Ìfarahàn àti Ìdàgbàsókè ti Ìsìn Búdà
Pengantar
Ẹ̀sìn Búdà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ẹ̀sìn pàtàkì ní àgbáyé, tó bẹ̀rẹ̀ láti Íńdíà àtijọ́, ní nǹkan bí ọ̀rúndún kẹfà sí karùn-ún ṣáájú kí Jésù tó bí Jésù. Ó ti mọ ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípa ìjìyà àti ọ̀nà sí ìmọ́lẹ̀, ó sì ti nípa lórí àràádọ́ta ọ̀kẹ́ ènìyàn láti onírúurú àṣà àti àyíká. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé ìfarahàn àti ìdàgbàsókè Búdà láti ìgbà àkọ́kọ́ rẹ̀ títí dé ìtànkálẹ̀ rẹ̀ káàkiri àgbáyé.
Àkótán Ìfarahàn Ẹ̀sìn Búdà
Ìsìn Búdà ni a gbé kalẹ̀ láti inú ìgbésí ayé àti ẹ̀kọ́ Siddhartha Gautama, tí a mọ̀ sí Búdà lẹ́yìn náà. A bí Siddhartha Gautama ní Kapilavastu, ìjọba kékeré kan ní ibi tí a ń pè ní Nepal báyìí, ní nǹkan bí ọdún 563 ṣáájú Sànmánì Kristẹni. A bí i sí ìdílé ọlọ́lá kan, ọmọ Ọba Sudhodana àti Ayaba Maya. A gbọ́ pé àsọtẹ́lẹ̀ kan sọ pé Siddhartha yóò di ọba ńlá tàbí ẹni tí ó ń gbé ìgbé ayé búburú.
Nítorí ìjìyà tí ó rí ní ayé—ọjọ́ ogbó, àìsàn, ikú, àti ajẹ́jẹ̀ẹ́ tí ń gbé ìgbésí ayé ìṣẹ́yún—Siddhartha fi ìgbésí ayé aláàfin rẹ̀ tí ó ní ìgbádùn sílẹ̀ nígbà tí ó wà ní ọmọ ọdún mẹ́tàdínlọ́gbọ̀n láti wá ìmọ́lẹ̀ àti ìdáhùn sí ìjìyà rẹ̀. Lẹ́yìn ọdún mẹ́fà tí ó ti ń wá kiri, nípasẹ̀ onírúurú ìgbádùn àti àṣàrò, Siddhartha nígbẹ̀yìn gbẹ́yín gba ìmọ̀ ní Bodh Gaya, lábẹ́ igi Bodhi. Ní àkókò yìí, ó di Buddha, “Ẹni tí ó ní Ìmọ́lẹ̀.”
Buddhism
Àwọn ẹ̀kọ́ Buddha ni a mọ̀ sí Dharma, èyí tí ó ní àwọn òtítọ́ ọlọ́lá mẹ́rin (Catur Aryasatya) àti ọ̀nà ọlọ́lá mẹ́jọ (Astangika Marga). Àwọn òtítọ́ ọlọ́lá mẹ́rin náà ni:
1. Dukkha: Ìjìyà wà nínú ayé. Ohun gbogbo tí ó bá ń ṣẹ̀dá, tí ó ń yípadà, tí ó sì ń parẹ́ jẹ́ orísun ìjìyà.
2. Samudaya: Ohun tó ń fa ìjìyà ni ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́, ojúkòkòrò, ìkórìíra àti àìmọ̀kan.
3. Nirodha: A le pari ijiya nipa pipa ifẹkufẹ ati ifẹ kuro.
4. Marga: Ọ̀nà sí òpin ìjìyà jẹ́ nípasẹ̀ ọ̀nà mẹ́jọ tí ó ní ọlá, èyí ni òye tí ó tọ́, èrò tí ó tọ́, ọ̀rọ̀ tí ó tọ́, ìṣe tí ó tọ́, ìgbésí ayé tí ó tọ́, ìsapá tí ó tọ́, ìrònú tí ó tọ́, àti ìfọkànsí tí ó tọ́.
