Ogun Abele Amẹrika
Ogun Abele Amerika jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìtàn òde òní, kìí ṣe fún Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà nìkan, ṣùgbọ́n fún ìdàgbàsókè àwọn èrò nípa ìṣọ̀kan orílẹ̀-èdè, ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn, àti ipa ìjọba àpapọ̀. Ìjà náà wà láti ọdún 1861 sí 1865, ó sì dojúkọ àwọn ẹgbẹ́ pàtàkì méjì: àwọn ìpínlẹ̀ Àríwá tí wọ́n dúró ṣinṣin sí Ìparapọ̀ lòdì sí àwọn ìpínlẹ̀ Gúúsù tí wọ́n ya ara wọn sọ́tọ̀ tí wọ́n sì dá àwọn Orílẹ̀-èdè Confederate of America sílẹ̀. Ju ìjà ológun lọ, ogun náà jẹ́ ìjà àwọn èrò, ọrọ̀ ajé, àti ìṣèlú tí ó ti ń jó fún ọ̀pọ̀ ọdún.
Àkọlé: Gbòǹgbò Gígùn ti Ìjà
Àwọn ohun tó fa Ogun Abele kò farahàn lójijì. Láti ìgbà tí wọ́n ti dá Amẹ́ríkà sílẹ̀, àríyànjiyàn nípa ìjọba ìpínlẹ̀ àti ti àpapọ̀ ti wà, títí kan bí àṣẹ Washington ṣe tó nípa ìjọba ìbílẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀rọ̀ tó pín orílẹ̀-èdè náà sí méjì jùlọ ni ẹrú. Ní Àríwá, iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ ń gbèrú, ọrọ̀ ajé kò sì gbára lé iṣẹ́ ẹrú. Ní Gúúsù, ọrọ̀ ajé àgbẹ̀ gbára lé owú, tábà, àti àwọn oko ọjà mìíràn tí wọ́n ń lo iṣẹ́ agbára àwọn ẹrú Áfíríkà àti àwọn ọmọ wọn.
Ìwọ̀ntúnwọ̀nsì ìṣèlú láàrín àwọn ìpínlẹ̀ tí wọ́n gbà láàyè láti fi ẹrú sílẹ̀ àti àwọn tí wọ́n kọ̀ ọ́ jẹ́ àníyàn pàtàkì, nítorí pé ó ní ipa lórí àpapọ̀ àwọn ìjókòó ní Ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin. Nígbàkúgbà tí agbègbè tuntun bá fẹ́ kí ìpínlẹ̀ wà, ọ̀rọ̀ “ẹrú tàbí òmìnira” di àríyànjiyàn orílẹ̀-èdè. Oríṣiríṣi àdéhùn ìṣèlú—bíi Missouri Compromise (1820) àti Compromise ti 1850—kan náà dá ìbúgbàù ìjà dúró. Àwọn ìdààmú náà pọ̀ sí i lẹ́yìn Òfin Kansas–Nebraska (1854), èyí tí ó fún “ìjọba gbogbogbòò” láyè láti pinnu ipò ẹrú ní àwọn agbègbè tuntun, ló fa ìwà ipá tí a mọ̀ sí “Bleeding Kansas.”
Ni afikun, ipinnu Ile-ẹjọ Giga julọ ninu Dred Scott v. Sandford (1857) ru ibinu soke ni Ariwa, bi o ti kede pe awọn alawodudu ko le di ọmọ ilu ati pe ijọba apapọ ko ni aṣẹ lati ka ẹrú ni awọn agbegbe apapo. Ipinnu yii ni a ri bi iṣẹgun oloselu fun awọn oni-ẹrú ati pe o mu ki aiya le laarin Ariwa ati Gusu.
Ohun tó ń fa ìṣòro: Ìdìbò Abraham Lincoln àti Ìyàsọ́tọ̀
Àyípadà pàtàkì kan wáyé ní ìdìbò ààrẹ ọdún 1860, nígbà tí ọmọ ẹgbẹ́ Republican Abraham Lincoln gba ipò ààrẹ. Lincoln tako ìdàgbàsókè ẹrú sí àwọn agbègbè tuntun, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò kọ́kọ́ pè fún pípa á run lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ jákèjádò àwọn ìpínlẹ̀ náà. Fún ọ̀pọ̀ àwọn olórí ní Gúúsù, ìṣẹ́gun Lincoln ni a kà sí ewu ayé: tí ìṣẹ́gun kò bá lè fẹ̀ sí i, agbára ìṣèlú Gúúsù yóò dínkù díẹ̀díẹ̀.
