Àwọn Ìmọ̀ Nípa Ìgbà Òjò Yìnyín àti Ìyípadà Ojúọjọ́
Ìgbà yìnyín àti ìyípadà ojúọjọ́ jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì méjì nínú ìtàn ayé tí ó ti ní ipa lórí àwọn ètò àyíká, àyíká ilẹ̀, àti ìgbésí ayé lórí ayé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n máa ń wáyé ní àkókò tó yàtọ̀ síra gan-an, wọ́n sopọ̀ mọ́ ara wọn, wọ́n sì máa ń fúnni ní òye pàtàkì nípa àwọn ìyípadà tó díjú ti ìṣẹ̀dá. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò àwọn ẹ̀kọ́ tó yí ìgbà yìnyín àti ìyípadà ojúọjọ́ àti bí wọ́n ṣe ń nípa lórí ara wọn.
Ìtumọ̀ Ìgbà Òjò Yìnyín
Àkókò yìnyín, tàbí àkókò yìnyín, jẹ́ àkókò kan nínú ìtàn ayé nígbà tí ooru ayé dínkù gidigidi, tí ó yọrí sí dídá àwọn yìnyín ńláńlá ní àwọn kọ́ńtínẹ́ǹtì. Àkókò yìnyín tí ó lókìkí jùlọ ni Age Ice Quaternary, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí ọdún mílíọ̀nù 2,58 sẹ́yìn tí ó sì ń bá a lọ títí di òní yìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé a wà ní ìpele àárín yìnyín lọ́wọ́lọ́wọ́.
Ìlànà Àwọn Ìrìn Àjò Milankovitch
Ọ̀kan lára àwọn ẹ̀kọ́ pàtàkì tó ń ṣàlàyé ohun tó ń fa ìgbà òjò ni Milankovitch Cycles, tí onímọ̀ nípa ìràwọ̀ ará Serbia, Milutin Milankovitch, dábàá ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún. Ìròyìn yìí sọ pé àwọn ìyípadà nínú ojú ọjọ́ ayé jẹ́ nítorí ìyàtọ̀ nínú ìyípo ayé àti ìtọ́sọ́nà rẹ̀ sí oòrùn. Àwọn èròjà pàtàkì mẹ́ta ló wà nínú ìyípo Milankovitch:
1. Ìbáṣepọ̀: Apẹrẹ ìyípo ayé yípadà láti ìyípo tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ yípo sí ìyípo tó lílọ́pọ́ jù ní ìyípo tó tó ẹgbẹ̀rún ọdún 100.000.
2. Ìsúnmọ́lẹ̀: Ìtẹ̀sí ìyípo ilẹ̀ ayé máa ń yípo ní ìyípo tó tó ẹgbẹ̀rún méjìdínlọ́gbọ̀n (26.000) ọdún.
3. Ìtẹ̀síwájú (Ìtẹ̀síwájú): Ìtẹ̀síwájú ìtẹ̀síwájú ayíká ayé sí ìyípo rẹ̀ yípadà láti nǹkan bí 22,1° sí 24,5° ní ìyípo tó tó nǹkan bí ẹgbẹ̀rún ọdún 41.000.
Àwọn ìyípadà nínú àwọn ohun mẹ́ta wọ̀nyí ní ipa lórí ìpínkiri àti agbára ìtànṣán oòrùn tí Ayé ń gbà, èyí tí ó lè fa àkókò yìnyín àti àkókò àárín yìnyín.
Ẹ̀rí Ìmọ̀-ẹ̀dá àti Ìparun
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀rí nípa ilẹ̀ ayé ló wà tó ń gbé ẹ̀kọ́ ìgbà yìnyín lárugẹ. Àwọn ibi ìkópamọ́ Morena, tí wọ́n jẹ́ àkójọ àwọn ohun èlò ilẹ̀ àti àpáta tí àwọn yìnyín ń gbé, ni a ti rí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi káàkiri àgbáyé. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn ohun èlò yìnyín tí a mú láti Greenland àti Antarctic ní àwọn èéfín afẹ́fẹ́ àtijọ́ tí ó jẹ́ kí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì lè kẹ́kọ̀ọ́ nípa ojú ọjọ́ tí ó ti kọjá. Ìṣàyẹ̀wò àwọn isotopes atẹ́gùn nínú foraminifera láti inú àwọn èéfín ilẹ̀ òkun tún ń fúnni ní ìwífún nípa àwọn ìgbóná omi òkun tí ó ti kọjá.
Lílóye Ìyípadà Ojúọjọ́
Ìyípadà ojúọjọ́ túmọ̀ sí àwọn ìyípadà ìgbà pípẹ́ nínú ìwọ̀n otútù àròpín ilẹ̀ ayé, àwọn ìlànà òjò, àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojúọjọ́ mìíràn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyípadà ojúọjọ́ ti ṣẹlẹ̀ jálẹ̀ ìtàn ayé, àfiyèsí lọ́wọ́lọ́wọ́ túbọ̀ ń dá lórí ìyípadà ojúọjọ́ tí àwọn ènìyàn ń ṣe, pàápàá jùlọ láti ìgbà ìyípadà ilé iṣẹ́.
Àwọn Gáàsì Ilé Afẹ́fẹ́ àti Ipa Ilé Afẹ́fẹ́
Àwọn gáàsì afẹ́ ...