Ní àfikún, Búdà tún kọ́ni nípa àìní ìwà ipá (Ahimsa), karma, àti àtúnbí. Nínú àwọn ẹ̀kọ́ wọ̀nyí, gbogbo ẹ̀dá alààyè ni a dè mọ́ òfin karma—ìwà rere àti búburú yóò ní ipa lórí ìgbésí ayé ìsinsìnyí àti ọjọ́ iwájú.
Ìdàgbàsókè Ìbẹ̀rẹ̀ ti Ìsìn Búdà
Lẹ́yìn tí Buddha gba ìmọ̀, ó bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ àwọn ẹlòmíràn ní ẹ̀kọ́ rẹ̀. Ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ Buddha ni wọ́n kọ́ ní Páàkì Àgbọ̀nrín ní Sarnath, nítòsí Benares (tí a mọ̀ sí Varanasi báyìí), fún márùn-ún lára àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ àtijọ́ tí wọ́n jẹ́ aṣẹ́gun. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ni a mọ̀ sí “Yíyí Kẹ̀kẹ́ Dharma” àkọ́kọ́.
Fún ọdún márùndínlógójì tó tẹ̀lé e, Buddha rìnrìn àjò káàkiri àríwá Íńdíà, ó tan Dharma ká. Ó dá àwùjọ àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ (àwọn Sangha) sílẹ̀, tí ó ní àwọn ọkùnrin àti obìnrin tí wọ́n kọ ìgbésí ayé sílẹ̀ láti tẹ̀lé ipa ọ̀nà Buddha. Lẹ́yìn ikú Buddha ní nǹkan bí ọdún 483 ṣáájú Sànmánì Kristẹni, Sangha tẹ̀síwájú nínú iṣẹ́ ìtànkálẹ̀ ẹ̀kọ́ náà.
Tan sí Éṣíà
Ìtànkálẹ̀ ẹ̀sìn Búdà bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn ikú Búdà. Ọba Ashoka ti ìjọba Mauryan jẹ́ ẹni pàtàkì nínú ìtànkálẹ̀ ẹ̀sìn náà. Nígbà tí ó ń ṣàkóso láti nǹkan bí ọdún 268 sí 232 ṣáájú Sànmánì Kristẹni, Ashoka jẹ́ alákòóso ńlá kan tí ó yípadà sí Búdà lẹ́yìn tí ó fara da ìṣòro nígbà ogun. Ashoka ṣètìlẹ́yìn fún kíkọ́ àwọn ilé ìsìn Búdà (àwọn ilé ìsìn Búdà) àti àwọn ilé ìsìn Búdà (àwọn ilé ìsìn), ó sì rán àwọn míṣọ́nnárì sí onírúurú apá ní Íńdíà àti ní òkèèrè, títí kan Sri Lanka, Àárín Gbùngbùn Éṣíà, àti Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà.
Ní Sri Lanka, ajẹ́jẹ̀ẹ́ Mahinda, ọmọ Ashoka, mú ẹ̀sìn Búdà wá ní ọ̀rúndún kẹta ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Níbẹ̀, ẹ̀sìn Búdà di apá pàtàkì nínú àṣà àti ìgbésí ayé ìsìn. Láti Sri Lanka, ẹ̀sìn Búdà Theravada tàn kálẹ̀ sí Burma (Myanmar), Thailand, Laos, àti Cambodia.
Nibayi, Buddhism Mahayana dagbasoke ni ariwa India o si tan kaakiri si Central Asia, China, Korea, ati Japan nipasẹ Silk Road. Mahayana fi awọn eroja tuntun kun Buddhism, gẹgẹbi imọran ti Bodhisattva, ẹda kan ti o fi nirvana silẹ lati ran awọn miiran lọwọ lati ni oye.
Buddhism ni China ati Japan
Ìsìn Búdà kọ́kọ́ dé sí orílẹ̀-èdè China ní ọ̀rúndún kìíní Sànmánì Kristẹni nípasẹ̀ àwọn oníṣòwò àti àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́. Ìlà-oòrùn Han kó ipa pàtàkì nínú ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ẹ̀sìn Búdà. Àwọn ìtumọ̀ ìwé àwọn Búdà sí èdè Chinese àti ẹ̀kọ́ àwọn ajẹ́jẹ̀ẹ́ olókìkí bíi Kumārajīva ló ran lọ́wọ́ láti gbé ẹ̀sìn Búdà lárugẹ ní orílẹ̀-èdè China. Àwọn ẹ̀ya Mahayana bíi Chan (Zen) àti Tantrayana gbilẹ̀ níbẹ̀.