Láti oṣù Kejìlá ọdún 1860 ni àwọn ìpínlẹ̀ Gúúsù ti ya ara wọn sọ́tọ̀ lọ́kọ̀ọ̀kan. South Carolina ni àkọ́kọ́, lẹ́yìn náà ni Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana, àti Texas. Lẹ́yìn náà ni wọ́n dá Confederacy sílẹ̀ pẹ̀lú Jefferson Davis gẹ́gẹ́ bí ààrẹ. Lẹ́yìn tí ogun náà bẹ̀rẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn, títí kan Virginia, Arkansas, Tennessee, àti North Carolina, dara pọ̀ mọ́ Confederacy.
Ogun Bújáde: Fort Sumter
Ogun naa bẹrẹ ni ifowosi ni Oṣu Kẹrin Ọjọ 12, Ọdun 1861, nigbati awọn ọmọ ogun Confederate yinbọn si Fort Sumter, odi ijọba apapọ kan ni Charleston Harbor, South Carolina. Ile-ogun naa fi ara wọn silẹ nikẹhin, eyi ti o fa idahun lile ti ijọba apapọ. Lincoln pe fun gbigba awọn ọmọ ogun lati daabobo Iṣọkan naa. Lati akoko yẹn lọ, ija naa, eyiti o ti jẹ idaamu iṣelu ni akọkọ, yipada si ogun kikun.
Ipa Ogun: Eto ati Awọn Ogun Pataki
Ogun Abele naa ja ni agbara giga ati pẹlu imọ-ẹrọ ologun ti o ni ilọsiwaju ti o pọ si ju awọn ogun iṣaaju lọ. Awọn ọkọ oju irin, awọn telegraph, ati awọn ibọn ibọn musket mu ki iwọn igbimọ ati ipaniyan pọ si ni oju ogun. Ariwa ni awọn anfani ni ile-iṣẹ, olugbe, ati awọn eto iṣẹ. Guusu ni anfani akọkọ ti iriri ologun ni diẹ ninu awọn olori rẹ ati pe o n ja ni ilẹ ile, nitorinaa o mọ ara rẹ pẹlu ilẹ naa.
Ọ̀kan lára àwọn ọgbọ́n Àríwá, tí a mọ̀ sí "Ètò Anaconda," ni láti dí àwọn èbúté Gúúsù láti dẹ́kun ìṣòwò owú àti àwọn ohun ìjà, àti láti ṣàkóso Odò Mississippi láti pín Confederacy. Àwọn ogun pàtàkì ni a jà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi: Bull Run (Manassas) fihàn pé ogun náà kò ní parí ní kíákíá; Antietam (1862) di ọ̀kan lára àwọn ọjọ́ tí ó kún fún ẹ̀jẹ̀ jùlọ nínú ìtàn ológun Amẹ́ríkà; Gettysburg (1863) ni a sábà máa ń kà sí ibi ìyípadà pàtàkì ní eré ogun Ìlà Oòrùn, nígbà tí wọ́n kọ̀ ogun tí General Robert E. Lee kó sí Àríwá sílẹ̀.
Ní apá ìwọ̀ oòrùn, Ọ̀gágun Ulysses S. Grant kó ipa pàtàkì nínú gbígbà àwọn odi àti ipa ọ̀nà odò, títí kan ìṣẹ́gun pàtàkì ní Vicksburg (1863) tí ó fún Àríwá ní ìṣàkóso Mississippi. Ní àkókò kan náà, "Ìrìn sí Òkun" ti Ọ̀gágun William T. Sherman ní ọdún 1864 ba àwọn ètò ìṣiṣẹ́ Gúúsù jẹ́, ó ba ìwà àwọn ènìyàn jẹ́, ó sì sọ agbára ẹgbẹ́ Confederacy láti tẹ̀síwájú ogun náà di aláìlera.
Ìdásílẹ̀ àti Ìtumọ̀ Ìyípadà ti Ogun
Ní ìbẹ̀rẹ̀, ète Àríwá ni láti pa Ìṣọ̀kan mọ́, kìí ṣe láti pa ẹrú run lásán. Ṣùgbọ́n bí ogun náà ṣe ń tẹ̀síwájú, ipò ìwà rere àti ìṣèlú yípadà. Ní ọjọ́ kìíní oṣù kìíní, ọdún 1863, Lincoln gbé Ìkéde Ìdásílẹ̀ kalẹ̀, àṣẹ aláṣẹ kan tí ó kéde ìdásílẹ̀ àwọn ẹrú ní àwọn agbègbè ọlọ̀tẹ̀ tí ó kù. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò tú gbogbo àwọn ẹrú sílẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ní gbogbo ìpínlẹ̀, ìkéde yìí yí ogun náà padà sí ìjàkadì fún òmìnira ní tààràtà ó sì kọlu àwọn ìpìlẹ̀ ọrọ̀ ajé Gúúsù.