Sibẹsibẹ, awọn iṣẹ eniyan bii sisun epo fosil, pipa igbo, ati awọn iṣe ogbin ode oni ti mu ki awọn gaasi eefin pọ si ninu afẹfẹ, ti o yori si igbona agbaye. Lati opin ọrundun 19th, iwọn otutu apapọ agbaye ti ga soke ni bii 1°C, pẹlu awọn ipa pataki lori awọn eto-aye, awọn ilana oju ojo, ati ipele okun.
Ìbáṣepọ̀ láàrín Ìgbà Òjò àti Ìyípadà Ojúọjọ́
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìgbà òjò yìnyín àti ìyípadà ojúọjọ́ òde òní máa ń wáyé ní oríṣiríṣi àkókò, ìbáṣepọ̀ tó díjú wà láàárín àwọn méjèèjì. Fún àpẹẹrẹ, ní àkókò òjò yìnyín, ìdínkù ooru máa ń yọrí sí yìnyín òkun àti àwọn yìnyín tó pọ̀ sí i, èyí tó máa ń mú kí albedo (ìmọ́lẹ̀ ojúọjọ́ ayé) pọ̀ sí i. Èyí máa ń mú kí ayé túbọ̀ tan ìmọ́lẹ̀ oòrùn padà sí ààyè, èyí sì máa ń mú kí ìtútù náà pọ̀ sí i. Ní ọ̀nà mìíràn, ní àkókò òjò yìnyín, yìnyín tó ń yọ́ máa ń dín albedo kù, ó máa ń mú kí ìtànṣán oòrùn pọ̀ sí i, ó sì máa ń fa ìgbóná.
Àwọn ìwádìí nípa afẹ́fẹ́ ayé àtijọ́ fihàn pé ní àwọn àkókò òtútù, ìwọ̀n CO2 afẹ́fẹ́ ayé dínkù. Ìfipamọ́ erogba tó pọ̀ sí i nínú òkun àti lórí ilẹ̀, àti ìdínkù nínú ìṣiṣẹ́ ẹ̀dá alààyè àti òkè ayọnáyèéfín, ló fà á. Bí ayé ṣe ń jáde láti àwọn àkókò òtútù ayé tí ó sì wọ inú àwọn àkókò òtútù ayé, a tú CO2 padà sínú afẹ́fẹ́ ayé, èyí sì ń fa ìgbóná ayé.
Àwọn Ìpèníjà àti Àwọn Ìdáhùn sí Kíkojú Ìyípadà Ojúọjọ́
Ìyípadà ojúọjọ́ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìpèníjà tó ga jùlọ fún aráyé lọ́wọ́lọ́wọ́. Àwọn ipa rẹ̀ gbòòrò gan-an, ó sì ní nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojúọjọ́ tó le koko, ìpele omi tó ń ga sí i, pípadánù onírúurú ẹ̀dá alààyè, àwọn ìyípadà nínú àwọn ìlànà òjò, àti ìdènà sí àwọn ètò àyíká omi àti ilẹ̀.
Ọpọlọpọ awọn ọgbọn ni a ti dabaa lati dinku awọn ipa ti iyipada oju-ọjọ:
1. Dínkù sí àwọn ìtújáde CO2: Ọ̀kan lára àwọn ìgbésẹ̀ pàtàkì jùlọ ni láti dín àwọn ìtújáde CO2 kù nípa lílo agbára tí a lè sọ di tuntun bíi oòrùn, afẹ́fẹ́, àti omi; láti mú kí agbára ṣiṣẹ́ dáadáa sí i; àti láti fi àwọn ohun mìíràn tí ó mọ́ tónítóní rọ́pò àwọn epo fosil.
2. Gbigba ati Ipamọ Erogba (CCS): Imọ-ẹrọ yii ni ero lati gba CO2 lati awọn orisun itujade nla bi awọn ile-iṣẹ agbara ati tọju rẹ si isalẹ ni awọn ipilẹ ilẹ ti o ni aabo.
3. Ìtúnṣe Àyíká: Nípasẹ̀ àwọn iṣẹ́ àtúnṣe igbó àti àtúnṣe ilẹ̀ olómi, a lè mú kí CO2 pọ̀ sí i láti inú afẹ́fẹ́ kí a sì pèsè ibùgbé fún onírúurú ẹ̀dá alààyè.
4. Àtúnṣe àti Dídínkù: Àwọn àyípadà sí àwọn ètò àwùjọ, ìdàgbàsókè àwọn ètò àgbékalẹ̀ tí ó lè dúró ṣinṣin ní ojú ọjọ́, àti àtúnṣe sí àwọn ìlànà iṣẹ́ àgbẹ̀ tún ṣe pàtàkì láti kojú àwọn ipa tí a kò lè yẹra fún.
Ipari
Ìgbà yìnyín àti ìyípadà ojúọjọ́ jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá méjì tí ó sopọ̀ mọ́ ara wọn tí ó ní ipa pàtàkì lórí ìgbésí ayé lórí ilẹ̀ ayé. Ìlànà Milankovitch Cycles fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa àwọn ohun tí ó ń fa ìgbà yìnyín, nígbà tí ìṣàyẹ̀wò òde òní nípa àwọn gáàsì ewéko àti àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn ń ran lọ́wọ́ láti ṣàlàyé ìyípadà ojúọjọ́ lọ́wọ́lọ́wọ́. Pẹ̀lú àpapọ̀ ìwádìí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àwọn ìsapá láti dínkù, a lè rí àwọn ọ̀nà láti dáhùn sí ìyípadà ojúọjọ́ àti láti dáàbò bo àyíká fún àwọn ìran tí ń bọ̀.
