Ìdàgbàsókè Àwọn Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn àti Ìkéde Rẹ̀
Àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn (HAM) jẹ́ àkójọ àwọn ẹ̀tọ́ pàtàkì tí ó wà fún gbogbo ènìyàn láti ìgbà ìbí, láìka orílẹ̀-èdè, ẹ̀yà, ìsìn, abo, ipò àwùjọ, tàbí ojú ìwòye ìṣèlú sí. Èrò náà pé ènìyàn ní ọlá tí a gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún kì í ṣe èrò tuntun, ṣùgbọ́n òye òde òní nípa ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn tí a gbé kalẹ̀ nípasẹ̀ ìlànà ìtàn gígùn, tí àwọn ìjàkadì ìṣèlú, ìyípadà, ogun, àti ìfarahàn àwọn àjọ àgbáyé nípa lórí. Ohun pàtàkì kan nínú ìdàgbàsókè yìí ni ìbí onírúurú ìkéde àti àwọn ohun èlò òfin tí ó fìdí múlẹ̀ ìdámọ̀ àti ààbò àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn múlẹ̀.
Ìtàn gbòǹgbò ti Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn
Àwọn àmì ìṣáájú nípa èrò nípa ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ni a lè rí ní onírúurú ọ̀làjú. Àwọn àṣà òfin Róòmù, ẹ̀kọ́ àwọn ẹ̀sìn pàtàkì, àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí Gíríìkì pàápàá gbogbo wọn ló fúnni ní èrò nípa ìdájọ́ òdodo, ọlá, àti ojúṣe àwọn aláṣẹ sí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, èrò "ẹ̀tọ́" ní ìtumọ̀ òde òní—ìyẹn ni pé, ẹ̀tọ́ tí àwọn ènìyàn ní tí wọ́n sì fi hàn lòdì sí ìjọba—kò tí ì fìdí múlẹ̀ ní kíkún.
Ní ìgbà àtijọ́ Yúróòpù, àwọn ìwé pàtàkì bíi Magna Carta (1215) fara hàn ní England. Ìwé yìí ni wọ́n sábà máa ń tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń ṣáájú ààlà lórí agbára ọba, nítorí ó mọ̀ pé àwọn aláṣẹ kò lè hùwà àìdáa sí àwọn ọlọ́lá àti, díẹ̀díẹ̀, sí àwọn aráàlú. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Magna Carta kò tíì sọ̀rọ̀ nípa ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn gbogbogbòò, ó fi èrò náà sí i pé òfin ló yẹ kí agbára ìjọba dínkù.
Ìdàgbàsókè yìí tẹ̀síwájú pẹ̀lú ìbílẹ̀ Ẹbẹ̀ fún Ẹ̀tọ́ (1628) àti Òfin Ẹ̀tọ́ ti Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì (1689), èyí tí ó fìdí ààbò múlẹ̀ lòdì sí ìfipamọ́ láìnídìí, ẹ̀tọ́ láti fi ẹ̀bẹ̀ sílẹ̀, àti àwọn ìdíwọ́ lórí agbára ìjọba ọba. Láti inú èyí, èrò náà pé àwọn aráàlú ní àwọn ẹ̀tọ́ kan tí ìjọba gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún túbọ̀ lágbára sí i.
Àkókò Ìmọ́lẹ̀ àti Ìyípadà Òṣèlú
Ìmọ́lẹ̀ ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti ìkejìdínlógún ló ní ipa lórí èrò ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn òde òní. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí bíi John Locke tẹnu mọ́ “ẹ̀tọ́ àdánidá” ti ènìyàn, bí ẹ̀mí, òmìnira, àti dúkìá. Jean-Jacques Rousseau sọ̀rọ̀ nípa àdéhùn àwùjọ, níbi tí òfin agbára ti ń wá láti inú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn ènìyàn. Montesquieu gbé èrò ìpínyà àwọn agbára kalẹ̀ láti dènà ìjẹgàba.
