Ipa Plato ninu idagbasoke imoye
Plato (nǹkan bí ọdún 427–347 ṣáájú Sànmánì Kristẹni) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn tó ní ipa jùlọ nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀ oòrùn. Kì í ṣe pé ó jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ Socrates nìkan ni, ó tún jẹ́ olùdásílẹ̀ Academy ní Athens—ilé ẹ̀kọ́ kan tí a sábà máa ń kà sí “yunifásítì” àkọ́kọ́ ní ayé ìwọ̀ oòrùn. Nípasẹ̀ ìjíròrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀, Plato ṣe àtúnṣe bí ènìyàn ṣe ń ronú nípa òtítọ́, ìmọ̀, ìwà rere, ìṣèlú, àti òtítọ́. Ipa rẹ̀ nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọgbọ́n orí jinlẹ̀ tó bẹ́ẹ̀ tí àwọn èrò rẹ̀ fi di ibi ìtọ́kasí pàtàkì fún onírúurú ẹ̀kọ́ èrò orí lẹ́yìn náà, láti Aristotle sí Neoplatonism sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní.
Ẹ̀yìn àti Ìtumọ̀ Èrò Plato
Plato gbé láyé ní àkókò ìrúkèrúdò òṣèlú ní Athens, pàápàá jùlọ lẹ́yìn Ogun Peloponnesian àti ìpànìyàn Socrates (399 BC). Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ikú Socrates ní ipa lórí Plato gidigidi: ó rí bí èrò gbogbogbòò àti àwọn ọ̀nà tiwantiwa ṣe lè ṣìnà nígbà tí ìmọ̀ àti ọgbọ́n kò bá darí rẹ̀. Láti inú ìrírí yìí ni àníyàn Plato nípa àwọn kókó ọ̀rọ̀ ìdájọ́ òdodo, ìṣàkóso rere, àti ẹ̀kọ́ ìwà rere ti jáde wá. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ gba ìjíròrò, kìí ṣe àwọn ìwé àròsọ onípele, débi pé a pè àwọn òǹkàwé láti jẹ́rìí ìlànà wíwá òtítọ́ nípasẹ̀ ìbéèrè àti ìdáhùn, àríwísí, àti mímú àwọn àríyànjiyàn gbóná.
Ọ̀nà Ìjíròrò àti Àfojúsùn Sókrátíkà
Ọ̀kan lára àwọn àfikún tó ga jùlọ tí Plato ṣe ni ìpamọ́ ọ̀nà Socratic, ọ̀nà láti fi ọgbọ́n èrò orí hàn nípasẹ̀ ìjíròrò pàtàkì (elenchus). Nípasẹ̀ àwọn ìjíròrò ìṣáájú bíi Euthyphro, Apology, Crito, àti Laches, Plato ṣe àfihàn Socrates gẹ́gẹ́ bí ẹni tó ń tako àwọn èrò tó wọ́pọ̀, tó sì ń dán àwọn ìtumọ̀ àwọn èrò ìwà rere bíi "ìwà mímọ́," "ìgboyà," àti "ìdájọ́ òdodo wò." Ọ̀nà yìí ṣe pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ ọgbọ́n orí nítorí pé ó tẹnu mọ́ ọn pé ìmọ̀ kì í ṣe èrò tàbí àṣà lásán, ṣùgbọ́n ó gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí a gbọ́dọ̀ dán wò nípasẹ̀ ìrònú tó péye. Àṣà ìwádìí pàtàkì yìí di ìpìlẹ̀ ọ̀nà ìmọ̀ ọgbọ́n orí nígbà tó yá, ó sì tún ní ipa lórí ẹ̀mí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
Ìlànà Àwọn Fọ́ọ̀mù àti Metaphysics
Àfikún tó gbajúmọ̀ jùlọ tí Plato ṣe ni ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa Àwọn Fọ́ọ̀mù tàbí Ìrònú (Àwọn Fọ́ọ̀mù). Gẹ́gẹ́ bí Plato ti sọ, ayé tí a ń rí pẹ̀lú àwọn ìmọ̀lára wa ń yípadà nígbà gbogbo, ó máa ń wà láìsí ìṣòro, ó sì máa ń jẹ́ ẹ̀tàn nígbà gbogbo. Nítorí náà, ìmọ̀ tòótọ́ kò lè gbẹ́kẹ̀lé ìrírí ìmọ̀lára pátápátá. Plato jiyàn pé lẹ́yìn ìyípadà àwọn nǹkan kan wà ní òtítọ́ tó ga jù àti èyí tó wà títí láé: Àwọn Fọ́ọ̀mù, bíi "Ìdájọ́ òdodo fúnra rẹ̀," "Ẹwà fúnra rẹ̀," tàbí "Ìwà rere fúnra rẹ̀." Àwọn nǹkan ayé yìí kàn ń "kópa" tàbí "farawé" àwọn Fọ́ọ̀mù wọ̀nyí.
