Ìlànà Ìwọ̀n Púpọ̀ Nínú Ìtàn Físíìsì
Ìtàn àròsọ sáyẹ́ǹsì sábà máa ń ní àwọn èrò nípa àwọn àgbáyé tó jọra, ìrìn àjò àkókò, àti àwọn ìwọ̀n àìlópin. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú àwọn èrò wọ̀nyí jẹ́ àbájáde onímọ̀ọ́nú, físíìsì ti ṣe àgbéyẹ̀wò èrò ìwọ̀n fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, ó sì ń fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún àwọn ẹ̀kọ́ tó jinlẹ̀ bíi ìbáramu gbogbogbòò àti ìmọ̀ ẹ̀rọ okun. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó tọ́pasẹ̀ ìtàn ẹ̀kọ́ nípa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwọ̀n nínú físíìsì, a ó sì máa ṣe àgbéyẹ̀wò ìrònú ìyípadà tó ti ṣe àgbékalẹ̀ òye wa nípa àgbáyé.
Ìmọ̀ nípa Ààyè àti Ìwọ̀n nínú Ìmọ̀ Ọgbọ́n Ìbẹ̀rẹ̀
Èrò nípa ààyè àti ìwọ̀n kì í ṣe tuntun. Àwọn ará Gíríkì ìgbàanì, títí kan Euclid, ṣe àgbékalẹ̀ ìrísí tí ó ṣàpèjúwe ààyè onípele mẹ́ta nípasẹ̀ àwọn ìtumọ̀, àwọn ìtẹ̀síwájú, àti àwọn ìlànà. Nínú àwọn iṣẹ́ rẹ̀, Aristotle ka ààyè sí ohun tí ó kún fún àwọn ohun tí a lè fojú rí. Ìrísí yìí dúró fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún, ó sì jẹ́ ìpìlẹ̀ ìrònú onípele àti onígbòòrò nípa ìwọ̀n.
Ìyípadà Copernican àti Èrò Jiómẹ́tíríkì
Ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, Nicolaus Copernicus dámọ̀ràn pé Ayé kì í ṣe àárín àgbáyé, bí kò ṣe pé ó yí oòrùn ká. Èyí ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ọ̀nà tuntun láti ronú nípa àgbáyé. Ìparẹ́ ojú ìwòye onípele-ilẹ̀ bá iṣẹ́ Johannes Kepler àti Galileo Galilei mu, èyí tí ó ran ìyípadà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Ní àkókò yìí, Isaac Newton tún gbé èrò rẹ̀ nípa àgbáyé àti àkókò tí ó péye kalẹ̀, nínú èyí tí a ti wo àgbáyé gẹ́gẹ́ bí ohun tí kò yípadà tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí “ìtàgé” fún gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ ara.
Ìlànà Ìbáṣepọ̀ àti Àkókò gẹ́gẹ́ bí Ìwọ̀n Kẹrin
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, òye wa nípa ààyè àti àkókò yí padà gidigidi nípasẹ̀ Albert Einstein. Nínú Ìwé Ìròyìn Pàtàkì ti Ìbátan rẹ̀, tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 1905, Einstein tún ṣe àtúnṣe èrò àkókò. Nínú èrò Newtonian, àkókò àti ààyè jẹ́ pípé àti ọ̀tọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, Einstein parapọ̀ ààyè àti àkókò pọ̀ sínú ètò kan tí a ń pè ní ààyè onípele mẹ́rin (4-D). Nínú ààyè yìí, apá kẹrin ni àkókò, èyí tí ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn apá mẹ́ta ti ààyè ìbílẹ̀.
Ní ọdún díẹ̀ lẹ́yìn náà, nínú ìwé rẹ̀ General Theory of Relativity (1915), Einstein fẹ̀ sí i lórí àwọn èrò rẹ̀ nípa ṣíṣàlàyé bí ìwọ̀n àti agbára ṣe ń yí àkókò àyè oníwọ̀n mẹ́rin. Èrò yìí kò wulẹ̀ fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa agbára òòfà nìkan, ó tún ṣí àwọn ìmọ̀ tuntun sílẹ̀ nípa ìṣètò àgbáyé.
Ìwádìí Kékeré Ayé: Àwọn Onímọ̀-ẹ̀rọ Onímọ̀-ẹ̀rọ Onímọ̀-ẹ̀rọ
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ gbogbogbòò nípa ìbáramu ṣe àlàyé bí agbára òòfà ṣe ń ṣiṣẹ́ lórí àwọn ìwọ̀n ńlá ti àgbáyé, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa kùtùn bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àwárí ìṣẹ̀dá ní ìwọ̀n kékeré. Max Planck, Niels Bohr, Werner Heisenberg, àti Erwin Schrödinger wà lára àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí wọ́n ṣe àgbékalẹ̀ ẹ̀kọ́ yìí. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa kùtùn—pẹ̀lú gbogbo àwọn ìṣeéṣe àti àìdánilójú rẹ̀—kò fi àwọn ìwọ̀n tuntun kún aṣọ àkókò ààyè.