Àwọn èrò wọ̀nyí ló fa ìyípadà òṣèlú pàtàkì. Ìyípadà Amẹ́ríkà gbé Ìkéde Òmìnira kalẹ̀ (1776), èyí tó kéde pé gbogbo ènìyàn ni a ṣẹ̀dá dọ́gba tí a sì fún ní ẹ̀tọ́ tí a kò lè yọ̀. Lẹ́yìn èyí, Ìyípadà Faransé ló bí Ìkéde Ẹ̀tọ́ Ènìyàn àti ti Ọmọ-ìlú (1789). Ìwé yìí fìdí òmìnira múlẹ̀, ìbáradọ́gba níwájú òfin, àti agbára ìjọba àwọn ènìyàn.
Sibẹsibẹ, awọn ikede akọkọ wọnyi ni awọn idiwọn. Ọpọlọpọ awọn ẹgbẹ, gẹgẹbi awọn obinrin, awọn ẹrú, ati awọn eniyan ti a ti fi ijọba mu, ko ni awọn ẹtọ dogba. Eyi tumọ si pe idagbasoke awọn ẹtọ eniyan kii ṣe laini taara, ṣugbọn iṣe gigun ti a n ṣe ẹlẹri ati gbooro nigbagbogbo.
Láti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún sí ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún: Ìmúgbòòrò ẹ̀tọ́
Nígbà tí wọ́n wọ ọ̀rúndún kọkàndínlógún, ọ̀rọ̀ lórí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ẹgbẹ́ àwọn amúnisìn, ìjàkadì fún ẹ̀tọ́ àwọn òṣìṣẹ́, àti ìbéèrè fún ìjọba tiwantiwa. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, àwọn òfin àti àtúnṣe ti yọjú tí ó mú kí ẹ̀tọ́ ìṣèlú gbòòrò sí i, bíi ẹ̀tọ́ láti dìbò, òmìnira ìròyìn, àti òmìnira láti péjọpọ̀.
Ẹgbẹ́ òṣìṣẹ́ náà gbé ìjẹ́pàtàkì ẹ̀tọ́ ọrọ̀ ajé àti ti àwùjọ kalẹ̀: àkókò iṣẹ́ tó bójú mu, owó oṣù tó wà láàyè, àti ipò iṣẹ́ tó ní ààbò. Èyí ni ìbẹ̀rẹ̀ ìmọ̀ pé ẹ̀tọ́ ènìyàn kì í ṣe nípa òmìnira kúrò lọ́wọ́ ìnilára nìkan (ẹ̀tọ́ aráàlú àti ti ìṣèlú), ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ẹ̀tọ́ sí ìgbésí ayé tó dára (ẹ̀tọ́ ọrọ̀ ajé, ti àwùjọ, àti ti àṣà).
Ṣùgbọ́n, ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ọ̀rúndún yìí náà ní àfiyèsí àwọn ìjọba amúnisìn àti ogun, èyí tó fi hàn pé ìdámọ̀ràn ẹ̀tọ́ ṣì jẹ́ ti àwọn tó yanjú. Ogun Àgbáyé Kìíní (1914–1918) mú kí àìní fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé láti pa àlàáfíà mọ́, èyí tó dá Ìmùlẹ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè sílẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, Ìmùlẹ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè kò lè dènà àwọn ìjàkadì ńlá tó tẹ̀lé e.
Ogun Agbaye Keji ati Ibi Ipolongo Agbaye fun Awọn Eto Eda Eniyan
Àwọn ohun ìpayà Ogun Àgbáyé Kejì (1939–1945), títí kan Ìpakúpa Àwọn Ènìyàn, ìwà ìkà ogun, àti ìrúfin tó burú jáì sí aráyé, ṣe àmì ìyípadà pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn. Àgbáyé mọ̀ pé ìrúfin sí ọlá ènìyàn kì í ṣe ọ̀ràn inú fún àwọn orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan nìkan, ṣùgbọ́n ọ̀ràn àgbáyé tó nílò ìlànà àpapọ̀.