Èrò yìí ní ipa tó jinlẹ̀ lórí ìmọ̀-ẹ̀rọ-ìtàn-àròsọ: Plato ṣe àfihàn ìyàtọ̀ tó ṣe kedere láàárín ìrísí àti òtítọ́. Àríyànjiyàn nípa “àwọn ohun tó wà lágbàáyé” àti “àwọn ohun pàtàkì” nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí tó tẹ̀lé e—pẹ̀lú Àárín Gbùngbùn—jẹ́ ẹrù Plato púpọ̀. Kódà nígbà tí wọ́n ṣe àríwísí ẹ̀kọ́ nípa àwọn ohun tó wà nínú rẹ̀ (fún àpẹẹrẹ, láti ọwọ́ Aristotle), ìṣòro tó dábàá ṣì wà ní pàtàkì nínú àwọn ètò ìmọ̀ ọgbọ́n orí.
Ẹ̀kọ́ nípa Ìmọ̀-ẹ̀kọ́: Ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí Ìrántí àti Ìrònú
Nínú ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀, a mọ̀ Plato fún èrò rẹ̀ pé ìmọ̀ tòótọ́ jẹ́ ti ọgbọ́n àti pé ó ní í ṣe pẹ̀lú ayé àwọn àpẹẹrẹ. Nínú ìjíròrò rẹ̀ Meno, ó dábàá ẹ̀kọ́ nípa "anamnesis," tàbí "ìmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ìrántí": ọkàn mọ àwọn àpẹẹrẹ kí a tó bí i, ẹ̀kọ́ sì jẹ́ ìlànà ìrántí. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ̀kọ́ yìí dún bíi ti àròsọ, kókó pàtàkì rẹ̀ ni ìtẹnumọ́ rẹ̀ lórí wíwà òtítọ́ tí kì í ṣe láti inú ìrírí nìkan ṣùgbọ́n tí a lè dé ọ̀dọ̀ rẹ̀ nípasẹ̀ ìrònú.
Plato tún lo àkàwé olókìkí kan nínú Orílẹ̀-èdè Olómìnira (Politeia): Àkàwé Ihò. A fi àwọn ènìyàn wé àwọn ẹlẹ́wọ̀n nínú ihò tí wọ́n ń rí òjìji nìkan; wọ́n máa ń ṣi òjìji ṣe àṣìṣe sí òtítọ́. Ìmọ̀ ọgbọ́n orí ni ìrìn àjò láti inú ihò sínú ìmọ́lẹ̀, ìyẹn ni, òye òtítọ́ gidi kan. Àkàwé yìí ní ipa tó jinlẹ̀ lórí èrò ìmọ̀ àti òmìnira nípa ẹ̀kọ́—àkòrí kan tí ó ń bá a lọ láti máa yọjú nínú àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n orí àti ẹ̀kọ́.
