Àfikún Immanuel Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí
Immanuel Kant, onímọ̀ ọgbọ́n orí pàtàkì kan ní ìmọ̀ nípa ìmọ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún, jẹ́ ẹni tí ó ní ipa lórí àti ṣe àgbékalẹ̀ ìpìlẹ̀ èrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀ oòrùn òde òní. Àwọn èrò ìyípadà àti iṣẹ́ rẹ̀ tó jinlẹ̀ ti fi ìmọ̀lára pípẹ́ sílẹ̀ fún àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí àti onímọ̀ èrò tí wọ́n tẹ̀lé e. Ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àfikún Immanuel Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí kò fúnni ní òye nípa èrò ìmọ̀ ọgbọ́n orí rẹ̀ nìkan, ó tún fúnni ní òye nípa bí ìrònú rẹ̀ ṣe yí àwọn apá onírúurú ìgbésí ayé òde òní padà, láti ìwà rere sí ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀dá àti ẹwà.
Ìgbésí ayé àti iṣẹ́ Immanuel Kant
A bí Immanuel Kant ní ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹrin, ọdún 1724, ní Königsberg, Prussia, ó sì dàgbà ní àyíká kan tí ó kún fún ìtara ìsìn àti ẹ̀kọ́. Ó kẹ́kọ̀ọ́ ní Yunifásítì Königsberg, níbi tí ó ti di ọ̀jọ̀gbọ́n lẹ́yìn náà ó sì kọ́ni ní gbogbo iṣẹ́ rẹ̀. Iṣẹ́ pàtàkì rẹ̀, “Critique of Pure Reason,” tí a tẹ̀ jáde ní ọdún 1781, ni a ti mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn iṣẹ́ pàtàkì àti tí ó ní ipa jùlọ nínú ìtàn ìmọ̀ ọgbọ́n orí ìwọ̀-oòrùn. Àwọn iṣẹ́ mìíràn pẹ̀lú “Critique of Practical Reason” àti “Critique of Judgment.”
Ìmọ̀ Àtijọ́
Àfikún pàtàkì Kant sí ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀, tàbí ìmọ̀ nípa ìmọ̀, ni ìdàgbàsókè rẹ̀ lórí èrò “àtijọ́” (transcendental). Nínú “Àròyé nípa Ìdí Mímọ́,” Kant ya ìyàtọ̀ sí ìmọ̀ nípa ...
Ọ̀nà ìjìnlẹ̀ Kant láti ọ̀dọ̀ àwọn onímọ̀-ọ̀ràn ti yí òye àtijọ́ nípa ìbáṣepọ̀ láàárín ohun tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ padà. Kí Kant tó dé, ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀-ọ̀ràn jiyàn pé ìmọ̀ jẹ́ ìbáramu láàárín èrò inú àti òtítọ́ òde. Kant sọ pé àwọn àfihàn ọpọlọ kìí ṣe àfihàn ayé òde nìkan ṣùgbọ́n a tún ń ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ètò àti ẹ̀ka ti ọgbọ́n ara wa. Nítorí náà, a kò mọ “ohun-nínú-ara” ní tààràtà, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, nípasẹ̀ ọ̀nà tí a gbà ṣètò ìrírí wa.
Ìwà àti Ìwà Tó Ń Ṣe Pàtàkì
Nínú ẹ̀ka ìwà rere, a mọ̀ Kant fún àwọn àfikún rẹ̀ sí Categorical Imperative, èyí tí ó jẹ́ pàtàkì nínú ẹ̀kọ́ ìwà rere rẹ̀. Nínú “Ìpìlẹ̀ ti Metaphysics of Morals,” Kant dábàá pé ìlànà ìpìlẹ̀ ti ìṣe ìwà rere ni pé ó gbọ́dọ̀ jẹ́ ìlànà gbogbogbòò tí ó wúlò fún gbogbo ènìyàn.
Ìwé Ìmọ̀ràn Ẹ̀ka sọ pé “Ṣíṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn òfin tí o lè ṣe ní àkókò kan náà gẹ́gẹ́ bí òfin gbogbogbòò.” Èyí túmọ̀ sí wípé kí ẹnìkan tó gbé ìgbésẹ̀ pàtó kan, ó yẹ kí wọ́n ronú bóyá ìgbésẹ̀ náà jẹ́ ìtẹ́wọ́gbà ní ti ìwà rere tí a bá rí i gẹ́gẹ́ bí ìlànà tí a lè lò fún gbogbo ènìyàn ní ipò kan náà.
Ìlànà ìwà rere Kant tẹnu mọ́ òmìnira àti ọ̀wọ̀ fún ènìyàn gẹ́gẹ́ bí ète ara wọn, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti fi ṣe àwọn ète mìíràn nìkan. Èyí túmọ̀ sí bíbọ̀wọ̀ fún ọlá ènìyàn àti bíbá olúkúlùkù lò pẹ̀lú ọ̀wọ̀. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ti ní ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè èrò ẹ̀tọ́ ènìyàn.
