Ìtàn Ìjà Ísírẹ́lì àti Palẹ́sínì
Pendahuluan
Ìtàn ìjà Ísírẹ́lì àti Palẹ́sínì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìjà tó díjú jùlọ àti tó ti pẹ́ jùlọ ní ayé òde òní. Láti ìjà láàárín àwọn ẹ̀sìn, àwọn ìjọba àtijọ́, ìjọba amúnisìn, sí ìjà fún Ilẹ̀ Mímọ́, gbogbo nǹkan ló ti kó ipa nínú dídá ìjà yìí sílẹ̀, èyí tó ti wà fún ohun tó lé ní ọgọ́rùn-ún ọdún. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé ìtàn ìjà náà, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì tó wáyé nígbà tó ti pẹ́, àti ipa tó ní lórí ètò àgbáyé.
Ìtàn Àtilẹ̀wá
Ija Israeli ati Palestine wa ni agbegbe Aarin Ila-oorun ti a mọ si Palestine. Agbegbe yii, ti o ni awọn ibi mimọ si Juu, Kristiẹniti, ati Islam, ni o kan ipinlẹ Israeli ode oni ati awọn agbegbe Palestine (Iwọ-oorun Bank ati Gaza Strip).
Palestine àtijọ́ sí Ìgbà Ottoman
Ní ìgbà àtijọ́, a mọ agbègbè yìí sí Kénáánì, àwọn ìjọba tó yàtọ̀ síra ló sì ṣàkóso rẹ̀ lẹ́yìn náà, títí bí Íjíbítì, Ásíríà, Bábílónì, Páṣíà, àti Gíríìsì lábẹ́ Alexander Ńlá. Àwọn Júù ka agbègbè yìí sí Ilẹ̀ Ìlérí, gẹ́gẹ́ bí àṣà àti ìwé mímọ́ wọn. Ní ọ̀rúndún kìíní AD, Ilẹ̀ Ọba Róòmù lé ọ̀pọ̀ àwọn Júù kúrò tàbí pa wọ́n run lẹ́yìn ìṣọ̀tẹ̀ ńlá kan.
Láti ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún sẹ́yìn, agbègbè náà yí padà, láti Roman sí Byzantine, lẹ́yìn náà ìjọba Mùsùlùmí láti ọ̀rúndún keje. Ní ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, agbègbè náà di apá kan Ilẹ̀ọba Ottoman ó sì wà lábẹ́ ìjọba Ottoman títí di Ogun Àgbáyé Kìíní.
Àkókò ìjọba amúnisìn àti ìdàgbàsókè orílẹ̀-èdè
Ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, ìfẹ́ orílẹ̀-èdè àwọn Júù òde òní yọrí sí ìrísí ẹ̀sìn Zionism, ẹgbẹ́ kan tí Theodor Herzl darí. Ìfẹ́ ẹ̀sìn Zion fẹ́ dá ìjọba Júù sílẹ̀ ní Palestine ní ìdáhùn sí ìdààmú àwọn Júù tó ń pọ̀ sí i ní Yúróòpù. Ní àsìkò kan náà, ìfẹ́ orílẹ̀-èdè àwọn ará Lárúbáwá bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbàsókè gẹ́gẹ́ bí ìdènà sí ìjọba Ottoman àti, lẹ́yìn náà, àṣẹ ilẹ̀ Yúróòpù.
Lẹ́yìn tí wọ́n ṣẹ́gun Ilẹ̀ọba Ottoman ní Ogun Àgbáyé Kìíní, Àjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè fún Britain ní àṣẹ Palestine ní ọdún 1920. Ní àkọ́kọ́, ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ti fọwọ́ sí ìdámọ̀ràn fún orílẹ̀-èdè Júù lábẹ́ Ìkéde Balfour ti ọdún 1917, ṣùgbọ́n wàhálà láàárín àwọn Júù àti àwọn ará Arab pọ̀ sí i bí ìṣíkiri àwọn Júù sí Palestine lábẹ́ àṣẹ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ti ń pọ̀ sí i.
Àkókò Àṣẹ Gẹ̀ẹ́sì àti Ìdààmú Tó Ń Dàgbàsókè
Ní àwọn ọdún tó wà láàrín ogun àgbáyé méjì, wàhálà láàárín àwọn Júù àti àwọn ará Arab ní Palestine pọ̀ sí i. Àwọn ará Palestine nímọ̀lára pé àwọn ará Palestine kò gbàgbọ́ nítorí ìṣíwọ̀lú àwọn Júù àti àwọn ìlànà ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n kà sí olùfẹ́ àwọn ará Zionist. Èyí yọrí sí ìjàkadì ẹ̀jẹ̀ bíi ìṣọ̀tẹ̀ àwọn ará Arab ti ọdún 1936–1939.
Lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì, pẹ̀lú bí ìmọ̀ kárí ayé ṣe ń pọ̀ sí i nípa ipò tí àwọn Júù wà nígbà tí wọ́n pa àwọn Júù run, ìtìlẹ́yìn kárí ayé fún ìdásílẹ̀ orílẹ̀-èdè Júù pọ̀ sí i. Ní ọdún 1947, Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (UN) dámọ̀ràn Ètò Ìpínyà fún Palestine, èyí tí ó fojú sọ́nà láti pín ilẹ̀ náà sí àwọn orílẹ̀-èdè Júù àti Arab, pẹ̀lú Jerusalemu gẹ́gẹ́ bí ìlú kárí ayé. Àwùjọ àwọn Júù gba ètò yìí, ṣùgbọ́n àwùjọ àwọn ará Arab kọ̀ ọ́ sílẹ̀.
