Èrò Ìmọ̀ràn Ìmọ̀ràn ní Àwùjọ Òde Òní
Ìmòye-ẹ̀tọ́ jẹ́ èrò àwùjọ àti ìṣèlú tí ó gbé “ẹ̀tọ́” kalẹ̀—èyí ni agbára, àṣeyọrí, òye, àti iṣẹ́ àṣekára—gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ pàtàkì fún pípinnu ẹni tí ó gba àǹfààní, ipò, ẹ̀bùn, àti ìrìnàjò àwùjọ. Nínú àwọn àwùjọ òde òní, a sábà máa ń gbé ìmòye-ẹ̀tọ́ lárugẹ gẹ́gẹ́ bí ètò tí ó dára jùlọ nítorí pé ó ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ènìyàn nípa àṣeyọrí, dípò ìtàn ìdílé, ipò ọrọ̀ ajé, ẹ̀yà, abo, tàbí ìsúnmọ́ àwọn tí ó wà ní ipò agbára. Ṣùgbọ́n, láìka ìfàmọ́ra rẹ̀ sí, ìmòye-ẹ̀tọ́ tún ń gbé ìjíròrò pàtàkì kan dìde: ṣé ètò kan tí ó sọ pé “gbogbo ènìyàn ní àǹfààní dọ́gba” lè ṣẹlẹ̀ ní tòótọ́ ní àwọn ipò àwùjọ tí kò dọ́gba?
Àwọn ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti ìtumọ̀ ti meritocracy
Ọ̀rọ̀ náà "meritocracy" di ohun tó gbajúmọ̀ lẹ́yìn tí wọ́n tẹ̀ ìwé Michael Young jáde, The Rise of the Meritocracy (1958). Ó dùn mọ́ni pé Young kọ ọ́ gẹ́gẹ́ bí àwàdà àti àríwísí: ó fojú inú wo àwùjọ kan tó ń gbé ọgbọ́n àti àṣeyọrí ga, tó ń mú kí ẹgbẹ́ àwọn olókìkí tuntun, tó ń gbéraga, nígbà tí wọ́n dá àwọn tó kù lẹ́bi pátápátá fún àyànmọ́ wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú ìṣe òṣèlú òde òní, a sábà máa ń lóye àǹfààní gẹ́gẹ́ bí ohun tó dára sí ìfẹ́ ọmọnìyàn, ìfẹ́ ọmọnìyàn, àti ìyàsọ́tọ̀ ètò.
Ní ọ̀nà ìlànà, ìlànà rere ní ìlànà méjì pàtàkì. Àkọ́kọ́, yíyàn tàbí pínpín àwọn ohun èlò (ipò, ẹ̀kọ́, ẹ̀bùn ẹ̀kọ́, ìgbéga) yẹ kí ó da lórí àwọn àmì tó yẹ nípa agbára àti iṣẹ́. Èkejì, gbogbo ènìyàn gbọ́dọ̀ ní àǹfààní dọ́gba láti fi àwọn agbára wọ̀nyẹn hàn. Ìlànà àkọ́kọ́ rọrùn láti fojú inú wò—fún àpẹẹrẹ, ìgbàṣẹ́ tí a gbà ní ìdánwò tàbí ìṣàyẹ̀wò iṣẹ́. Ìlànà kejì ṣòro púpọ̀ láti lò nítorí pé ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ipò àwùjọ láti ìgbà èwe.
Kí ló dé tí a fi ka ìtọ́sọ́nà tó ṣe pàtàkì sí àwùjọ òde òní?
Àwọn àwùjọ òde òní ni a mọ̀ sí àwọn ìṣòro ọrọ̀ ajé, iṣẹ́ àkànṣe, àti àìní ìmọ̀. Nínú ọ̀rọ̀ yìí, a kà àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀bùn sí iṣẹ́ tó ń ṣiṣẹ́: àwọn àjọ, àwọn ilé ẹ̀kọ́, àti ìjọba nílò àwọn ènìyàn tó péye kí ètò náà lè ṣiṣẹ́ dáadáa. Nínú ẹ̀ka ìjọba, a lóye onímọ̀ nípa ẹ̀bùn gẹ́gẹ́ bí ohun pàtàkì fún iṣẹ́ ìjọba tó ń ṣiṣẹ́ fún ire àwọn aráàlú, kì í ṣe àwọn ẹgbẹ́ pàtó kan. Ní ibi iṣẹ́, a gbàgbọ́ pé onímọ̀ nípa ẹ̀bùn máa ń mú kí iṣẹ́ pọ̀ sí i nítorí pé àwọn ènìyàn máa ń ní ìtara láti mú iṣẹ́ wọn sunwọ̀n sí i nígbà tí a bá pín àwọn ẹ̀bùn náà ní ọ̀nà tó tọ́.
