Ìdàgbàsókè ti Ìjọba Àpapọ̀ Giriki Àtijọ́
A sábà máa ń tọ́ka sí ìjọba tiwantiwa gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ohun ìní tó tóbi jùlọ ní ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ sí ayé òde òní. Síbẹ̀síbẹ̀, ìjọba tiwantiwa ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ kì í ṣe ètò tí a ti ṣe tán, gẹ́gẹ́ bí ọ̀pọ̀ ènìyàn ṣe rò. Ó yípadà nípasẹ̀ ìjà àwùjọ, ìyípadà ọrọ̀ ajé, àtúnṣe òfin, àti ìjàkadì lórí ẹni tí ó yẹ kí ó ṣàkóso àti bí a ṣe yẹ kí a ṣàyẹ̀wò agbára. Ìdàgbàsókè ìjọba tiwantiwa ní ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́—pàápàá jùlọ ní Átẹ́nì—dúró fún ìlànà gígùn láti ìjọba àwọn olókìkí sí ìkópa àwọn aráàlú (bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣì ní ààlà), nígbà tí ó tún ń fi àríyànjiyàn hàn: “ìjọba àwọn ènìyàn” tí ó gbẹ́kẹ̀lé ìsìnrú tí ó sì yọ ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ kúrò.
Eto Polis: Ilẹ Alágbà fún Ìdánwò Ìṣèlú
Ìjọba tiwantiwa Giriki kò farahàn ní ipò òfo, ṣùgbọ́n ó farahàn nínú àyíká ipò ìjọba—ìlú-ìlú tí ó ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka ìṣèlú àkọ́kọ́ ti Greece. Gbogbo àwọn ìlú ní àwọn ètò, òfin, àti àṣà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Fún àpẹẹrẹ, Sparta ni a mọ̀ sí ẹgbẹ́ ológun ológun, nígbà tí Athens di ibùdó ìdánwò tiwantiwa tí ó lókìkí jùlọ. Ìrísí ilẹ̀ òkè ní Greece gbé ìdásílẹ̀ àwọn àwùjọ ìṣèlú tí ó ní òmìnira lárugẹ, èyí tí ó jẹ́ kí onírúurú èrò nípa ìjọba gbèrú.
Ní ìbẹ̀rẹ̀, ọ̀pọ̀ àwọn ọlọ́lá ni àwọn ọba tàbí àwọn ọlọ́lá ń ṣàkóso. Ọlá àti agbára wà lọ́wọ́ àwọn ìdílé ọlọ́lá tí wọ́n ń ṣàkóso ilẹ̀ náà. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ìyípadà ọrọ̀ ajé—ìṣòwò tí ń pọ̀ sí i, ìfarahàn àwọn onílẹ̀ kékeré, àti ipa ológun ti àwọn ọmọ ogun ẹlẹ́sẹ̀ (hoplites) tí ó nílò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àwọn aráàlú—dá ìfúngun sílẹ̀ láti dènà ṣíṣe ìpinnu láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn díẹ̀.
Láti àwọn ọlọ́lá sí ìṣòro àwùjọ: Àwọn irúgbìn ti ìjọba tiwantiwa
Ní ọ̀rúndún keje ṣáájú Sànmánì Kristẹni, Átẹ́nì ní ìṣòro tó le koko láàárín àwùjọ. Ọ̀pọ̀ àwọn àgbẹ̀ kéékèèké ló jẹ gbèsè fún àwọn ọlọ́lá. Nínú ètò líle koko, àìsan gbèsè lè yọrí sí ìfiniṣẹrú gbèsè. Àìdọ́gba yìí yọrí sí ìjà láàárín àwọn ọlọ́lá àti àwọn aráàlú lásán. Láti dín ìṣòro náà kù, Átẹ́nì bẹ̀rẹ̀ sí í yí ìṣèlú rẹ̀ padà kúrò nínú “àṣà àwọn ọlọ́lá” sí àwọn òfin tí a kọ sílẹ̀ àti àwọn ilé iṣẹ́ tí ó ṣí sílẹ̀.
Igbesẹ pataki akọkọ ni ilana ofin nipasẹ Draco (Drakon) ni ayika 621 BC. Awọn ofin Draco jẹ ohun ti a mọ si lile - tobẹẹ ti ọrọ naa "drakonian" fi wa titi di oni. Sibẹsibẹ, pataki wọn kii ṣe iwa-ipa wọn nikan, ṣugbọn otitọ pe ofin bẹrẹ si ni ibamu, ti o fi silẹ patapata lori awọn ipinnu alaimọ ti awọn ọlọla. Awọn eniyan bẹrẹ si gba imọran pe awọn ofin jẹ "alaigbọran," ipilẹ pataki fun ijọba ti o ni idajọ diẹ sii.
