Ìtàn Àpapọ̀ ti Ogun Àgbáyé Kìíní
Pendahuluan
Ogun Agbaye Kinni, ti o waye lati ọdun 1914 si 1918, jẹ ọkan ninu awọn ija ti o buru julọ ninu itan eniyan. O gba akiyesi agbaye o si kan ọpọlọpọ awọn orilẹ-ede, o ṣẹda ipa nla lori agbegbe iṣelu, awujọ, ati eto-ọrọ agbaye. Ija yii kii ṣe iyipada ọna ti a ṣe ogun nikan ṣugbọn o tun ni awọn ipa pataki ti o ṣe apẹrẹ ọrundun 20. Nkan yii yoo ṣe alaye jinle sinu itan kikun ti Ogun Agbaye Kinni, lati awọn okunfa rẹ ati ipa ti ija naa si ipa rẹ lori agbaye.
Àtilẹ̀wá àti Àwọn Ohun Tó Fa Ogun Náà
Ìbáṣepọ̀ àti Ìfẹ́ Orílẹ̀-èdè
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, Yúróòpù jẹ́ ibi tí àwọn agbára ńláńlá ń díje fún ìṣàkóso. Ẹgbẹ́ Àwọn Alágbára Mẹ́ta—Britain, France, àti Russia—dá Àwọn Alágbára Mẹ́ta Nlá. Ní àkókò kan náà, Jámánì, Austria-Hungary, àti Ítálì dá Ẹgbẹ́ Àwọn Alágbára Mẹ́ta náà sílẹ̀. Àríyànjiyàn láàárín àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì yìí ń pọ̀ sí i, nítorí àwọn èrò orílẹ̀-èdè tó lágbára láàárín àwọn orílẹ̀-èdè Yúróòpù ló ń ru sókè.
Ìṣòro Balkan
Agbègbè Balkan kún fún ìjà ẹ̀yà àti orílẹ̀-èdè alágbára. Ilẹ̀ Ọba Ottoman tí ó ti di aláìlera fún àwọn orílẹ̀-èdè Balkan ní àǹfààní láti béèrè fún òmìnira àti láti fẹ̀ síi ilẹ̀ wọn. Ìṣòro Balkan ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1910 mú kí àjọṣepọ̀ láàárín àwọn agbára ńlá ilẹ̀ Yúróòpù, pàápàá jùlọ Austria-Hungary, tí ó rí Serbia gẹ́gẹ́ bí ewu.
Ìpànìyàn Archduke Franz Ferdinand
Ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì kan tó fa ogun náà ni pípa Archduke Franz Ferdinand ti Austria-Hungary ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹfà ọdún 1914 ní Sarajevo láti ọwọ́ Gavrilo Princip, ọmọ orílẹ̀-èdè Serbia kan. Austria-Hungary rí èyí gẹ́gẹ́ bí àǹfààní láti fún Serbia ní agbára, ó sì fún wọn ní àṣẹ líle koko. Nígbà tí Serbia kọ̀ láti gba àwọn kókó pàtàkì kan nínú àṣẹ náà, Austria-Hungary kéde ogun sí Serbia.
Ipa Ogun naa
1914: Ìbẹ̀rẹ̀ Ogun náà
Nígbà tí Austria-Hungary kéde ogun sí Serbia ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù keje ọdún 1914, àwọn ẹgbẹ́ ológun bẹ̀rẹ̀ sí í ṣẹ̀dá àwọn ẹgbẹ́ ológun. Rọ́síà, alábàáṣiṣẹpọ̀ Serbia, kó àwọn ọmọ ogun rẹ̀ jọ. Jámánì, alábàáṣiṣẹpọ̀ Austria-Hungary, ṣètìlẹ́yìn fún ẹgbẹ́ náà nípa pípè ogun sí Rọ́síà ní ọjọ́ kìíní oṣù kẹjọ ọdún 1914, lẹ́yìn náà ó gbé ogun sí Faransé ní ọjọ́ kẹta oṣù kẹjọ ọdún 1914. Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì bẹ̀rẹ̀ sí í kópa lẹ́yìn tí Jámánì rú ìlànà àìdásí-tọ̀túntòsì ti Bẹ́ljiọ́mù ní ọjọ́ kẹrin oṣù kẹjọ ọdún 1914.