Síwájú sí i, a sábà máa ń so ìmọ̀ nípa ìdájọ́ òdodo mọ́ èrò ìlànà: nígbà tí àwọn òfin eré náà bá ṣe kedere tí yíyàn sì ṣe kedere, a máa ń kà àwọn àbájáde sí “ó dára” ju àwọn ètò tí a pinnu nípasẹ̀ àwọn ìsopọ̀ tàbí àǹfààní tí a jogún. Nínú àwùjọ tí ó túbọ̀ ń mọrírì ìfẹ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan àti òmìnira láti yan ipa ọ̀nà ẹni, ìfẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó bá ìfẹ́ ọkàn mu pé ìsapá ẹni ni a pinnu àyànmọ́ ẹni.
Ìmọ̀ràn nípa Ìmọ̀ràn ní Ìṣe: Ẹ̀kọ́ àti Àgbáyé Iṣẹ́
Ẹ̀kọ́ ni ibi àkọ́kọ́ fún ìtọ́sọ́nà tó dára. Àwọn ìdánwò ìwọlé, ipò ìpele, yíyan ẹ̀bùn ẹ̀kọ́, àti ìfọwọ́sí ni a kà sí ọ̀nà tí a fi ń ṣe àyẹ̀wò agbára. Lóòótọ́, àwọn ilé ìwé àti yunifásítì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí "àkàbà àwùjọ" fún ẹnikẹ́ni tó bá ṣe àṣeyọrí, títí kan àwọn tó wá láti ìdílé aláìní. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, ìtàn "gbígbé sókè nípasẹ̀ ẹ̀kọ́" ti di àmì ìtọ́sọ́nà tó dára.
Ní ibi iṣẹ́, a máa ń fi àwọn ètò ìgbàsẹ́ tó dá lórí agbára hàn nípasẹ̀ àwọn ètò ìgbàsẹ́ tó dá lórí agbára, àwọn àyẹ̀wò iṣẹ́ (KPIs), àwọn ìgbéga tó dá lórí àbájáde, àti àwọn èrè fún àtúnṣe tuntun. Àwọn ilé iṣẹ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ sábà máa ń sọ pé àwọn ń ṣe àgbékalẹ̀ àǹfààní nítorí wọ́n ń ṣe àyẹ̀wò àwọn àfikún gidi, kì í ṣe àkóso àgbà nìkan. Ní ẹ̀ka ìjọba, àwọn ètò yíyan àti ìgbéga tó dá lórí agbára iṣẹ́ ìjọba tún ń ṣe àfihàn irú àǹfààní, ó kéré tán nínú ètò ìlànà.
Sibẹsibẹ, ibeere pataki kan dide: bawo ni awọn wiwọn “ẹtọ” ṣe jẹ ohun ti o ni idiju? Awọn ipele ẹkọ, awọn ami idanwo, awọn iṣẹ-iṣẹ, tabi awọn KPI le dabi alailegbe, ṣugbọn wọn le ni ipa nipasẹ wiwọle si awọn ohun elo—ikẹẹkọ, awọn nẹtiwọọki ọjọgbọn, awọn ohun elo imọ-ẹrọ, didara ile-iwe, tabi paapaa akoko ọfẹ fun ẹkọ ati idagbasoke ara ẹni.
