Ìtàn Ìdàgbàsókè Lítíréṣọ̀ Àgbáyé
Ìwé àgbáyé jẹ́ àwòjìji ọ̀làjú ènìyàn. Nípasẹ̀ iṣẹ́ ìwé, a lè rí bí ènìyàn ṣe lóye ìgbésí ayé, ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ìlànà, ṣe ayẹyẹ ẹwà, àti bí wọ́n ṣe ń ṣàríwísí agbára àti àìṣòdodo ní àkókò kan náà. Ìtàn ìdàgbàsókè ìwé àgbáyé kì í ṣe ti onípele kan, ṣùgbọ́n ó ń lọ láàárín onírúurú sànmánì, agbègbè, èdè, àti àṣà. Láti àwọn ìtàn ẹnu tí a kọ nípa iná sí àwọn ìtàn àròsọ òde òní àti ìwé oní-nọ́ńbà, ìwé ń tẹ̀síwájú láti máa yípadà pẹ̀lú agbára àwùjọ. Èyí tí ó tẹ̀lé ni àkópọ̀ ìtòlẹ́sẹẹsẹ ti ìrìn àjò gígùn ti ìwé àgbáyé.
1. Lítíréṣọ̀ Ọ̀rọ̀: Àwọn Gbòǹgbò Ìbẹ̀rẹ̀
Kí ènìyàn tó bẹ̀rẹ̀ sí í kọ ìwé, ìwé ti wà ní ẹnu. Ìtàn àròsọ, ìtàn ìṣẹ̀dá, ìtàn àròsọ àwọn akọni, àfọ̀ṣẹ, àti orin ìbílẹ̀ ni wọ́n ń kọ láti ìran dé ìran. Àwọn àṣà wọ̀nyí kì í ṣe eré ìnàjú lásán, wọ́n tún jẹ́ irinṣẹ́ fún ẹ̀kọ́ ìwà rere, àlàyé nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá, fífún ìdámọ̀ ẹgbẹ́ lágbára, àti ọ̀nà láti pa ìtàn mọ́.
Àwọn ìtàn àròsọ bíi Iliad àti Odyssey, tí a kọ sílẹ̀ ní Greece lẹ́yìn náà, jẹ́ gbòǹgbò láti inú àṣà àtọwọ́dọ́wọ́. Irú àṣà bẹ́ẹ̀ náà tún wà ní àwọn apá ibòmíràn ní àgbáyé: ìtàn àwọn oníjàgídíjàgan ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, àwọn ìtàn àti ewì tí a kọ ní ayé Malay, àti àwọn ìtàn àròsọ ní Íńdíà tí ó di Mahabharata àti Ramayana. Ìwé àsọyé jẹ́ àkókò kan tí a lóye àwọn ọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí alágbára—wọ́n lè wòsàn, bú, fúnni lókun, tàbí kí wọ́n sopọ̀.
2. Ìbí Ìkọ̀wé àti Lítíréṣọ̀ Àtijọ́
Ìdàgbàsókè ìkọ̀wé ṣí orí tuntun kan. Pẹ̀lú agbára láti kọ ìwé sílẹ̀, ìwé kò gbára lé ìrántí gbogbogbò mọ́. Àwọn iṣẹ́ àtijọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe “àkójọ àṣà” kan tí yóò wà fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún.
Ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ àtijọ́ jùlọ ni Ìtàn Gilgamesh láti Mesopotamia, èyí tí ó ń ṣe àgbéyẹ̀wò àwọn kókó ọ̀rọ̀ àìkú, ìbádọ́rẹ̀ẹ́, àti ìbẹ̀rù ikú ènìyàn. Ní Íjíbítì ìgbàanì, àwọn ìwé bíi Ìwé Àwọn Òkú papọ̀ àwọn àdúrà, àwọn àròsọ, àti ìtọ́sọ́nà ẹ̀mí. Ní orílẹ̀-èdè China, àwọn ìwé àtijọ́ bíi Shijing (Ìwé Orin) farahàn, tí ó ní ewì àwọn ènìyàn àti ewì ààfin, àti àwọn àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí tí ó ní ipa lórí ìwé, bíi Confucianism àti Taoism.
