Ìtàn Ìdàgbàsókè Kọ́múníìsì ní Àgbáyé
Kọ́múníìsì, èrò ìṣèlú àti ti ọrọ̀ ajé tí ó ń gbèrò láti pa dúkìá àdáni run àti ìdásílẹ̀ àwùjọ aláìlágbára, ní ìtàn gígùn àti dídíjú. Láti ìgbà tí a ti gbé e kalẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, kọ́múníìsì ti ní ipa pàtàkì lórí àwọn ètò àwùjọ, ìṣèlú, àti ọrọ̀ ajé ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè kárí ayé. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàyẹ̀wò ìdàgbàsókè kọ́múníìsì láti ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ títí dé ipa rẹ̀ nínú ìṣèlú kárí ayé lónìí.
Àwọn Gbólóhùn Ìrònú: Marx àti Engels
Kọ́múníìsì òde òní ní ìsopọ̀ pẹ̀lú Karl Marx àti Friedrich Engels, àwọn onímọ̀-ẹ̀rọ méjì ará Jámánì tí wọ́n ṣe àwárí èrò utopian ti àwùjọ aláìlágbára. Ní ọdún 1848, wọ́n tẹ “Ìwé Ìròyìn Kọ́múníìsì” jáde, wọ́n sì ń ké sí àwọn proletariat kárí ayé láti para pọ̀ lòdì sí ìjẹniníyà kápítáṣíà. Marx àti Engels ṣàpèjúwe ìtàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀wọ́ ìjàkadì ẹgbẹ́ láàárín àwọn tí a ni lára àti àwọn alágbára, wọ́n sì wo ìyípadà proletarian gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà sí òmìnira kúrò nínú ètò capítáṣíà oníkà.
Gẹ́gẹ́ bí Marx àti Engels ti sọ, nínú àwùjọ kọ́múníìsì, ọ̀nà ìṣẹ̀dá ni a ó fi máa ní, ìpínkiri àwọn ọjà yóò sì dá lórí àìní dípò èrè. Èrò wọn dá lórí àríwísí lórí ètò ìṣòwò owó, èyí tí wọ́n rí gẹ́gẹ́ bí ètò tí kìí ṣe pé ó ń dá àìdọ́gba ọrọ̀ ajé sílẹ̀ nìkan ni, ṣùgbọ́n ó tún ń gba òmìnira lọ́wọ́ àwọn ènìyàn.
Ìyípadà Rọ́síà àti Ìdásílẹ̀ Soviet Union
Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì nínú ìtàn ìdàgbàsókè ìjọba kọ́múníìsì ni Ìyípadà ti Rọ́síà ti ọdún 1917. Àwọn Bolshevik, ẹgbẹ́ kan lára ẹgbẹ́ Kọ́múníìsì ti Rọ́síà tí Vladimir Lenin ń darí, ṣe àṣeyọrí láti ṣẹ́gun ìjọba ìbílẹ̀ Rọ́síà àti láti dá ìjọba kọ́múníìsì àkọ́kọ́ sílẹ̀ ní àgbáyé. Lenin yí àwọn ẹ̀kọ́ Marx padà láti bá àwọn ipò Rọ́síà mu, èyí tí ó yà wọ́n sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ẹ̀kọ́ àtilẹ̀wá ti Marx.
Lẹ́yìn náà, Joseph Stalin tẹ̀síwájú nínú ìdásílẹ̀ Soviet Union lábẹ́ ìdarí Lenin lẹ́yìn ikú Lenin ní ọdún 1924. Lábẹ́ ìjọba Stalin, Soviet Union ní ìrírí ìdàgbàsókè ilé iṣẹ́ kíákíá ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìnáwó ńláǹlà láàárín àwùjọ, títí kan ìpakúpa ìṣèlú àti iṣẹ́ àṣekúṣe ní gulag. Síbẹ̀síbẹ̀, Soviet Union di ọ̀kan lára àwọn agbára tó lágbára jùlọ lágbàáyé ní ọ̀rúndún ogún àti olùgbékalẹ̀ èrò-ọkàn kọ́múníìsì pàtàkì.
Ìdàgbàsókè Kọ́múníìsì sí Éṣíà: Ọ̀ràn Ṣáínà
Ní Éṣíà, ìjọba kọ́múníìsì ní ipa pàtàkì pẹ̀lú ìdásílẹ̀ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àwọn Ènìyàn ti Ṣáínà ní ọdún 1949 lẹ́yìn ogun abẹ́lé gígùn kan. Aṣíwájú kọ́múníìsì ti Ṣáínà, Mao Zedong, ṣẹ́gun Kuomintang, ó sì ṣe àtúnṣe àgbékalẹ̀ àgbẹ̀ àti ìlànà ilé iṣẹ́. Nígbà ìjọba Mao, orílẹ̀-èdè Ṣáínà ní ìṣòro àwùjọ àti ọrọ̀ ajé, títí kan Ìyípadà Àṣà àti Ìfòkèré Ńlá, èyí tí ó fa àdánù ńlá fún ènìyàn àti ọrọ̀ ajé.
Lẹ́yìn ikú Mao ní ọdún 1976, Deng Xiaoping gba ipò rẹ̀, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àtúnṣe ọrọ̀ ajé tí ó ṣí ọjà China sílẹ̀ fún àwọn ará ìlú mìíràn. Bí ó tilẹ̀ ń ṣàkóso ìṣèlú dáadáa, Deng ṣàṣeyọrí láti yí China padà sí agbára ọrọ̀ ajé pàtàkì pẹ̀lú ọ̀nà tí ó so àwọn èròjà ọjà pọ̀ mọ́ ara ètò ẹgbẹ́ kan ṣoṣo.