Ogun ní Ìwọ̀ Oòrùn: Ogun Ìlà Oòrùn
Ogun ní Ìwọ̀ Oòrùn yára yípadà sí ogun ààlà, pẹ̀lú àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì tí wọ́n ń gbẹ́ àwọn ààlà gígùn láti Òkun Àríwá sí ààlà Switzerland. Lẹ́yìn Ogun Àkọ́kọ́ ti Marne ní oṣù Kẹsàn án ọdún 1914, àwọn ìlà iwájú dúró ṣinṣin láìsí ìyípadà púpọ̀ nínú ipò wọn. Ìgbésí ayé ní àwọn ààlà náà burú jáì, pẹ̀lú àwọn ipò líle koko, àwọn eku, àrùn, àti àìtó ìpèsè.
Ogun ní Ìlà-Oòrùn
Ní apá ìlà-oòrùn, nǹkan túbọ̀ ń lọ sí i. Rọ́síà ní àwọn àṣeyọrí díẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ sí Austria-Hungary ṣùgbọ́n wọ́n ṣẹ́gun rẹ̀ gidigidi ní ọwọ́ Jámánì ní Ogun Tannenberg àti Ogun Àwọn Adágún Masurian. Èyí fi agbára ológun Jámánì hàn ní agbègbè náà.
1915: Ogun naa gbooro sii
Ní ọdún 1915, àwọn ìgbìyànjú láti tú ìdúró ogun sílẹ̀ ní Western Front kùnà, láìka lílo gáàsì olóró ní Ogun Kejì ti Ypres sí. Eastern Front tún ń yípadà, pẹ̀lú Germany àti Austria-Hungary bẹ̀rẹ̀ sí í jọba lórí Russia. Ní àkókò kan náà, Italy ti dara pọ̀ mọ́ àwọn Allies lẹ́yìn tí wọ́n fi Triple Alliance sílẹ̀, èyí sì mú kí ogun náà gùn sí i.
Ipolongo Gallipoli
Àwọn ẹgbẹ́ Allies gbìyànjú láti gbógun ti Ilẹ̀ọba Ottoman nípa bíbalẹ̀ sí Gallipoli ní oṣù kẹrin ọdún 1915. Síbẹ̀síbẹ̀, ìpolongo náà jẹ́ ìkùnà ńlá pẹ̀lú àwọn tí ó farapa gidigidi àti ìjákulẹ̀ tí kò ní èrè kankan ní oṣù kìíní ọdún 1916.
1916: Ogun Ẹ̀jẹ̀
Verdun àti Somme
Ọdún 1916 ni wọ́n fi ogun méjì tó kún fún ẹ̀jẹ̀ jùlọ jà ní ọdún náà: Ogun Verdun àti Ogun Somme. Ogun Verdun bẹ̀rẹ̀ ní oṣù Kejì ọdún 1916, ó sì wà fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún náà, àwọn ará Faransé sì ṣe àṣeyọrí láti gba àwọn ibi ààbò wọn, ṣùgbọ́n ó ná àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì ní owó púpọ̀. Ogun Somme bẹ̀rẹ̀ ní oṣù Keje ọdún 1916, wọ́n gbìyànjú láti fọ́ ìdúróṣinṣin ní ìwọ̀ oòrùn, ṣùgbọ́n wọ́n parí pẹ̀lú ikú tó lé ní mílíọ̀nù kan, wọn kò sì rí àṣeyọrí pàtàkì kankan.
1917: Ìyípadà Agbára
Ìyípadà Orílẹ̀-èdè Rọ́síà
Ní ọdún 1917, Ìyípadà Oṣù Kejì bì Tsar Nicholas Kejì ti Rọ́síà borí, ó sì fòpin sí Ilẹ̀ọba Romanov. Ìjọba ìgbà díẹ̀ tuntun gbìyànjú láti tẹ̀síwájú ogun náà ṣùgbọ́n ó dojúkọ àìdúróṣinṣin inú. Ìyípadà Oṣù Kẹwàá wá mú kí àwọn Bolshevik, tí Vladimir Lenin ṣe olórí, fọwọ́ sí Àdéhùn Brest-Litovsk ní oṣù Kẹta ọdún 1918, èyí tí ó fòpin sí ìkópa Russia nínú ogun náà.
Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà tó ní ipa nínú rẹ̀
Àwọn ìkọlù ọkọ̀ ojú omi tí kò ní ìyàtọ̀ láti ọwọ́ Germany àti Zimmerman telex, èyí tí ó dámọ̀ràn àjọṣepọ̀ láàrín Germany àti Mexico lòdì sí United States, fipá mú US láti kéde ogun sí Germany ní April 6, 1917. Dídé àwọn ọmọ ogun Amẹ́ríkà àti àwọn ohun àlùmọ́nì fún àwọn Allies ní ìṣírí pàtàkì.
1918: Sí Òpin
Ní ìhà ìwọ̀ oòrùn, Jámánì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Operation Kaiserschlacht ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1918 láti gbìyànjú láti ṣẹ́gun kí àwọn ọmọ ogun Amẹ́ríkà tó pọ̀ tó dé. Láìka àwọn àṣeyọrí àkọ́kọ́ sí, ìkọlù ìgbà òjò náà dáwọ́ dúró nígbẹ̀yìn gbẹ́yín. Ìkọlù ìgbà òjò kan tí a mọ̀ sí Ọgọ́rọ̀ọ̀rún Ọjọ́ Ìkọlù, bẹ̀rẹ̀ sí í ba agbára Jámánì jẹ́.
Àbájáde àti Àbájáde
Ní oṣù kọkànlá ọdún 1918, ilẹ̀ Jámánì ti dojú kọ ìparun nílé àti ní ojú ogun. Olú Ọba Wilhelm Kejì kọ̀ sílẹ̀, wọ́n sì dá Orílẹ̀-èdè Weimar sílẹ̀. Wọ́n fọwọ́ sí àdéhùn ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ní ọjọ́ kọkànlá oṣù kọkànlá ọdún 1918, èyí tí ó fòpin sí Ogun Àgbáyé Kìíní.
Àdéhùn Versailles
Ogun náà parí ní gbangba pẹ̀lú Àdéhùn Versailles ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹfà, ọdún 1919. Wọ́n fipá mú Jámánì láti gba ẹ̀bi gbogbo fún ogun náà kí wọ́n sì san owó ìtanràn ńlá. Àdéhùn yìí tún àwòrán ilẹ̀ Yúróòpù ṣe, ó sì dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣòro tí a kò yanjú sílẹ̀, èyí tó wá mú kí Ogun Àgbáyé Kejì bẹ̀rẹ̀.
Àwọn ipa àwùjọ àti ti ọrọ̀ ajé
Ogun yìí yọrí sí pípadánù ẹ̀mí mílíọ̀nù ènìyàn, ó sì fa ìpalára ti ara àti ti ọpọlọ tí a kò lè rí. Ní ti ọrọ̀ ajé, ogun náà fa àdánù ńlá àti àwọn ìyípadà ńláǹlà nínú ètò ọrọ̀ ajé àgbáyé. Ó tún mú kí lílo àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ ológun tuntun gbilẹ̀, ó sì yí ọ̀nà tí wọ́n gbà ń jagun padà títí láé.
Ipari
Ogun Àgbáyé Kìíní jẹ́ ìjà tó díjú àti tó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele. Láti àwọn okùnfà rẹ̀ tó dá lórí àwọn ìdíje ìṣèlú sí ipa ìparun rẹ̀ tó ń yí ìtàn padà, a lè kọ́ ẹ̀kọ́ púpọ̀ nípa irú ìjà ńláńlá. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Ogun Àgbáyé Kìíní ti parí pẹ́, ipa rẹ̀ ṣì wà títí di òní, ó sì ń fún àwọn ìran tó ń bọ̀ ní ẹ̀kọ́ pàtàkì.