Ní àkókò kan náà, ní Greece àti Rome, ìwé kíkà gbilẹ̀: àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ Aeschylus, Sophocles, àti Euripides; àwọn eré apanilẹ́rìn-ín Aristophanes; àti ewì àròsọ àti orin tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ ẹ̀kọ́ ẹwà ìwọ̀-oòrùn. Ní Rome, Virgil kọ Aeneid, ìtàn àròsọ kan tí ó parapọ̀ ìtàn àròsọ àti ìpolongo ìṣèlú.
3. Lítíréṣọ̀ Àtijọ́: Ẹ̀sìn, Àgbàyanu, àti Ìfẹ́
Àwọn ìgbà Ayé Àárín Gbùngbùn (ní nǹkan bí ọ̀rúndún karùn-ún sí mẹ́ẹ̀ẹ́dógún) sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú agbára ìsìn, ṣùgbọ́n ní àkókò yìí ni ìwé tàn káàkiri èdè àti onírúurú. Ní Yúróòpù, àwọn iṣẹ́ tí àwọn Kristẹni mí sí gbilẹ̀, pẹ̀lú àwọn ìtàn akọni bíi Beowulf àti Orin Roland. Ìtàn Ọba Arthur àti Knights of the Round Table ló fa àṣà ìfẹ́, tí ó tẹnu mọ́ ìfẹ́, ọlá, àti ìrìn àjò.
Ní ayé ẹ̀sìn Mùsùlùmí, ìwé kíkà ní àkókò àtàtà. Ewì Lárúbáwá gbilẹ̀ pẹ̀lú agbára ìsọ̀rọ̀, nígbà tí Páṣíà bí àwọn akéwì ńláńlá bíi Rumi, Hafez, àti Ferdowsi pẹ̀lú Shahnameh. Nínú àṣà yìí, àwọn kókó ọ̀rọ̀ ìfẹ́ ìjìnlẹ̀, wíwá Ọlọ́run, àti ìrònú ìwà rere ló gbajúmọ̀. Àkójọ àwọn ìtàn Ẹgbẹ̀rún àti Òru Kan tún fi ìfàmọ́ra àwọn ìtàn tí a fi àwọ̀ ṣe tí ó kún fún àwàdà, ìbànújẹ́ àti àlá àlá hàn.
Ní ìlà-oòrùn Éṣíà, Japan ṣe àwọn iṣẹ́ ńláńlá bíi The Tale of Genji (Murasaki Shikibu), tí a sábà máa ń pè ní ìwé ìtàn àkọ́kọ́ jùlọ ní àgbáyé, nítorí àfihàn rẹ̀ nípa ìmọ̀-ọkàn àti ìgbésí ayé ààfin. Àṣà ìkọ̀wé ilẹ̀ Éṣíà fihàn pé àwọn ìṣẹ̀dá ìtàn kò wá láti ọ̀dọ̀ ìwọ̀-oòrùn nìkan.
4. Ìtúnṣe àti Ìwà Ènìyàn: Àwọn Ènìyàn ní Àárín Gbùngbùn
Ìdàgbàsókè (ọ̀rúndún 14 sí 17) jẹ́ àmì ìtúnṣe ìfẹ́ sí àwọn ìtàn àtijọ́ ti àwọn ará Gíríìsì àti Róòmù àti ìbísí ẹ̀dá ènìyàn—ìwòye kan tí ó gbé aráyé, ìrònú àti ìrírí ayé sí àárín àfiyèsí. Ní Ítálì, Dante kọ ìwé eré apanilẹ́rìn-ín Ọlọ́run, Petrarch ṣe àgbékalẹ̀ orin sonnet, àti Boccaccio kọ ìwé Decameron, èyí tí ó para pọ̀ mọ́ ìtàn ìfẹ́, àwàdà, àti àríwísí àwùjọ.