Ìwà Rere àti Èrò Ìwà Rere Tó Ga Jùlọ
Fún Plato, ìwà rere kò ṣeé yà sọ́tọ̀ kúrò nínú ìmọ̀. Àwọn tí wọ́n mọ ohun rere ní tòótọ́ ni a óò fún ní ìṣírí láti ṣe rere. Nínú Orílẹ̀-èdè Olómìnira, ó gbé èrò náà kalẹ̀ pé ọkàn ènìyàn ní apá mẹ́ta: ti ọgbọ́n, ìgboyà/ẹ̀mí (thumos), àti ti ìfẹ́/ìfẹ́. Ìgbésí ayé òdodo máa ń wáyé nígbà tí ọgbọ́n bá ń darí, tí thumos ń ṣètìlẹ́yìn, tí ìfẹ́ bá sì wà ní ipò tó yẹ. Ìṣètò ìṣọ̀kan ọkàn yìí di àpẹẹrẹ ìwà rere tó ní ipa lórí ìrònú ìwà rere tó tẹ̀lé e, títí kan àṣà ìwà rere.
Plato tún gbé “Ìrísí Rere” kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òkè òtítọ́ àti orísun ìṣètò. Ìwà rere kìí ṣe ìfẹ́ ọkàn lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìlànà tó ń fún òtítọ́ àti ẹwà ní ìtumọ̀. Ìrònú yìí kó ipa nínú ìṣẹ̀dá onírúurú àwọn ẹ̀kọ́ ìwà rere àti ìlànà ìníyelórí nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí.
Ìmọ̀ Ìṣèlú: Ìpínlẹ̀ Tó Dáadáa àti Àríwísí Agbára
Nínú ìṣèlú, Plato ní ipa lórí ìjíròrò nípa ìjọba, òfin, àti ìdarí. Nínú Orílẹ̀-èdè Olómìnira, ó dábàá èrò “ọlọ́gbọ́n-ọgbọ́n-ọba,” aṣáájú kan tí ó ní ìmọ̀ nípa rere tí ó sì lè ṣe àkóso ní òdodo. Ó tún pín àwọn ẹgbẹ́ ní ipò tí ó dára jùlọ: àwọn alákòóso (àwọn onímọ̀ ọgbọ́n-ọgbọ́n), àwọn olùtọ́jú (ológun), àti àwọn olùpèsè (àwọn àgbẹ̀, àwọn oníṣòwò, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ). Ìpínyà yìí kìí ṣe ètò àwùjọ lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àfiwé sí àwọn apá mẹ́ta ti ọkàn: ipò òdodo ń fi ọkàn tí ó wà ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ hàn.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n sábà máa ń ṣe àríwísí èrò Plato nípa ipò tó dára jùlọ gẹ́gẹ́ bí ẹni tó gbajúmọ̀ tàbí ẹni tó ń pàṣẹ ju bó ṣe yẹ lọ, àwọn àfikún rẹ̀ ṣì ṣe pàtàkì: ó gbé àwọn ìbéèrè náà “kí ni ìdájọ́ òdodo?” àti “kí ni ète ìjọba?” sí àárín ìmọ̀ ọgbọ́n òṣèlú. Àwọn ìwé bíi ti Statesman àti Laws fi ìrònú Plato nípa òfin àti àwọn ilé iṣẹ́ hàn. Ipa Plato hàn gbangba nínú àṣà ìrònú lórí ẹ̀kọ́ ìṣèlú, ìwà rere gbogbogbòò, àti ìbáṣepọ̀ láàárín ìmọ̀ àti agbára.
Ilé-ẹ̀kọ́ gíga àti Àṣà Ìmọ̀ Ọgbọ́n-orí
Yàtọ̀ sí àwọn èrò ìjìnlẹ̀, ipa pàtàkì Plato hàn gbangba nínú ìdásílẹ̀ Akademiya. Níbẹ̀, wọ́n kẹ́kọ̀ọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí lọ́nà tí ó péye pẹ̀lú ìmọ̀ ìṣirò, ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ sánmọ̀, àti àwọn ẹ̀ka mìíràn. Akademiya ló bí àṣà ìgbà pípẹ́ ti ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ọgbọ́n orí; Aristotle fúnra rẹ̀ kẹ́kọ̀ọ́ níbẹ̀ fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ilé ẹ̀kọ́ yìí tẹnu mọ́ ọn pé ìmọ̀ ọgbọ́n orí kì í ṣe iṣẹ́ ẹnìkọ̀ọ̀kan lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ iṣẹ́ ìjíròrò àti ẹ̀kọ́—ohun kan tí ó di àpẹẹrẹ fún àwọn àṣà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó tẹ̀lé e.