Ogun Tútù àti Ìtànkálẹ̀ Kọ́múníìsì Àgbáyé
Ogun Tutu jẹ́ àkókò pàtàkì mìíràn nínú ìtàn ìdàgbàsókè kọ́múníìstì. Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, a pín ayé sí àwọn ẹgbẹ́ méjì tí wọ́n tako ara wọn: ẹgbẹ́ ìwọ̀ oòrùn, tí Amẹ́ríkà pẹ̀lú èrò ìṣèlú káfíìsì-tiwantiwa rẹ̀ ń ṣe olórí, àti ẹgbẹ́ ìwọ̀ oòrùn, tí Soviet Union pẹ̀lú èrò ìṣèlú kọ́múníìstì rẹ̀ ń ṣe olórí.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè ní Ìlà Oòrùn Yúróòpù, bíi Poland, Romania, àti East Germany, di àwọn orílẹ̀-èdè onípele-ayé lábẹ́ agbára Soviet Union, wọ́n sì ń ṣe àgbékalẹ̀ ìjọba kọ́múníìsì. Níbòmíràn, bíi ní Áfíríkà àti Látìn Amẹ́ríkà, onírúurú àwọn ẹgbẹ́ ọmọ ogun kọ́múníìsì ló farahàn, nígbà míìrán pẹ̀lú ìtìlẹ́yìn Soviet Union tàbí China.
Nígbà Ogun Tutu, ìjà láàárín àwọn orílẹ̀-èdè tí Amẹ́ríkà ń ṣètìlẹ́yìn àti àwọn tó ń ṣètìlẹ́yìn fún Soviet Union sábà máa ń wáyé, bíi ní Korea àti Vietnam. Ní Vietnam, lẹ́yìn ogun gígùn kan tó parí ní ọdún 1975, orílẹ̀-èdè náà di ọ̀kan lábẹ́ ìjọba kọ́múníìsì.
Ìṣòro àti Ìṣubú Kọ́múníìsì Soviet
Ní ìparí ọdún 1980, Soviet Union àti àwọn alábàákẹ́gbẹ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í dojúkọ ìṣòro ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú tó le koko. Àwọn àtúnṣe tí Mikhail Gorbachev ṣe, bíi Perestroika (àtúntò ọrọ̀ ajé) àti Glasnost (ìṣípayá ìṣèlú), kò lè gba ètò kan tó ti wà ní bèbè ìparun sílẹ̀.
Ní ọdún 1991, Soviet Union túká ní gbangba, èyí tí ó fi hàn pé ìjọba kọ́múníìsì ti parí ní ìlà oòrùn Yúróòpù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè Soviet àtijọ́ àti àwọn satẹlaiti wọn bẹ̀rẹ̀ sí í yípadà sí ọrọ̀ ajé ọjà àti àwọn ètò ìṣèlú tiwantiwa, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìyípadà yìí kì í sábà rọrùn.
Kọ́múníìsì ní Ọ̀rúndún 21
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé agbára ìjọba kọ́múníìsì ti dínkù látìgbà tí Soviet Union ti wó lulẹ̀, èrò náà ṣì wà níbẹ̀, ó sì ń ṣiṣẹ́ ní àwọn apá kan lágbàáyé. Ṣáínà ṣì jẹ́ orílẹ̀-èdè kọ́múníìsì tó ní ọrọ̀ ajé tó dára jùlọ, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ní àpẹẹrẹ tó ti bá ètò ìjọba káfíìsì mu. Kòríà Àríwá ṣì jẹ́ àpẹẹrẹ orílẹ̀-èdè tó ní ìṣàkóso kọ́múníìsì tó lágbára, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ti gba ọ̀nà tó yàtọ̀ pátápátá, tó sì fi irú ìjọba apàṣẹwàá tó le koko hàn.
Ní Látìn Amẹ́ríkà, àwọn orílẹ̀-èdè kan, bíi Kúbà àti Venezuela, ṣì ń ṣe ìjọba tí a gbé kalẹ̀ nípasẹ̀ ìlànà kọ́múníìsì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n dojú kọ onírúurú ìpèníjà ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú. Àwọn ìgbìmọ̀ àwùjọ tí a gbé karí èrò Marxist tún wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá ayé, pàápàá jùlọ láàrín àwọn ajìjàgbara tí wọ́n ń jà fún ìdájọ́ òdodo àwùjọ àti ti ọrọ̀ ajé.
Ipari
Ìtàn ìdàgbàsókè ìjọba kọ́múníìsì kárí ayé jẹ́ ìtàn tó dùn mọ́ni nípa ìjàkadì ẹgbẹ́, ìyípadà àwùjọ, àti ìyípadà ìṣèlú. Láti Marx àti Engels, tí wọ́n kọ́kọ́ gbé àwọn èrò ìpìlẹ̀ wọn kalẹ̀, nípasẹ̀ àwọn ìyípadà ńláńlá ní Rọ́síà àti Ṣáínà, títí dé ogun àgbáyé ti Ogun Tútù, ìjọba kọ́múníìsì ti fi àmì tó jinlẹ̀ sílẹ̀ lórí ìtàn ènìyàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ipa rẹ̀ ti dínkù ní ìfiwéra pẹ̀lú ibi tí ó ga jùlọ ní ọ̀rúndún ogún, èròǹgbà kọ́múníìsì ṣì ṣe pàtàkì ó sì ní ipa lórí ìṣiṣẹ́ ìṣèlú àti àwùjọ ní onírúurú apá ayé.
