ó dá dúró—ṣùgbọ́n ẹni tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ìbáṣepọ̀ àwùjọ, àṣà, ìwà rere, àti agbára nígbà gbogbo.
Awọn oriṣi mẹrin ti o dara julọ ti iṣe awujọ
Ọ̀kan lára àwọn àfikún tó ga jùlọ tí Weber ṣe ni ìpínsísọ rẹ̀ lórí irú ìgbésẹ̀ mẹ́rin ti àwùjọ. Weber pe àwọn wọ̀nyí ní “àwọn irú ìṣẹ̀dá tó dára jùlọ,” àwọn àpẹẹrẹ èrò tí ó ń ran lọ́wọ́ láti ṣàlàyé òtítọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ní ìgbésí ayé gidi, ìgbésẹ̀ ènìyàn sábà máa ń jẹ́ àdàpọ̀ onírúurú irú.
1. Ìṣe onínúró onírin (Zweckrational)
Ó jẹ́ ìgbésẹ̀ tí a gbé ka oríṣiríṣi ìṣirò nípa àwọn góńgó àti ọ̀nà tí ó gbéṣẹ́ jùlọ láti ṣe àṣeyọrí wọn. Òṣèré náà gbé onírúurú àṣàyàn yẹ̀ wò, ó ṣírò àwọn àǹfààní àti àléébù, ó sì yan ọ̀nà tí ó gbéṣẹ́ jùlọ.
Àpẹẹrẹ: Oníṣòwò kan ń ṣe àgbékalẹ̀ ètò ìpolówó kan tí ó dá lórí ìwádìí ọjà láti mú kí títà ọjà pọ̀ sí i. Ó yan ọ̀nà tí ó kà sí èyí tí ó ní èrè jùlọ àti èyí tí kò léwu jùlọ.
2. Iṣe ọgbọn ti o da lori iye (Wertrational)
Ìṣe yìí ṣì jẹ́ èyí tó bójú mu, ṣùgbọ́n ìsúnniṣe rẹ̀ kì í ṣe iṣẹ́ tó dára, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìfẹ́ sí àwọn ìlànà tí a kà sí òótọ́, mímọ́, tàbí tó ní ìtumọ̀. Ẹni tó ṣe é hùwà nítorí ìdánilójú, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àbájáde rẹ̀ lè burú sí i.
Àpẹẹrẹ: ẹnìkan di olùyọ̀ǹda ara-ẹni ní agbègbè ìṣẹ̀lẹ̀ àjálù kìí ṣe fún èrè ara-ẹni, ṣùgbọ́n nítorí wọ́n rò pé ríran àwọn ẹlòmíràn lọ́wọ́ jẹ́ ojúṣe ìwà rere.
3. Ìṣe ìfọkànsí (Ìfọkànsí)
Àwọn ìmọ̀lára tàbí ìmọ̀lára àìròtẹ́lẹ̀ bíi ìbínú, ìfẹ́, ìbẹ̀rù, tàbí ìbànújẹ́ ló ń darí àwọn ìṣe ìfẹ́ni. Ìrònú tí a ṣírò sábà máa ń jẹ́ aláìlera, nítorí pé ìṣe máa ń dìde láti inú ìbújáde ìmọ̀lára.
Àpẹẹrẹ: Ẹnìkan ń pariwo níbi iṣẹ́ nítorí pé wọ́n wà lábẹ́ wàhálà tó le gan-an. Wọ́n ń hùwà bí ẹni pé wọ́n ní ìmọ̀lára, kì í ṣe nítorí àfojúsùn ìgbà pípẹ́.
4. Àwọn ìṣe ìbílẹ̀
Àwọn ìṣe ìbílẹ̀ ni a máa ń ṣe láti inú àṣà ìbílẹ̀. Ẹni tó ṣe bẹ́ẹ̀ máa ń ṣe gẹ́gẹ́ bí àṣà, ìṣe ojoojúmọ́, tàbí àṣà ìbílẹ̀ láìsí àkíyèsí púpọ̀.
Àpẹẹrẹ: Àwọn ènìyàn máa ń ṣe àwọn àṣà kan lọ́dọọdún nítorí pé “bẹ́ẹ̀ ni ó ti rí tẹ́lẹ̀,” bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ènìyàn kan lè má mọ ìdí tí wọ́n fi ṣe é tẹ́lẹ̀ mọ́.
Àwọn irú mẹ́rin wọ̀nyí ń ràn wá lọ́wọ́ láti ka ìwà àwùjọ ní kedere: ṣé ìgbésẹ̀ náà jẹ́ ìṣirò ọgbọ́n, tí ìwà rere ń darí, tí ìmọ̀lára ń fà, tàbí títẹ̀lé àṣà lásán?