Àwọn Àtúnṣe Solon: Ìbámu Ńlá Tó Yí Ọ̀nà Padà
Ẹni pàtàkì tó tẹ̀lé e ni Solon (tó wà ní nǹkan bí ọdún 594/593 ṣáájú Sànmánì Kristẹni). Wọ́n yan Solon láti yanjú ìṣòro gbèsè àti ìjàkadì àwùjọ. Àwọn àtúnṣe rẹ̀ ni wọ́n sábà máa ń rí gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ pàtàkì sí ìjọba tiwantiwa, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ṣì kùnà láti ṣe “ìṣàkóso àwọn ènìyàn” ní ọ̀nà tó gbòòrò jùlọ.
Solon ṣe ètò seisachtheia—ìparẹ́ ẹrù gbèsè tó ń dẹkùn mú àwọn aráàlú àti ìdènà ìfiniṣẹrú gbèsè. Ó tún ṣètò ìkópa nínú ìṣèlú gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́, dípò kí ó jẹ́ ti àwọn ọlọ́lá nìkan. Èyí ṣí àǹfààní sílẹ̀ fún àwọn aráàlú tí kì í ṣe ọlọ́lá pẹ̀lú owó tó tó láti gba ipò ìjọba.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, Solon ń ṣe ipa àwọn ọlọ́lá. Àwọn ọlọ́rọ̀ ló sábà máa ń gba ipò gíga, ṣùgbọ́n àwọn aráàlú tí kò sí ní ipò tó kéré sí i ni wọ́n ń fún ní ipò nínú àpérò gbogbogbò àti ní ilé ẹjọ́. Àṣeyọrí pàtàkì Solon ni ìyípadà nínú ìlànà: kì í ṣe ìran nìkan ni a ń pinnu òfin ìṣèlú mọ́, bí kò ṣe nípa àfikún àti ipò aráàlú láàárín àwùjọ.
Àkókò Ìwà Ìkà: Ìyípadà sí Tiwantiwa
Lẹ́yìn Solon, ìjà òṣèlú kò parí. Nígbà náà ni Athens ní ìrírí àkókò ìkàsí lábẹ́ Peisistratus àti àwọn ọmọ rẹ̀ (ọ̀rúndún kẹfà ṣáájú Sànmánì Kristẹni). Nínú ọ̀rọ̀ Gíríìkì àtijọ́, “aláìlágbára” kì í sábà túmọ̀ sí apàṣẹwàá oníkà gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní òde òní; ó sábà máa ń jẹ́ alákòóso kan ṣoṣo tó gba agbára láàárín àwọn ìjàkadì olókìkí.
Peisistratos n ṣetọju awọn ile-iṣẹ atijọ, ṣugbọn o mu iduroṣinṣin lagbara, o fun idagbasoke ni iwuri, o si pese awọn aye eto-ọrọ fun awọn ẹgbẹ ti kii ṣe awọn ọlọla. Biotilẹjẹpe ijọba apanilaya tako awọn ilana tiwantiwa, akoko yii ni ilodi si irẹwẹsi agbara awọn idile ọlọla atijọ ati pe o ṣe ọna fun atunto iṣelu ti o tẹle.
Àtúnṣe Cleisthenes: Ìpìlẹ̀ ti Ìjọba Àtiníà
Àkókò pàtàkì kan wáyé ní ọdún 508/507 ṣáájú Sànmánì Kristẹni pẹ̀lú àtúnṣe Cleisthenes. Ọ̀pọ̀ àwọn òpìtàn pe Cleisthenes ní “baba ìjọba tiwantiwa ará Átẹ́nì” nítorí pé ó gbé àwọn ètò kalẹ̀ tí ó fún àwọn aráàlú láyè láti kópa púpọ̀ sí i, tí ó sì dín agbára àwọn ọlọ́lá kù.
Àwọn Cleisthenes yí ìpínyà àwọn aráàlú tí ó dá lórí ìbátan padà sí ìpínyà agbègbè: àwọn demes (àwọn ẹ̀yà agbègbè) àti ẹ̀yà ni a tún ṣètò. Nípa síso àwọn agbègbè etíkun, ilẹ̀, àti ìlú pọ̀ sí ẹ̀yà kan ṣoṣo, ó dènà ẹgbẹ́ tàbí ìdílé kan pàtó láti má ṣe gba agbára. Ó tún fún Ìgbìmọ̀ 500 (Boule) lágbára, èyí tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀ jẹ́ láti inú onírúurú demes, èyí sì mú kí wọ́n rí i dájú pé àwọn aṣojú tí ó tọ́ sí i wà.
Ọ̀nà kan tí a mọ̀ dáadáa ni ìyọkúrò, ìlànà kan tí a ń lò láti yọ àwọn olóṣèlú kúrò nípa ìdìbò láti dènà wọn láti di alágbára jù. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè lò ó ní ìlòkulò, ìyọkúrò fi hàn pé ìjọba tiwantiwa nílò àwọn irinṣẹ́ láti dín agbára kù.