Àwọn Ọjọ́ Ìbẹ̀rẹ̀ Ogun: 1948–1967
Ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù karùn-ún ọdún 1948, Ìgbìmọ̀ Orílẹ̀-èdè Júù kéde ìdásílẹ̀ Orílẹ̀-èdè Ísírẹ́lì. Ní ọjọ́ kejì, àwọn orílẹ̀-èdè Arab tó wà ní àdúgbò kọlù, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ Ogun Lárúbáwá àti Ísírẹ́lì ti ọdún 1948. Ogun náà parí ní ọdún 1949 pẹ̀lú ogun, ṣùgbọ́n láìsí àdéhùn àlàáfíà. Ísírẹ́lì gba ilẹ̀ tó pọ̀ ju èyí tí wọ́n gbèrò nínú ètò UN lọ, nígbà tí Íjíbítì gba Gaza Strip àti Jordan gba ìṣàkóso West Bank àti East Jerusalem.
Ija naa tesiwaju pelu awon ogun ti o tele bi Ija Suez ti odun 1956, Ogun Ojo Meji ti odun 1967, ati Ogun Yom Kippur ti odun 1973. Lakoko Ogun Ojo Meji, Israeli gba Gaza Strip, West Bank, Golan Heights, ati Sinai Peninsula. Awon isegun wonyi mu ki ija naa di idiju sii o si fa atako lati odo awon ara Palestine ati awon agbaye.
Ẹgbẹ́ Palestinian àti Intifada
Lẹ́yìn Ogun Ọjọ́ Mẹ́fà, ẹgbẹ́ alatako Palestine bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àkóso pẹ̀lú ìdásílẹ̀ Ẹgbẹ́ Ìdásílẹ̀ Palestine Liberation Organization (PLO) ní ọdún 1964. PLO, lábẹ́ ìdarí Yasser Arafat, fi ara rẹ̀ fún dídá orílẹ̀-èdè Palestine sílẹ̀ nípasẹ̀ ìjàkadì ológun.
Ní ìparí ọdún 1980 àti 1990, ìdènà àwọn ará Palestine dé ibi gíga jùlọ pẹ̀lú ìbújáde Intifada Àkọ́kọ́ (1987–1993). Ìjà àti ìwọ́de ńláǹlà lòdì sí ìṣẹ́gun àwọn ọmọ Ísírẹ́lì ni a fi àmì ìṣèlú yìí hàn. Ìṣèlú Intifada Àkọ́kọ́ parí pẹ̀lú Àdéhùn Oslo ní ọdún 1993, èyí tí ó fún ìjọba Palestine ní òmìnira díẹ̀ ní àwọn apá kan ní West Bank àti Gaza. Síbẹ̀síbẹ̀, ìlànà àlàáfíà yìí dojúkọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdènà, kò sì yọrí sí ìdásílẹ̀ ìjọba Palestine olómìnira.
Ìdènà Kejì àti Àwọn Ìdènà sí Ìlànà Àlàáfíà
Àìkùnà Àdéhùn Oslo ló fa Ìjàkadì Kejì láti ọdún 2000 sí 2005, èyí tó burú jù bẹ́ẹ̀ lọ, pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tó kú ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì. Ìjàkadì yìí tún ba àjọṣepọ̀ láàrín Ísírẹ́lì àti Palestine jẹ́. Ísírẹ́lì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ Ògiri Ìyàsọ́tọ̀ ní ìkọjá Ìwọ̀ Oòrùn Bank, èyí tí wọ́n sọ pé ó jẹ́ fún ààbò ṣùgbọ́n wọ́n ṣe àríwísí rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ilẹ̀ Palestine sí ipò gidi.
Àwọn Ìsapá Ìjọba Àpapọ̀ àti Ìparẹ́
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbìyànjú láti rí àlàáfíà gbà láti ìgbà Intifada Kejì, títí kan ìpàdé Camp David ti ọdún 2000, àwọn ètò láti ọ̀dọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, àti àwọn àbá bíi Roadmap for Peace tí Middle East Quartet (US, UN, EU, àti Russia) kọ. Síbẹ̀síbẹ̀, gbogbo àwọn ìsapá wọ̀nyí ti dáwọ́ dúró nítorí àìgbẹ́kẹ̀lé àti ìyàtọ̀ pàtàkì lórí àwọn ọ̀ràn pàtàkì bíi ààlà ìkẹyìn, ipò Jerusalemu, ẹ̀tọ́ àwọn asásálà Palestine láti padà sílé, àti àwọn ibùgbé Israeli ní West Bank.
Ipari
Ìtàn ìjà Ísírẹ́lì àti Palẹ́sínì jẹ́ ìrìn àjò gígùn tí ó kún fún ogun, ìjàkadì, àti àtakò tí ó ń bá a lọ títí di òní. Ìjàkadì yìí díjú, ó sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan nínú, láti ìtàn àtijọ́, ìjọba amúnisìn, ẹ̀sìn, ìṣèlú orílẹ̀-èdè àti ti àgbáyé, títí dé àwọn ohun tí ó jẹ mọ́ ara ẹni àti ti gbogbo ènìyàn.
Ojutu si ija yii ko tii ri bẹẹ, ṣugbọn awọn igbiyanju ajọṣepọ ati ijiroro laarin awọn ẹgbẹ mejeeji jẹ pataki lati wa ojutuu ti o tọ ati alaafia. Nipa oye itan ati gbongbo iṣoro naa nikan ni awujọ agbaye le ṣe iranlọwọ fun Israeli ati Palestine lati ṣaṣeyọri alaafia tootọ.