Àríwísí pàtàkì: ìtọ́sọ́nà àti àrékérekè ti ìbáṣepọ̀ àǹfààní
Ẹ̀sùn tó tóbi jùlọ lórí ètò ìlera ni pé ó sábà máa ń gbà pé àǹfààní kò dọ́gba níbi tí kò bá sí dandan. Àwọn ọmọ tí a bí sínú ìdílé aláìní máa ń dojúkọ àwọn ìpèníjà ètò: oúnjẹ tí kò dára, àyíká tí kò dára fún ẹ̀kọ́, àwọn ilé ìwé tí kò ní ẹ̀bùn, lílo ìkànnì ayélujára tí kò tó, àti àìní láti ṣe àfikún sí owó ìdílé. Ní àkókò kan náà, àwọn ọmọ láti ìdílé ọlọ́rọ̀ ní àǹfààní sí àwọn ilé ìwé tó dára jùlọ, ẹ̀kọ́ àdáni, ìwé, àti àwọn ìkànnì àwùjọ tí ó ń mú kí àǹfààní àṣeyọrí wọn pọ̀ sí i. Nígbà tí àbájáde bá yàtọ̀ síra, ètò ìlera sábà máa ń mú ìṣòro náà rọrùn nípa píparí èrò pé àwọn tí ó kùnà “kò gbìyànjú tó.”
Ibí ni iṣẹ́ rere lè di ìdí fún àìdọ́gba. Nígbà tí àwọn ènìyàn tó ṣe àṣeyọrí bá gbàgbọ́ pé iṣẹ́ àṣekára nìkan ló jẹ́ àṣeyọrí wọn, wọ́n lè gbójú fo àwọn nǹkan bíi oríire, ìtìlẹ́yìn àwùjọ, àti àǹfààní. Ní ọ̀nà mìíràn, àwọn tó kù lẹ́yìn lè ní àbùkù ìwà rere: a túmọ̀ òṣì sí àìpé ara ẹni, kì í ṣe ọ̀ràn ìṣètò. Nítorí náà, ìṣọ̀kan àwùjọ máa ń dínkù bí àìdọ́gba ṣe ń rí gẹ́gẹ́ bí ohun tó wọ́pọ̀ àti ohun tó yẹ.
Ìmọ̀ràn rere tún lè fa àárẹ̀ ọkàn. Nínú àṣà tí ó béèrè fún “ohun tí a gbọ́dọ̀ ṣe,” àwọn tí kò bá dé àwọn ìlànà kan lè rò pé wọn kò níye lórí. Ìdíje láìsí ààbò àwùjọ lè mú kí àárẹ̀, àníyàn, àti ìyàsọ́tọ̀ pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ láàrín àwọn ọ̀dọ́ tí a gbìn láti kékeré pé ìníyelórí ara-ẹni sinmi lórí àṣeyọrí.
Ẹ̀tanú nínú ìwọ̀n àǹfààní: kìí ṣe àìdára nígbà gbogbo
Ní ìṣe, àwọn ìwọ̀n ìtóye sábà máa ń ní ẹ̀tanú. Àṣà àti èdè lè nípa lórí àwọn ìdánwò tí a ṣe déédéé. Àwọn ìṣàyẹ̀wò iṣẹ́ ní ọ́fíìsì lè ní ipa lórí ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ díẹ̀díẹ̀, àwọn èrò ìbálòpọ̀, tàbí "ìsúnmọ́ra" sí àwọn olórí. Kódà àwọn algoridimu ìgbàṣẹ́ tí wọ́n sọ pé wọ́n jẹ́ òótọ́ lè ṣe àtúnṣe ẹ̀tanú láti inú àwọn ìwádìí àtijọ́: bí ìwádìí ìtàn bá ṣe pàtàkì sí àwọn ẹgbẹ́ kan, ẹ̀kọ́ ẹ̀rọ yóò rí irú ìlànà yẹn gẹ́gẹ́ bí "déédéé."
Síwájú sí i, àwọn apá kan ti agbára ìmòye kan wà tí ó ṣòro láti wọ̀n: ìwà rere, ìfọ̀rọ̀rora-ẹni-wò, ọgbọ́n ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àti ìtọ́sọ́nà ìwà rere. Tí a bá dín àǹfààní kù sí àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ tàbí àwọn àmì ẹ̀kọ́ nìkan, àwùjọ lè mú àwọn ènìyàn tí wọ́n “tayọ ní ti ìmọ̀ ẹ̀rọ” ṣùgbọ́n tí wọn kò ní ìfọkànsí àwùjọ.