Ipa lórí Aristotle, Neoplatonism, àti Ìgbà Àárín Gbùngbùn
Aristotle gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè Plato nígbà tí ó ń kọ̀ díẹ̀ lára àwọn ìdáhùn rẹ̀. Àríwísí Aristotle lórí ẹ̀kọ́ nípa àwọn Fọ́ọ̀mù mú kí àwọn ìjíròrò nípa àwọn ìwádìí lórí ìtàn yé kedere. Lẹ́yìn àkókò àtijọ́, èrò Plato dàgbàsókè nípasẹ̀ Neoplatonism (Plotinus àti àwọn tí wọ́n tẹ̀lé e), èyí tí ó so àwọn èrò inú metaphysics Plato pọ̀ mọ́ ètò ẹ̀mí tí ó díjú. Lẹ́yìn náà, Neoplatonism nípa lórí ìrònú àwọn Kristẹni ìjímìjí (fún àpẹẹrẹ, Augustine), àti àṣà ìmọ̀ ọgbọ́n-orí ti ẹ̀sìn Islam àti ti àwọn Júù lórí ìbátan láàárín Ọlọ́run, ìrònú, àti ayé.
Ní Àárín Àárín Gbùngbùn, àwọn èrò Plato dúró nínú ìjíròrò nípa gbogbo ayé, ìwà ọkàn, àti ète ìgbésí ayé ènìyàn. Kódà nínú àṣà òde òní, àwọn èrò Plato tún farahàn nínú ìmọ̀ ọgbọ́n (Descartes), ìmọ̀ èrò (Kant sí Hegel), àti ìjíròrò òde òní nípa àwọn ohun ìṣirò àti ìmọ̀ ìwà rere.
Ìbámu Plato sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní
Plato ṣì jẹ́ pàtàkì nítorí ó gbé àwọn ìbéèrè pàtàkì, tí kò lópin kalẹ̀: Kí ni ìmọ̀? Kí ni ìpìlẹ̀ ìwà rere? Báwo ni a ṣe lè ya èrò sọ́tọ̀ sí òtítọ́? Báwo ni ẹ̀kọ́ ṣe yẹ kí ó ṣe àgbékalẹ̀ àwọn aráàlú? Ní àkókò tí ìmọ̀ àti èrò tí ó yàtọ̀ síra wà, Àkàwé Ihò náà túbọ̀ ṣe pàtàkì sí i: àwọn ènìyàn lè ṣubú sínú “òjìji” ti ìpolongo, ẹ̀tanú, àti àwọn ìrònú àwùjọ. Ìpè Plato fún aráyé láti wá òtítọ́ nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ àti ìrònú àgbéyẹ̀wò ṣì jẹ́ ìránṣẹ́ pàtàkì.
Ipari
Ipa Plato ninu idagbasoke imoye jẹ pataki: o ṣe agbekalẹ ọna ti a fi n lo imoye nipasẹ ijiroro, o dabaa imọran otitọ kan ti o kọja agbegbe imọlara, o ni idagbasoke oju-iwoye ti imọ oye, o jẹ ki iwa-rere jẹ igbiyanju lati dari ẹmi si rere, o si fi idajọ ati ẹkọ si okan imoye oṣelu. Nipasẹ Ile-ẹkọ giga, o tun fi apẹẹrẹ ti eto-ẹkọ ọgbọn silẹ ti o tun ni ipa titi di oni. Gẹgẹbi iwuri ati ibi-afẹde ti a ṣe akiyesi, Plato ṣi jẹ ọwọn pataki ninu itan ironu eniyan.