Láti orílẹ̀-èdè China, ẹ̀sìn Búdà tàn kálẹ̀ dé Korea àti Japan. Ní Japan, ẹ̀sìn Búdà ní ìtara ní gbogbo ọ̀rúndún kẹfà AD, ó sì di apá pàtàkì nínú àṣà àwọn ará Japan. Àwọn ẹ̀ya ìsìn bíi Zen àti Jodo Shinshu farahàn, wọ́n sì bá àṣà àwọn ará Japan mu.
Buddhism ni Tibet
Ní Tibet, ẹ̀sìn Búdà bẹ̀rẹ̀ sí tànkálẹ̀ ní ọ̀rúndún keje Sànmánì Tiwa pẹ̀lú ìgbéyàwó Ọba Songtsen Gampo pẹ̀lú àwọn ọmọ-aládé méjì láti Nepal àti China, àwọn tí wọ́n mú agbára ìsìn Búdà wá. Àṣà ẹ̀sìn Búdà ní ipa púpọ̀ lórí ẹ̀sìn Tantric tàbí Vajrayana, wọ́n sì tún dara pọ̀ mọ́ ẹ̀sìn Bön ti Tibet. Dalai Lama di olórí ẹ̀mí àti ìṣèlú pàtàkì ní Tibet.
Ìfàsẹ́yìn àti Ìsọjí
Pẹ̀lú ìtànkálẹ̀ ẹ̀sìn Híńdù àti ẹ̀sìn Mùsùlùmí ní agbègbè ilẹ̀ Íńdíà, agbára ẹ̀sìn Búsùlùmí bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù ní ilẹ̀ ìbílẹ̀ rẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun ìrántí àti ilé ìsìn ni àwọn ìkọlù ẹ̀sìn Mùsùlùmí àti àwọn ìyípadà ìṣèlú ní Íńdíà pa run lẹ́yìn ọ̀rúndún kọkànlá Sànmánì Kristẹni. Síbẹ̀síbẹ̀, ẹ̀sìn Búsùlùmí wà láàyè ó sì gbilẹ̀ ní ìlà-oòrùn àti Gúúsù Ìlà-Oòrùn Éṣíà.
Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ogún, ẹ̀sìn Búdà bẹ̀rẹ̀ sí í fa ìfẹ́ tuntun sí ìwọ̀ oòrùn. Àwọn ọ̀mọ̀wé ìwọ̀ oòrùn bẹ̀rẹ̀ sí í kẹ́kọ̀ọ́ ẹ̀kọ́ Búdà jinlẹ̀ sí i, àwọn ọ̀mọ̀wé ìwọ̀ oòrùn bíi D.T. Suzuki àti Chögyam Trungpa Rinpoche sì bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ àwọn èèyàn ní Dharma ní Amẹ́ríkà àti Yúróòpù. Èrò Búdà nípa àṣàrò, ìrònú ọkàn, àti ìmọ̀lẹ̀ ti fún ọ̀pọ̀ ènìyàn níṣìírí kárí ayé.
Ipari
Láti ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ní Íńdíà àtijọ́ títí dé ìtànkálẹ̀ rẹ̀ káàkiri àgbáyé, ẹ̀sìn Búdà ti fi ìfaradà rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ẹ̀sìn àti ìmọ̀ ọgbọ́n orí ńlá ti aráyé. Nípa lílépa ìmọ̀, àlàáfíà, àti òye jíjinlẹ̀ nípa ìgbésí ayé àti ìjìyà, àwọn ẹ̀kọ́ Búdà ń bá a lọ láti fún àràádọ́ta ọ̀kẹ́ ènìyàn níṣìírí àti nípa lórí wọn. Nínú ayé ìyípadà nígbà gbogbo, ìhìn Búdà nípa àánú, ọgbọ́n, àti ọ̀nà àárín ṣì wúlò ó sì ṣe pàtàkì fún gbogbo ènìyàn.