Ìwà rere tó dára jù: láti yíyàn mímọ́ sí àǹfààní tó dọ́gba
Àwùjọ òde òní ṣì nílò ìlànà ìtọ́sọ́nà nínú kíkó àwọn iṣẹ́ àti ẹrù iṣẹ́, ṣùgbọ́n ìlànà ìtọ́sọ́nà tó tọ́ gbọ́dọ̀ wà pẹ̀lú àwọn ìlànà àǹfààní dọ́gba. Èyí túmọ̀ sí wíwo kìí ṣe lórí yíyàn "aláìdúróṣinṣin" nìkan ṣùgbọ́n lórí àwọn ipò ìbẹ̀rẹ̀ tó dọ́gba. Àwọn ọ̀nà tí a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa wọn ni:
1. Àǹfààní tó dọ́gba sí ẹ̀kọ́ tó dára
Àwọn ìdókòwò ní àwọn ilé ìwé gbogbogbòò, mímú dídára àwọn olùkọ́ sunwọ̀n síi, àwọn ohun èlò ẹ̀kọ́, àti wíwọlé sí ẹ̀rọ ayélujára lè dín àlàfo agbára tí àwùjọ ń fà kù.
2. Ìjẹ́rìísí àti ìtìlẹ́yìn fún àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ìṣòro
Àwọn ètò ẹ̀kọ́ ọ̀fẹ́ tí a gbé kalẹ̀ fún àìní, àwọn ìpín fún àwọn ẹgbẹ́ tí a ti ya sọ́tọ̀, tàbí ìtọ́sọ́nà iṣẹ́ lè ran àwọn tí wọ́n ní agbára ṣùgbọ́n tí wọn kò ní àǹfààní láti lò.
3. Àlàyé àti ìjíhìn nínú ìgbàṣẹ́
Àwọn ìlànà yíyàn tí a ṣe kedere, àwọn ìlànà tí a kọ sílẹ̀, àti àwọn ọ̀nà ìpèlẹ́jọ́ lè dín ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tàbí ìyàsọ́tọ̀ ìkọ̀kọ̀ kù.
4. Gba àwọn ohun tó ń fa oríire àti ìṣètò rẹ̀.
Ìtàn gbogbogbòò gbọ́dọ̀ mú kí mímọ̀ iṣẹ́ àṣekára pẹ̀lú ìmọ̀ pé àṣeyọrí tún ní ipa lórí àyíká àwùjọ, àǹfààní, àti ìtìlẹ́yìn.
5. Nẹ́ẹ̀tìwọ́ọ̀kì ààbò àwùjọ
Àwọn ètò ìlera, ìrànlọ́wọ́ àìníṣẹ́, àti ààbò àwọn òṣìṣẹ́ ń ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti gbé nínú ewu láti gbèrú láìsí ìbẹ̀rù pé wọ́n lè bọ́ sínú òṣì.
Ipari
Ìṣàkóso rere ní àwùjọ òde òní ń fúnni ní ìlérí òdodo: gbogbo ènìyàn ni a ń dá lẹ́jọ́ nípa agbára àti iṣẹ́ àṣekára wọn. Dé ìwọ̀n kan, ìlànà yìí ṣe pàtàkì fún ṣíṣẹ̀dá àwọn ilé-iṣẹ́ tó gbéṣẹ́, dín ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ kù, àti fífún àwọn ènìyàn níṣìírí láti ṣe àtúnṣe tuntun. Síbẹ̀síbẹ̀, ìṣàkóso rere tún ní àríyànjiyàn kan: láìsí ìbáradọ́gba gidi ti àǹfààní, ó lè bàjẹ́ sí èrò-orí kan tí ó dá àìdọ́gba láre, tí ó ń dá ẹni tí ó farapa lẹ́bi, tí ó sì ń ba ìṣọ̀kan àwùjọ jẹ́.
Nítorí náà, ìpèníjà pàtàkì ti àwùjọ òde òní kì í ṣe yíyan láàrín àǹfààní àti àìní àǹfààní, ṣùgbọ́n dípò ṣíṣe ètò ìṣàkóso ìwà rere tó dára jù: èyí tó ní àṣàyàn tó tọ́ àti ìlànà tó ń dín àlàfo àkọ́kọ́ kù. Ní ọ̀nà yìí, "àṣeyọrí" kì í ṣe àǹfààní àwọn díẹ̀ pẹ̀lú owó pàtàkì mọ́, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àǹfààní gidi fún ọ̀pọ̀ àwọn aráàlú láti ṣe àṣeyọrí àti láti ṣe àfikún.
