Ìtàn àti Ìdàgbàsókè Jazz gẹ́gẹ́ bí irú orin
Jazz jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orin tó ní ipa jùlọ nínú ìtàn òde òní. Ó ju orin lásán lọ, ṣùgbọ́n èdè àṣà tí a bí láti inú ìdàpọ̀ àṣà Áfíríkà, Yúróòpù, àti Amẹ́ríkà ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún. A fi orin jazz hàn gẹ́gẹ́ bí orin oníṣe, orin tó ń yípo, àti òmìnira láti sọ̀rọ̀, ó sì ti di orin aláfẹ́fẹ́ tó gbajúmọ̀ tó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin kéékèèké nínú. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàyẹ̀wò ìtàn àti ìdàgbàsókè jazz, láti orísun rẹ̀ títí dé ìyípadà rẹ̀ sí orin kárí ayé.
Àwọn gbòǹgbò ìtàn: Ìpàdé àwọn àṣà ìbílẹ̀ Áfíríkà àti ti Yúróòpù
Ìtàn orin jazz ní ìsopọ̀ tí ó ṣe kedere pẹ̀lú ìtàn àwọn ará Áfíríkà tí wọ́n fi agbára mú wá sí Amẹ́ríkà nípasẹ̀ òwò ẹrú. Àwọn àṣà orin Áfíríkà—bíi àwọn ìlànà orin dídíjú, ìpè àti ìdáhùn, àti lílo orin gẹ́gẹ́ bí apá kan ìgbésí ayé àwùjọ àti ẹ̀mí—bá àwọn ohun èlò orin Yúróòpù pàdé, títí bí ohùn orin, àwọn ohun èlò orin orchestral, àti àwọn ìrísí orin.
Ní Amẹ́ríkà, ìpàdé yìí ló bí onírúurú orin jazz, bíi orin ẹ̀mí, orin iṣẹ́, àti pàápàá jùlọ orin blues. Àwọn orin blues di ìpìlẹ̀ ìmọ̀lára ti jazz: ìfihàn ìbànújẹ́, ìfaradà, àti àwàdà àti ìrísí ní ojú ìgbésí ayé. Ìṣètò blues 12-bar, "àwọn ohùn blue" (àwọn ohùn tí a mọ̀ọ́mọ̀ sọ sílẹ̀), àti orin tí ó ń fi ohùn hàn di àwọn ohun tí ó wọ́pọ̀ sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ orin jazz lẹ́yìn náà.
Yàtọ̀ sí orin blues, ragtime tún kó ipa pàtàkì nínú ìbẹ̀rẹ̀ orin jazz. Ragtime—pẹ̀lú orin tó lágbára, tó sì ní ìṣọ̀kan, tí wọ́n sì ń kọ orin lórí piano—ni ó dúró fún “ìkọ̀wé” àti orin tó ń kọ orin, nígbà tí orin jazz di orin tó ń gbèrú nígbà tí wọ́n ń ṣe àtúnṣe orin.
New Orleans: Ibi ìbí Jazz ti ode oni
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òpìtàn orin ló gbà pé New Orleans, Louisiana, ni "yàrá ìwádìí" níbi tí wọ́n ti bí orin jazz òde òní. Ìlú èbúté yìí ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún jẹ́ ibi tí àṣà ìbílẹ̀ ti gbilẹ̀: àwọn ará Faransé, Sípéènì, Áfíríkà, Caribbean, àti Creole. Ní New Orleans, orin wà níbi ayẹyẹ, ìsìnkú, àwọn àríyá òpópónà, àti àwọn kọ́lọ́bù. Àwọn ẹgbẹ́ orin brass máa ń ṣe ìwọ́de àti àwọn orin olokiki ní Yúróòpù, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ìlù tí ó ń dún pọ̀ sí i àti ẹ̀mí ìdàgbàsókè tó lágbára.
Ọ̀kan lára àwọn àmì orin jazz ìgbàanì ní New Orleans ni ìṣàfihàn àpapọ̀: ìpè tàbí ìpè ni ó gbé orin olórí jáde, clarinet ń fi àwọn gbólóhùn kíákíá ṣe ọ̀ṣọ́, trombone náà sì ń fúnni ní àwọn ohùn kékeré àti àwọn ìlù, nígbà tí banjo, tuba, àti ìlù ni ó ń pa ìlù náà mọ́. Ọ̀kan lára àwọn ènìyàn pàtàkì ní àkókò yìí ni Louis Armstrong, ẹni tí ó yí orin jazz padà láti ìṣàfihàn àpapọ̀ sí ìṣàfihàn nìkan, tí ó sì fi ẹni náà sí àárín ìfọ̀rọ̀wérọ̀.