Ìmọ̀ Okùn àti Àwọn Ìwọ̀n Àfikún
Ní ìparí ọ̀rúndún ogún, ìlànà okùn bẹ̀rẹ̀, ìgbìyànjú láti so àwọn ìlànà kuantum pọ̀ àti ìlànà agbára ìwalẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí ìlànà yìí, àwọn èròjà subatomic kì í ṣe àwọn ojú kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n àwọn èròjà onípele kan ṣoṣo ní ìrísí "okùn" tí ń mì ní àwọn ọ̀nà pàtó láti mú kí ìwọ̀n àti agbára jáde. Ìtumọ̀ kan tí ó fani mọ́ra nípa ìlànà okùn ni àìní fún àwọn ìwọ̀n afikún.
Àwọn onímọ̀ nípa ìmọ̀ nípa físíìsì tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ nínú ìmọ̀ nípa lílo okùn dámọ̀ràn pé, fún ìṣọ̀kan ìṣirò, àgbáyé lè ní tó ìwọ̀n mẹ́wàá tàbí 11: ìwọ̀n mẹ́rin ti àkókò àlàfo tí a mọ̀, àti àwọn yòókù jẹ́ ìwọ̀n afikún tí a fi pamọ́ lórí àwọn ìwọ̀n kékeré. A gbàgbọ́ pé àwọn ìwọ̀n afikún wọ̀nyí gba ìrísí àwọn gyration kéékèèké, èyí tí ó mú kí wọ́n ṣòro láti rí pẹ̀lú ìmọ̀ ẹ̀rọ òde òní.
M-Ìlànà àti Àgbàyanu
Ní nǹkan bí ọdún 1990, àwọn ẹ̀yà márùn-ún ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í sopọ̀ mọ́ ara wọn nípasẹ̀ àwárí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ méjì, èyí tí ó fihàn pé àwọn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ onírúurú jẹ́ àwọn apá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ńlá kan, tí a mọ̀ sí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ M. Ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ yìí mú èrò síwájú síi nípa ìwọ̀n kọ́kànlá wá, ó sì fi ìpele ìṣòro kún òye àkókò àlàfo.
Ìfàsẹ́yìn Onírúurú àti Àgbáyé
Ìrònú àwọn ìwọ̀n afikún ń yọrí sí ìrònú gbígbòòrò nípa àwọn onírúurú ayé—ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àgbáyé tí ó jọra tí ó lè wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ tiwa. Gẹ́gẹ́ bí àwọn àtúnṣe kan ti ìmọ̀ nípa ìfàsẹ́yìn àgbáyé nínú àgbáyé, àgbáyé afẹ́fẹ́ wa lè jẹ́ ara “onírúurú” ńlá kan, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àwọn òfin ti ara rẹ̀ ti fisiksi àti àwọn ìlànà ìwọ̀n ààyè-ààyè.
Awọn iwọn ninu Awọn Idanwo ati Awọn akiyesi
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí jẹ́ ohun tó fani mọ́ra tí wọ́n sì ń ṣèlérí àwọn ìmọ̀ tó jinlẹ̀, ìjẹ́rìí àwọn àyẹ̀wò ni ìpèníjà tó tóbi jùlọ. Fún àpẹẹrẹ, ìwádìí Large Hadron Collider (LHC) ní CERN ń bá a lọ láti wá ẹ̀rí àwọn èròjà tó lè fi hàn pé àwọn ìwọ̀n míì wà. Síbẹ̀síbẹ̀, kò sí ìjẹ́rìí tó dájú títí di òní, àti pé ọ̀pọ̀ èrò ìmọ̀ ló ṣì jẹ́ ohun tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń sọ.
Ọjọ́ iwájú ti Ìwádìí Oníwọ̀n
Ìwádìí lórí àwọn ìwọ̀n afikún ṣì wà ní iwájú nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ìwádìí fisiksi. Wíwá ẹ̀rí tó dájú jẹ́ ìrìn àjò gígùn kan tí ó nílò ìmọ̀-ẹ̀rọ àti ìṣẹ̀dá tuntun tí a lè má tíì ronú nípa rẹ̀. Àwọn irinṣẹ́ tuntun bí àwọn awò ojú ìwòye àti àwọn ìwádìí pàtákì tó túbọ̀ gbọ́n lè yanjú ìṣòro yìí lọ́jọ́ iwájú.
Ní ìparí, láti ìrísí Euclidean sí ìmọ̀ okùn àti àwọn onírúurú oníṣẹ́, ìdàgbàsókè òye wa nípa àwọn ìwọ̀n ṣe àfihàn ìrìn àjò gígùn ti èrò ènìyàn sí àgbáyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ ìbéèrè kò tí ì dáhùn, ìrìn àjò ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti ṣíṣe àwárí ààyè àti àkókò fi hàn pé ìfẹ́ wa láti lóye òtítọ́ ní àwọn ìwọ̀n tó jinlẹ̀ jùlọ àti tó tóbi jùlọ.