Lẹ́yìn ogun náà, wọ́n dá Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (UN) sílẹ̀ ní ọdún 1945, pẹ̀lú àwọn góńgó pàtàkì láti máa pa àlàáfíà mọ́ àti láti gbé ọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn lárugẹ. Ní ọjọ́ kẹwàá oṣù Kejìlá, ọdún 1948, Àpérò Gbogbogbò ti Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-èdè (UN) gba Ìkéde Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn Lágbàáyé (UDHR).
Ìkéde yìí jẹ́ àmì pàtàkì nítorí ó sọ pé àwọn ẹ̀tọ́ àti òmìnira kan wà fún gbogbo ènìyàn, níbi gbogbo. UDHR ní àwọn àpilẹ̀kọ 30 tó sọ̀rọ̀ nípa àwọn ẹ̀tọ́ aráàlú àti ti ìṣèlú (bí ẹ̀tọ́ sí ìyè, òmìnira èrò, òmìnira ìsìn, àti ìkàléèwọ̀ ìfìyàjẹni) àti àwọn ẹ̀tọ́ ọrọ̀ ajé, àwùjọ, àti àṣà (bí ẹ̀tọ́ sí ẹ̀kọ́, iṣẹ́, àti ìgbésí ayé tó péye).
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé UDHR kì í ṣe àdéhùn tó ní ìdènà lábẹ́ òfin bíi àdéhùn, ìkéde náà ti ní ipa pàtàkì. Ó ti di ibi ìtọ́kasí ìwà rere àti ìṣèlú kárí ayé, ó sì ti fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin orílẹ̀-èdè àti àdéhùn kárí ayé níṣìírí.
Àwọn Ohun Èlò Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn Àgbáyé Lẹ́yìn UDHR
Lẹ́yìn UDHR, UN ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ohun èlò ìdènà míì, ní pàtàkì nípasẹ̀ àwọn májẹ̀mú pàtàkì méjì tí a sábà máa ń pè ní Òfin Àgbáyé fún Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn:
1. Àdéhùn Àgbáyé lórí Ẹ̀tọ́ Àwùjọ àti Ìṣèlú (ICCPR) (1966)
Ó ń ṣàkóso ẹ̀tọ́ aráàlú àti ti ìṣèlú, títí kan òmìnira ọ̀rọ̀ sísọ, ẹ̀tọ́ sí ìdájọ́ òdodo, àti ẹ̀tọ́ láti kópa nínú ìjọba.
2. Àdéhùn Àgbáyé lórí Ẹ̀tọ́ Ọrọ̀-ajé, Àwùjọ àti Àṣà (ICESCR) (1966)
Ó ń ṣàkóso ẹ̀tọ́ sí iṣẹ́, ìlera, ẹ̀kọ́, ààbò àwùjọ àti ìkópa àṣà.
Ní àfikún, onírúurú àdéhùn pàtàkì ni a tún ṣe láti dáàbò bo àwọn ẹgbẹ́ kan tàbí láti yanjú àwọn ọ̀ràn pàtó, bíi Àdéhùn lórí Ìparẹ́ Ẹ̀yà Ìyàtọ̀ (1965), Àdéhùn lórí Ìparẹ́ Ẹ̀yà Ìyàtọ̀ sí Àwọn Obìnrin/CEDAW (1979), Àdéhùn lórí Ẹ̀tọ́ Àwọn Ọmọdé/CRC (1989), àti Àdéhùn lòdì sí Ìfìyàjẹni/CAT (1984).
Ìdàgbàsókè yìí fihàn pé ìkéde àkọ́kọ́ náà ni a mú lágbára síi nípa ètò òfin àgbáyé tí ó kún rẹ́rẹ́ síi, títí bí àwọn ọ̀nà ìròyìn ìjọba, àbójútó ìgbìmọ̀ ògbóǹtarìgì, àti àwọn ilé ẹjọ́ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ní ọ̀pọ̀ agbègbè.