Àwọn ọdún 1920: Ọjọ́ Jazz, Àwọn Ìgbàsílẹ̀, àti Pínpín
Àwọn ọdún 1920 ni a sábà máa ń pè ní ìgbà Jazz. Ìlọsíwájú nínú ìmọ̀ ẹ̀rọ ìgbàsílẹ̀ àti rédíò mú kí jazz tàn kánkán kọjá New Orleans. Ọ̀pọ̀ àwọn akọrin kó lọ sí Chicago àti New York, wọ́n ń wá àǹfààní iṣẹ́ ní àwọn ẹgbẹ́ àti ilé iṣẹ́ eré ìdárayá. Chicago di ibi pàtàkì fún eré jazz ìgbàanì, nígbà tí New York di ibi ìṣẹ̀dá tí ó gba onírúurú àṣà.
Ní àsìkò yìí, jazz tún ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìyípadà àwùjọ: Ìdènà ní Amẹ́ríkà mú kí àwọn ibi ìtura (àwọn ilé ìtura tí kò bófin mu) di ibi ìbísí fún orin jazz. Jazz di àmì ìgbàlódé, òmìnira, àti ìgbésí ayé alẹ́. Síbẹ̀síbẹ̀, àkókò yìí tún ní ìdààmú ẹ̀yà: ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìṣẹ̀dá tuntun wá láti ọ̀dọ̀ àwọn akọrin dúdú, ṣùgbọ́n ilé iṣẹ́ eré ìnàjú sábà máa ń fún àwọn akọrin funfun ní àwọn ìtàgé àti èrè tó pọ̀ sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, jazz ṣì jẹ́ ibi ìsopọ̀ àṣà tó díjú àti tó lágbára.
Àwọn ọdún 1930: Swing àti Àṣeyọrí Àwọn Ẹgbẹ́ Ńlá
Nígbà tí wọ́n wọ inú àwọn ọdún 1930, ìṣòro ọrọ̀ ajé àti àìní fún eré ìnàjú gbogbogbòò ló mú kí eré swing bẹ̀rẹ̀. Orin Jazz di orin ijó tó gbajúmọ̀, tí àwọn ẹgbẹ́ orin ńláńlá pẹ̀lú àwọn ètò tó wà létòlétò ń kọ. Àwọn àmì Swing ni orin swing rhythm rẹ̀, àwọn ohun èlò orin tó wà létòlétò (fún àpẹẹrẹ, saxophone, trombone, trumpet), àti ààyè fún àwọn orin oníṣeré nínú ètò orin náà.
Àwọn olókìkí nínú eré orin náà ni Duke Ellington, ẹni tí ó gbé orin jazz dé ipò gíga nínú orin àti ìṣètò orin; Count Basie, pẹ̀lú àwọn orin rẹ̀ tó lágbára àti àyè tó pọ̀ fún ṣíṣe àgbékalẹ̀ orin; àti Benny Goodman, ẹni tí ó gba orin swing láyè fún ọ̀pọ̀ ènìyàn. Swing jẹ́ àkókò tí orin jazz di orin tó gbajúmọ̀, tí wọ́n ń kọ ní àwọn yàrá ìlù àti tí wọ́n ń gbé jáde ní orílẹ̀-èdè.
Àwọn ọdún 1940: Bebop àti Ìyípadà Ọ̀nà Ọnà
Nígbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kà swing sí ohun tí ó ṣòwò jù tí ó sì so mọ́ àwọn ìbéèrè ijó, bebop farahàn ní àwọn ọdún 1940. Bebop jẹ́ ìdáhùn oníṣẹ̀dá: ìgbóná kíákíá, àwọn ohùn orin tó díjú, àwọn orin aládùn, àti ìṣẹ̀dá orin tó ní ìmọ̀ gíga. Jazz yí padà láti orin sí ijó sí orin fún gbígbọ́ tí ó ṣe pàtàkì.
Àwọn orúkọ tó tóbi jùlọ tí Bebop ní ni Charlie Parker (alto saxophone), Dizzy Gillespie (ìpè), Thelonious Monk (píánò), àti Bud Powell (píánò). Bebop tún fi ìdámọ̀ orin jazz múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí orin iṣẹ́ ọnà, ó sì ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ìwádìí tó ga jù nípa ìbáṣepọ̀ àti ìlù.
Àwọn ọdún 1950–1960: Jazz Cool, Hard Bop, Modal, àti Jazz Ọ̀fẹ́
Lẹ́yìn bebop, jazz yí padà sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà. Jazz tó dùn mọ́ni farahàn pẹ̀lú ìwà rẹ̀ tó dákẹ́jẹ́ẹ́, àwọn gbólóhùn gígùn, àti ìmọ̀lára "tútù" tàbí dídánmọ́rán, tí a sábà máa ń so mọ́ àwọn akọrin bíi Miles Davis nígbà kan tàbí òmíràn, àti Dave Brubeck. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, Hard bop farahàn gẹ́gẹ́ bí ìtẹ̀síwájú "tí ó rọrùn" ti bebop, tí ó ń mú kí àwọn ohun èlò blues àti gospel padà bọ̀ sípò. Art Blakey àti Horace Silver jẹ́ àwọn ènìyàn pàtàkì nínú irú orin yìí.