Ìdásílẹ̀ tún ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà tí wọ́n jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Amẹ́ríkà láti dara pọ̀ mọ́ ẹgbẹ́ ọmọ ogun Union. Nǹkan bí ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́sàn-án (180.000) ọmọ ogun dúdú ló ṣiṣẹ́, èyí tó ṣe pàtàkì nínú ìṣẹ́gun àwọn ará Àríwá, tó sì tún fi hàn pé àwọn ní ẹ̀tọ́ ọmọ orílẹ̀-èdè lọ́jọ́ iwájú.
Òpin Ogun: Appomattox àti Àbájáde Rẹ̀
Ní ọdún 1865, ẹgbẹ́ Confederacy náà bẹ̀rẹ̀ sí í fẹ́rẹ̀ sí i. Àìtó ìpèsè, ìdínà tó gbéṣẹ́, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjákulẹ̀ ló mú kí ìdènà náà dín kù. Ní ọjọ́ kẹsàn-án oṣù kẹrin, ọdún 1865, Ọ̀gágun Robert E. Lee jọ̀wọ́ ara rẹ̀ fún General Grant ní Appomattox Court House, Virginia. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọmọ ogun Confederate kan dúró fún ìgbà díẹ̀, ìṣẹ̀lẹ̀ yìí fi àmì pé ogun náà ti parí.
Ṣùgbọ́n ìbànújẹ́ náà kò parí: ní ọjọ́ kẹrìnlá oṣù kẹrin, ọdún 1865, wọ́n yinbọn pa Abraham Lincoln, ó sì kú ní ọjọ́ kejì. Ikú Lincoln nípa lórí bí wọ́n ṣe ń tún un ṣe lẹ́yìn ogun, ó sì mú kí ìṣọ̀kan orílẹ̀-èdè díjú.
Ipa Ogun Abele naa jinlẹ̀ gan-an. A ti pa oko ẹrú run ni gbangba nipasẹ Atunse Kẹtala (1865). Lẹhinna, Atunse 14th ati 15th mu ki ẹtọ ọmọ ilu ati idibo gbooro sii fun awọn ọkunrin dudu. Ni ti iṣelu, ogun naa fi agbara mu ijọba apapo lori awọn ipinlẹ ni mimu iduroṣinṣin orilẹ-ede naa duro. Ni ti ọrọ-aje, Ariwa tẹsiwaju idagbasoke ile-iṣẹ, lakoko ti Gusu jiya lati iparun eto-ẹrọ ati osi pipẹ, ti o ṣẹda awọn iyatọ agbegbe ti o pẹ.
Àjogúnbá Ìtàn
Ogun Abele Amerika fi ogún tó díjú sílẹ̀. Ní ọwọ́ kan, ó gba Ìparapọ̀ náà là, ó sì pa ètò ìfiniṣẹrú aláìláàánú run. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àkókò Àtúnkọ́ àti àbájáde rẹ̀ fihàn pé pípa ẹrú run kò mú ẹ̀yà ẹlẹ́yàmẹ̀yà àti àìṣòdodo kúrò láìfọwọ́sí. Ìyàsọ́tọ̀, ìyàsọ́tọ̀, àti ìwà ipá ẹ̀yà dúró títí di ọ̀rúndún ogún, ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àbájáde ìjàkadì ẹ̀tọ́ aráàlú.
Títí di òní, Ogun Abele ṣì jẹ́ kókó pàtàkì àti pàtàkì nínú ìjíròrò nípa ìdámọ̀ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Àwọn ohun ìrántí ìṣọ̀kan, àwọn àmì ogun, àti àwọn ìtumọ̀ ìtàn sábà máa ń ru ìjíròrò nípa ẹni tí a rántí, ohun tí a ń ṣe ayẹyẹ rẹ̀, àti bí orílẹ̀-èdè náà ṣe yẹ kí ó kojú ìgbà àtijọ́ rẹ̀.
Níkẹyìn, Ogun Abele kìí ṣe ìtàn ogun àti ọgbọ́n lásán, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ ìtàn àwọn àṣàyàn ìwà rere, ogun èrò, àti àwọn àbájáde àwùjọ tí ó wà pẹ́ títí. Ìjà náà ṣe àgbékalẹ̀ Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà òde òní—orílẹ̀-èdè kan tí ó ń bá a lọ láti dojúkọ àwọn ìbéèrè nípa ìbáradọ́gba, òmìnira, àti ìtumọ̀ ìṣọ̀kan.