Ní England, Shakespeare ṣàpẹẹrẹ òkìkí eré Renaissance. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ fi àwọn ohun tó díjú nínú aráyé hàn: ìfẹ́ ọkàn, owú, ìfẹ́, agbára, àti ìbànújẹ́ ìwà rere. Ní Spain, Cervantes kọ Don Quixote, iṣẹ́ kan tí wọ́n sábà máa ń kà sí àmì pàtàkì nínú ìwé ìtàn òde òní fún eré rẹ̀ láàárín òtítọ́ àti ìrònú, àti àríwísí rẹ̀ lórí ìṣẹ́gun ìfẹ́.
Ìṣẹ̀dá ilé ìtẹ̀wé Gutenberg mú kí ìtànkálẹ̀ ìwé yára sí i. Ìwé bẹ̀rẹ̀ sí í rọrùn láti dé ọ̀dọ̀ àwọn ilé ẹjọ́ àti àwọn ilé ìjọsìn, ó sì ń lọ sí àwùjọ gbogbogbòò.
5. Ìmọ́lẹ̀ àti Ìbí Ìtàn Òde Òní
Ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti ìkejìdínlógún, Ìmọ́lẹ̀ tẹnu mọ́ ìrònú, ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, àti àríwísí àwọn aláṣẹ àṣà. Ìwé kíkà di ohun èlò fún ìjíròrò àwùjọ àti ìṣèlú. Ní ilẹ̀ Faransé, Voltaire kọ àwọn àríwísí ọgbọ́n èrò orí; ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, àwọn iṣẹ́ bíi Robinson Crusoe (Defoe) àti Gulliver's Travels (Swift) fara hàn, wọ́n sì para pọ̀ mọ́ àríwísí àwùjọ.
Ní àsìkò yìí, ìwé ìtàn náà gbilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí oríṣi pàtàkì kan. Ó lè ṣàfihàn ìgbésí ayé ojoojúmọ́, ipò àwùjọ, àti ìyípadà ọrọ̀ ajé. Ó fún àwọn ènìyàn “lásán” ní ààyè, kìí ṣe àwọn akọni, ó sì gbé àwọn ohun tó wà ní tòsí àwọn òǹkàwé kalẹ̀.
6. Ìfẹ́-ọkàn, Ìfẹ́-ọkàn, àti Ìfẹ́-ọkàn-ẹni-bí-ẹni-nínú-ara
Ọ̀rúndún kọkàndínlógún ni wọ́n fi hàn pé wọ́n ṣe àgbéyẹ̀wò sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí. Ìfẹ́ ìfẹ́ tẹnu mọ́ ìmọ̀lára, ìrònú, ìṣẹ̀dá, àti òmìnira ẹnìkọ̀ọ̀kan. Àwọn akéwì bíi Wordsworth àti Goethe tẹnu mọ́ ìrírí inú àti wíwá ìtumọ̀ ìgbésí ayé. Àkókò yìí náà ni wọ́n bí àwọn iṣẹ́ àròsọ gothic àti dúdú tí wọ́n fẹ̀ sí i.
Sibẹsibẹ, isọdọkan ile-iṣẹ ati iyipada awujọ ni o bi Realism: awọn iwe ti o gbiyanju lati ṣe afihan igbesi aye bi o ti ri. Charles Dickens tẹnu mọ osi ilu; Tolstoy ati Dostoevsky ṣe iwadii awọn iṣoro iwa ati ti ẹmi; Balzac ṣe maapu awujọ Faranse ni kikun. Lẹhin naa, Naturalism ti gbe realism soke si opin, o tẹnumọ ipinnu-pe awọn okunfa ayika, eto-ọrọ, ati ti ara eniyan ni a ṣe apẹrẹ wọn.