Ẹwà àti Àríwísí nípa Agbára Ìronú
Nínú “Àríwísí Ìdájọ́,” Kant fẹ̀ síi nípa èrò rẹ̀ sí agbègbè ẹwà àti ìmọ̀ nípa ìrísí. Ó ṣe àwárí bí a ṣe ń ṣe ìdájọ́ iṣẹ́ ọnà àti ẹwà àti bí a ṣe ń rí ìtumọ̀ nínú ìṣẹ̀dá.
Ọ̀kan lára àwọn èrò pàtàkì Kant nípa ẹwà ni ìyàtọ̀ láàárín ẹwà tí a gbẹ́kẹ̀lé àti ẹwà tí a gbẹ́kẹ̀lé. Ẹwà tí a gbẹ́kẹ̀lé ni ìdáhùn wa láìsí èrò tàbí ète pàtó kan. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, ẹwà tí a gbẹ́kẹ̀lé so ẹwà pọ̀ mọ́ iṣẹ́ tàbí àfihàn pàtó kan.
Kant tún ṣe àgbékalẹ̀ èrò “ẹni gíga jùlọ,” ìrírí ìbẹ̀rù tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìdáhùn méjì ti ìbẹ̀rù àti ìbẹ̀rù nígbà tí a bá dojúkọ ohun ńlá tàbí alágbára, bí ìṣẹ̀lẹ̀ àdánidá alágbára. Èyí mú kí ìwádìí lórí bí àwọn ènìyàn ṣe ń dáhùn sí ẹwà ìṣẹ̀dá ní ti ìmọ̀lára àti ti òye túbọ̀ lágbára sí i.
Ipa ati Àfojúsùn
Ìrònú Kant ti ní ipa tó jinlẹ̀ lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí, títí bí ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́, ìwà rere, ẹwà, àti ìṣèlú pàápàá. Fún àpẹẹrẹ, àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí Friedrich Nietzsche, Karl Marx, àti G.W.F. Hegel ni àwọn èrò Kant nípa lórí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n gbé wọn kalẹ̀ sí ọ̀nà tuntun.
Nínú ìmọ̀ ọgbọ́n orí òde òní, ẹ̀sìn Kantian ṣì wà láàyè nípasẹ̀ onírúurú ìtumọ̀ àti àríwísí. Neo-Kantianism gbilẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, pẹ̀lú àwọn onímọ̀ nípa èrò bíi Heinrich Rickert àti Ernst Cassirer tí wọ́n ń gbìyànjú láti ṣe àtúnṣe àti láti mú èrò Kant dàgbàsókè. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìlànà ìwà rere Kantian ní ipa lórí ẹ̀kọ́ onímọ̀ ọgbọ́n orí John Rawls nípa ìdájọ́ òdodo.
Àríwísí Kant
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n bọ̀wọ̀ fún Kant gidigidi, wọ́n tún ti ṣe àríwísí rẹ̀ gidigidi. Karl Marx fẹ̀sùn kan Kant fún àìfiyèsí rẹ̀ sí àwọn ohun èlò gidi àti àwọn ipò àwùjọ. Nietzsche kọ̀ àwọn apá kan nínú ìwà rere Kantian, èyí tí ó kà sí pé ó ń dín agbára ẹnìkọ̀ọ̀kan kù jù àti pé ó ń dín agbára ẹnìkọ̀ọ̀kan kù. Àti nínú gbogbo ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́, àwọn alárìíwísí béèrè bóyá a lè mọ kókó ọ̀rọ̀ náà ní tòótọ́ láti inú ohun náà fúnra rẹ̀.
Ipari
Àwọn àfikún Immanuel Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí jẹ́ ìpìlẹ̀ tó lágbára gan-an fún ìdàgbàsókè onírúurú ẹ̀ka ìmọ̀ ọgbọ́n orí lẹ́yìn náà. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ tako òye àtijọ́, ó sì nípa lórí ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ nípa èrò inú lẹ́yìn náà, àti àwọn tó gbà pẹ̀lú rẹ̀ àti àwọn tó ń ṣe àríwísí rẹ̀.
Láti inú ìmọ̀ nípa àwọn ẹ̀dá tó ń kọjá ààlà sí ìmọ̀ nípa ìwà rere tó dá lórí ìṣètò tó jẹ́ pàtàkì àti òye tó jinlẹ̀ nípa ẹwà, Kant ṣe àtúnṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ òye pàtàkì nípa aráyé, ayé, àti àjọṣepọ̀ wọn. Nítorí náà, láti mọrírì èrò àti àfikún Kant sí ìmọ̀ ọgbọ́n orí jẹ́ láti mọrírì ìrìn àjò ọgbọ́n ènìyàn tó gùn sí òye tó jinlẹ̀ tó sì díjú nípa wíwà rẹ̀ àti àgbáyé.