Ìlànà àti ìgbàlódé
Ẹ̀kọ́ Weber nípa ìgbésẹ̀ àwùjọ ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú èrò rẹ̀ nípa ìṣàtúnṣe èrò nínú àwùjọ òde òní. Weber rí ìgbàlódé gẹ́gẹ́ bí ìlànà tí ń mú kí ìgbésẹ̀ onínúure àti ohun èlò pọ̀ sí i ní onírúurú ẹ̀ka: ọrọ̀ ajé, òfin, ìṣàkóso, ẹ̀kọ́, àti ìgbésí ayé ojoojúmọ́ pàápàá. Ìdàgbàsókè ètò ìṣòwò-ọrọ̀-ajé, ètò ìjọba, àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì fún àwọn ènìyàn níṣìírí láti ṣe àyẹ̀wò ayé nípa bí ó ṣe lè ṣiṣẹ́ dáadáa, bí a ṣe lè sọtẹ́lẹ̀, àti bí a ṣe lè ṣàkóso rẹ̀.
Sibẹsibẹ, Weber tun kilọ nipa “agọ irin” ti ode oni: nigbati ọgbọn ohun elo ba di olori, igbesi aye eniyan ni ewu lati di gbigbẹ, ti o wa ninu awọn ofin, awọn ilana, ati awọn ibeere fun ṣiṣe daradara ti o dinku ominira ati itumọ. Ni ipo yii, imọran iṣe awujọ ṣalaye bi itọsọna iṣe eniyan ṣe le yipada lati awọn iye ati awọn aṣa si awọn iṣiro imọ-ẹrọ.
Ìbámu ìlànà ìgbésẹ̀ àwùjọ nínú ìgbésí ayé òde òní
Ẹ̀kọ́ Weber ṣì ṣe pàtàkì fún òye àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ òde òní. Fún àpẹẹrẹ, ní ibi iṣẹ́ òde òní, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbésẹ̀ ni a ń darí nípasẹ̀ àwọn àfojúsùn, àwọn àmì ìṣe, àti àwọn ètò ìṣàyẹ̀wò—àpẹẹrẹ tó lágbára ti ọgbọ́n ohun èlò. Ní ọ̀nà mìíràn, àwọn ìgbésẹ̀ àwùjọ, ìgbòkègbodò àyíká, àti ìgbésẹ̀ ọmọnìyàn fi ìgbésẹ̀ tó dá lórí ìníyelórí hàn. Àwọn ìkànnì àwùjọ tún ń fi onírúurú ìgbésẹ̀ hàn: àwọn ènìyàn lè fi ránṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ètò ìforúkọsílẹ̀ ara ẹni (ohun èlò), láti inú ìdánilójú ìwà rere (ìníyelórí), láti inú ìmọ̀lára ìgbà díẹ̀ (ìnífẹ́ẹ́), tàbí títẹ̀lé àwọn àṣà (àwọn ìwà oní-nọ́ńbà ìbílẹ̀).
Ìmọ̀ yìí tún wúlò fún òye ìforígbárí àwùjọ: ìyàtọ̀ kìí sábà jẹ́ nípa àwọn ohun ìní ti ara nìkan, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ nípa àwọn ìforígbárí ìtumọ̀, àwọn ìlànà, àti àwọn ọ̀nà láti rí ayé. Nípa lílóye àwọn ìdí fún ìgbésẹ̀, ìjíròrò àwùjọ lè jẹ́ oníyọ̀ọ́nú àti àwọn ìdáhùn tí ó ṣeé fojú rí.
Penutup
Ẹ̀kọ́ Max Weber nípa ìgbésẹ̀ àwùjọ gbé ìtumọ̀ ara ẹni àti ìtọ́sọ́nà àwùjọ sí pàtàkì láti lóye àwùjọ. Nípa lílo ọ̀nà Verstehen, Weber rọ àwùjọ láti túmọ̀ ìgbésẹ̀ ènìyàn láti ojú ìwòye òṣèré láìfi ìwádìí sáyẹ́ǹsì sílẹ̀. Ìpínsísọ̀rí rẹ̀ ti àwọn oríṣi ìgbésẹ̀ àwùjọ mẹ́rin—ìmọ̀ nípa ohun èlò, ìmòye tí ó da lórí iye, ìmòye tí ó ní ipa lórí ènìyàn, àti ìmòye àṣà—pèsè irinṣẹ́ alágbára fún ìtumọ̀ ìwà àwùjọ ní onírúurú àyíká.
Nínú ayé òde òní tí ó túbọ̀ ń jẹ́ ti ọgbọ́n àti ìwọ̀n, ìrònú Weber ń ránni létí pé ìgbésẹ̀ ènìyàn kì í ṣe ohun kan ṣoṣo: lẹ́yìn ìpinnu, ìwà, àti ìṣesí, àwọn ìtumọ̀ kan wà tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ bí a ṣe ń gbé papọ̀. Ìlànà ìgbésẹ̀ àwùjọ kì í ṣe èrò ẹ̀kọ́ lásán, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ojú ìwòye fún òye ara wa gẹ́gẹ́ bí ẹ̀dá ènìyàn tí wọ́n ń ṣe àdéhùn lórí àwọn góńgó, àwọn ìlànà, ìmọ̀lára, àti àṣà ní ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