Ìdàgbàsókè Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn ní Indonesia
Ní Indonesia, èrò ẹ̀tọ́ àti òmìnira fara hàn nínú ìjàkadì fún òmìnira àti ẹ̀mí ìdènà sí ìjọba amúnisìn. Lẹ́yìn àtúnṣe ọdún 1998, fífún ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn lágbára sí i di ohun tó hàn gbangba nípasẹ̀ àwọn àtúnṣe òfin (àtúnṣe sí Òfin 1945), èyí tó ní orí pàtó kan lórí ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn nínú. Indonesia tún dá àwọn ilé-iṣẹ́ àti àwọn ohun èlò òfin sílẹ̀ bíi National Commission on Human Rights (Komnas HAM) àti ilé ẹjọ́ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn láti yanjú àwọn ìrúfin tó le koko.
Sibẹsibẹ, imuse eto-ẹtọ eniyan nigbagbogbo dojuko awọn ipenija, pẹlu awọn ọran ominira ọrọ sisọ, iyasoto, awọn ariyanjiyan iṣẹ-ogbin, ati paapaa awọn agbofinro ofin. Eyi fihan pe idanimọ ninu awọn ikede ati awọn ofin gbọdọ wa pẹlu ifaramo oloselu, awọn ile-iṣẹ ti o lagbara, ati ikopa gbogbogbo.
Àwọn Ìpèníjà Òde Òní àti Ọjọ́ Ọ̀la ti Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn
Ní àkókò òde òní, ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ń dojúkọ àwọn ìpèníjà tuntun. Àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ mú àwọn ọ̀ràn ìpamọ́ dátà wá, ìṣọ́ oní-nọ́ńbà, àti ìtànkálẹ̀ ìròyìn èké tí ó lè fa ìkórìíra. Ìṣòro ojú ọjọ́ ń fa ewu sí ẹ̀tọ́ sí ìwàláàyè, ìlera, àti ilé gbígbé, pàápàá jùlọ fún àwọn ẹgbẹ́ tí ó ní ìṣòro. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè, ìgbì ìjọba ti fa àwọn ìlànà tí ó ń dín òmìnira àwọn aráàlú kù nígbà míì.
Nítorí náà, ìdàgbàsókè ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn kò dúró pẹ̀lú ìkéde. A gbọ́dọ̀ máa túmọ̀ ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ ìgbà náà láìsí àìronú nípa àwọn ìlànà ìpìlẹ̀ wọn: iyì ènìyàn, ìbáradọ́gba, àti òmìnira. Àwọn ìkéde àti àwọn àdéhùn àgbáyé ló ń pèsè ìpìlẹ̀, ṣùgbọ́n agbára wọn tó ga jùlọ wà nínú ìmọ̀ gbogbogbòò àti ìgboyà láti béèrè fún ọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn ní ìṣe.
Penutup
Ìdàgbàsókè ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti ìpolongo wọn jẹ́ àbájáde ìrìn àjò gígùn tí àwọn ìjàkadì ìtàn, èrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí, àti àwọn ìrírí ìbànújẹ́ ti ẹ̀dá ènìyàn ní ipa lórí. Láti àwọn ààlà agbára ọba nínú Magna Carta, sí èrò ìgbà ìtàn nípa ẹ̀tọ́ àdánidá, sí Ìkéde Àgbáyé ti Ẹ̀tọ́ Ọmọnìyàn ti ọdún 1948, ayé ti gbéra sí mímọ̀ pé gbogbo ènìyàn ní ọlá kan náà. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìpèníjà ìmúṣẹ ṣì wà. Nítorí náà, àwọn ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn kì í ṣe ìwé àkọsílẹ̀ lásán, ṣùgbọ́n dípò ìdúróṣinṣin tí a gbọ́dọ̀ máa dáàbò bò nígbà gbogbo, jà fún, àti túnṣe láti wà ní ìbámu pẹ̀lú ṣíṣe àtúnṣe sí àwọn ọ̀ràn ọmọnìyàn lónìí àti ní ọjọ́ iwájú.