7. Ìgbàlódé: Àwọn ìdánwò ní àwọn fọ́ọ̀mù tuntun àti ìrònú
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, àwọn ìyípadà ńláńlá wáyé: àwọn ogun àgbáyé, ìwólulẹ̀ àwọn ìjọba, ìdàgbàsókè ìlú ńlá, àti ìṣòro ìdámọ̀. Ìgbàlódé farahàn ní ìdáhùnpadà, wọ́n ń ṣe àyẹ̀wò pẹ̀lú ìrísí àti èdè. Àwọn ìtàn kò ní láti jẹ́ ti ìlà mọ́; àwọn ìtàn lè pín sí wẹ́wẹ́; àwọn èrò àwọn ohun kikọ lè ṣàn lọ́fẹ̀ẹ́ nípasẹ̀ ìṣàn ìmọ̀.
James Joyce, Virginia Woolf, àti Franz Kafka ṣe àwọn iṣẹ́ tó ṣàfihàn ìyàsọ́tọ̀ ènìyàn òde òní. Ewì T.S. Eliot ṣe àfihàn ìyàsọ́tọ̀ àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ tó pín sí wẹ́wẹ́. Ìgbàlódé fihàn pé ìwé kìí ṣe ìtàn nìkan ni ó ń sọ, ó tún ń béèrè ìbéèrè nípa bí a ṣe ń sọ ìtàn.
8. Lítíréṣọ̀ Lẹ́yìn-Òde-Òní àti ti Òde-Òní: Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Ohùn, Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Ìrísí
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, ìdàgbàsókè ayé jáde, ó ń kọ òtítọ́ kan ṣoṣo sílẹ̀, ó sì máa ń fi ọ̀rọ̀ àròsọ, àwàdà, àti ìtàn àròsọ ṣeré. Àwọn iṣẹ́ Postmodern béèrè ààlà láàrín òtítọ́ àti ìtàn àròsọ, òǹkọ̀wé àti òǹkàwé, ìtàn àti ìtàn.
Ní àkókò kan náà, ìwé àgbáyé ń di èyí tí ó ní èrò púpọ̀ sí i. Àwọn ohùn láti àwọn orílẹ̀-èdè lẹ́yìn ìjọba amúnisìn ń pọ̀ sí i, wọ́n ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn kókó ìdánimọ̀, ìpalára ìjọba amúnisìn, ìṣíkiri, àti ìdènà àṣà. Ìwé àfọwọ́kọ Latin America ń dàgbàsókè nípasẹ̀ ìtàn àròsọ—ọ̀nà ìtàn tí ó so òtítọ́ àwùjọ pọ̀ mọ́ àwọn ohun ìyanu. Ìwé àfọwọ́kọ Africa, South Asia, àti Southeast Asia náà ń pọ̀ sí i ní gbogbo àgbáyé.
Ní àkókò òde òní, ìwé kíkà tún ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìmọ̀ ẹ̀rọ: ìwé oní-ẹ̀rọ, àwọn ìtẹ̀jáde ìkọ̀wé lórí ayélujára, àti àwọn ìtàn aláfọwọ́sowọ́pọ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìròyìn ń yípadà, àìní ènìyàn fún ìtàn náà ṣì wà bẹ́ẹ̀: láti lóye ara wa àti ayé.
Penutup
Ìtàn ìdàgbàsókè ìwé àgbáyé jẹ́ ìtàn àyípadà nínú ọ̀nà tí ènìyàn ń gbà sọ̀rọ̀ nípa ìgbésí ayé. Láti inú ìtàn àròsọ sí àwọn ìwé ìtàn òde òní, láti oríkì ẹ̀mí sí àwàdà ìṣèlú, ìwé àròsọ ti jẹ́ ibi ìpàdé láàárín ìrònú àti òtítọ́ nígbà gbogbo. Ó ń pa ìrántí gbogbo ènìyàn mọ́, ó ń sọ̀rọ̀ àríwísí, ó ń mú ìfọkàntán báni lò, ó sì ń mú kí èdè túbọ̀ dùn mọ́ni. Ìdí nìyẹn tí ìwé àgbáyé kò fi parí—ó ń tẹ̀síwájú láti máa yípadà bí ènìyàn ṣe ń béèrè ìbéèrè, lá àlá, àti wíwá ìtumọ̀ nínú ìrìn àjò ọ̀làjú.