Ní ìparí àwọn ọdún 1950, orin jazz modal ṣe àṣeyọrí pàtàkì rẹ̀, pàápàá jùlọ pẹ̀lú àwo orin Miles Davis Kind of Blue (1959). Dípò ìlọsíwájú kíákíá ti bebop, orin jazz modal lo àwọn ọ̀nà (scales) gẹ́gẹ́ bí ètò, èyí tí ó fún wa láyè láti ṣe àwárí orin aládùn àti àyíká tó pọ̀ sí i.
Nibayi, orin jazz ọfẹ ni awọn ọdun 1960 gba ominira lile: awọn eto ati awọn fọọmu ibaramu ibile ni a tuka, ati pe iṣafihan di ominira diẹ sii ati ifihan. Ornette Coleman ati John Coltrane (ni awọn ipele wọn) di awọn eniyan pataki. A maa n lo orin jazz ọfẹ kii ṣe gẹgẹbi idanwo orin nikan, ṣugbọn tun gẹgẹbi ifihan awujọ-oselu ti akoko ẹtọ ara ilu Amẹrika.
Àwọn ọdún 1970: Jazz Fusion àti Igbeyawo pẹ̀lú Rock
Ní àwọn ọdún 1970, orin jazz tún yí padà nípasẹ̀ ìdàpọ̀ orin, ìdàpọ̀ orin jazz pẹ̀lú orin apata, funk, àti ìmọ̀ ẹ̀rọ iná mànàmáná. Àwọn ohun èlò orin bíi gítà iná mànàmáná, àwọn ohun èlò orin synthesizer, àti àwọn basses iná mànàmáná di ohun tí ó wọ́pọ̀. Àwọn orin orin Funk tó lágbára àti ìṣelọ́pọ́ ilé iṣẹ́ ìgbàlódé fún un ní adùn tuntun. Miles Davis tún kó ipa pàtàkì pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ tó ṣe àmì ìyípadà sí ohùn iná mànàmáná, èyí tó ní ipa lórí ọ̀pọ̀ àwọn ẹgbẹ́ ìdàpọ̀ orin nígbà tó yá.
Fusion mú kí àwọn olùgbọ́ orin jazz gbòòrò sí i, ṣùgbọ́n ó tún fa ìjíròrò nípa “ìjẹ́ òótọ́ rẹ̀.” Síbẹ̀síbẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn ìpele ìṣáájú, ìjíròrò yìí fihàn pé jazz máa ń yí padà nígbà gbogbo, ó sì kọ̀ láti jẹ́ kí a mọ ìtumọ̀ tó gùn.
Àwọn ọdún 1980 sí àkókò yìí: Àṣà, Ìdánwò, àti Orin Jazz Àgbáyé
Láti ọdún 1980, ìfẹ́ sí àwọn àṣà ìbílẹ̀ (tí a sábà máa ń pè ní neotraditional tàbí neo-bop) tún bẹ̀rẹ̀ sí í pọ̀ sí i, pẹ̀lú àwọn ìwádìí òde òní tí ó ní hip-hop, orin itanna, àti àṣà orin àgbáyé nínú. Jazz kì í ṣe ti Amẹ́ríkà nìkan mọ́; ó di èdè àgbáyé. Wọ́n ń ṣe àwọn ayẹyẹ Jazz ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, àwọn akọrin láti Yúróòpù, Éṣíà, Áfíríkà, àti Látìn Amẹ́ríkà pàápàá sì ní jazz pẹ̀lú àwọn ìdámọ̀ ìbílẹ̀.
Ní Indonesia, orin jazz ti gbilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí apá kan orin ìlú àti ayẹyẹ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn akọrin ló ń so orin jazz pọ̀ mọ́ orin pop, funk, tàbí àwọn ohun ìbílẹ̀. Èyí bá kókó orin jazz mu: ìjíròrò láàárín ìtàn àti iṣẹ́ ọwọ́ òde òní.
Ipari
Ìtàn jazz jẹ́ ìtàn ìyípadà, àwọn ìpàdé àṣà, àti òmìnira ìfìhàn. Láti New Orleans títí dé ìpele àgbáyé, jazz ti ń yípadà nígbà gbogbo: láti blues àti ragtime, sí ìyípadà alárinrin, sí bebop oníyípadà, sí ìdàpọ̀ àti àwọn ìrísí òde òní, oríṣiríṣi. Láìka ìyípadà rẹ̀ sí, ohun kan ṣì wà ní ọkàn jazz: ìṣàtúnṣe gẹ́gẹ́ bí irú ìjíròrò orin—láìròtẹ́lẹ̀, eléwu, àti ènìyàn jíjinlẹ̀. Jazz kì í ṣe oríṣiríṣi lásán; ó jẹ́ ọ̀nà láti fetí sí ayé: ṣíṣí sílẹ̀, alágbára, àti láti ṣe àwárí àwọn àǹfààní tuntun nígbà gbogbo.