Òkè Tiwantiwa: Àkókò Pericles àti Ìkópa Àwọn Ará Ìlú
Ìjọba tiwantiwa ará Átẹ́nì dé ibi gíga jùlọ ní ọ̀rúndún karùn-ún ṣáájú kí wọ́n tó bí Jésù, pàápàá jùlọ nígbà ìjọba Pericles. Ní àkókò yìí, Àpérò (Ekklesia)—ìpàdé àwọn ọkùnrin àgbàlagbà—di ibi tí wọ́n ti ń ṣe ìpinnu lórí ọ̀ràn ogun, àlàáfíà, ètò ìjọ́ba àjèjì, àti òfin. Àwọn ilé ẹjọ́ àwọn ènìyàn (Dikasteria) tún kó ipa pàtàkì nínú mímú òfin ṣẹ àti ṣíṣàkóso àwọn aláṣẹ.
Ìṣẹ̀dá tuntun pàtàkì kan tí a sábà máa ń so mọ́ àkókò yìí ni ìsanwó fún iṣẹ́ ìjọba (fún àpẹẹrẹ, iṣẹ́ adájọ́). Ìṣírí yìí mú kí àwọn aráàlú tí kò ní àǹfààní láti kópa, kì í ṣe àwọn tí wọ́n ní ọrọ̀ àti àkókò òmìnira nìkan. Èyí mú kí ìpìlẹ̀ ìṣèlú gbòòrò sí i, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìkópa náà wà ní ìkápá díẹ̀ ti “àwọn aráàlú.”
Síbẹ̀síbẹ̀, ìjọba tiwantiwa ní Átẹ́nì tún dojúkọ àríwísí líle koko. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí bíi Plato wo ìjọba tiwantiwa gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó lè farapa sí ìyípadà àwọn ènìyàn—àwọn aṣáájú tí wọ́n ń lo agbára wọn láti ṣàkóso gbogbo ènìyàn. Thucydides ṣàlàyé bí èrò gbogbo ènìyàn ṣe lè yípadà kíákíá ní àyíká ogun. Àwọn àríwísí wọ̀nyí di apá kan nínú ìjíròrò tí ó wà fún ìgbà pípẹ́ nípa àwọn àìlera àwọn ètò ìjọba tiwantiwa.
Àwọn Ààlà ti Ìjọba Àpapọ̀ Giriki: Àwọn wo ni “àwọn ènìyàn”?
Ó ṣe pàtàkì láti lóye pé ìjọba tiwantiwa Athenian kò kan gbogbo àwọn aráàlú. Àwọn obìnrin, ẹrú, àti àwọn àlejò (metics) kò ní ẹ̀tọ́ ìṣèlú. A ṣírò pé díẹ̀ lára àwọn ènìyàn—àwọn ọkùnrin àgbàlagbà—ló lè kópa tààrà. Lọ́nà ìyanu, àkókò ìsinmi tí ó mú kí ìṣèlú kópa sábà máa ń jẹ́ ti iṣẹ́ ẹrú. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìjọba tiwantiwa Athenian dúró lórí ètò àwùjọ onípele-ìpele.
Síbẹ̀, lábẹ́ ààlà rẹ̀, ìjọba tiwantiwa ará Átẹ́nì dúró gẹ́gẹ́ bí ìyípadà nítorí pé ó gbé ìpinnu ìṣèlú lé àwọn aṣòfin ìlú lọ́wọ́, kì í ṣe àwọn ọba tàbí àwọn ọlọ́lá. Ó tún yọrí sí àṣà ọ̀rọ̀ sísọ, àríyànjiyàn gbogbogbòò, àti ẹrù iṣẹ́ àwọn aráàlú fún àwọn ọ̀ràn gbogbogbòò.
Ìkọ̀sílẹ̀ àti Àtijọ́
Ìparun ìjọba tiwantiwa Athenian kò ṣẹlẹ̀ lójúkan náà. Ogun Peloponnesian (431–404 BC) sọ Athens di aláìlera nípa ọrọ̀ ajé àti ìṣèlú. Lẹ́yìn ìjákulẹ̀ rẹ̀ láti ọwọ́ Sparta, Athens ní ìrírí ìjọba oligarchic bíi "Àwọn Aláṣẹ Ọgbọ̀n" kí ìjọba tiwantiwa tó padà bọ̀ sípò. Síbẹ̀síbẹ̀, àìdúróṣinṣin àti ìfúngunmọ́ láti òde ń bá a lọ. Níkẹyìn, ìfẹ̀sí Makedonia lábẹ́ Philip Kejì àti Alexander Ńlá fòpin sí òmìnira ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn onípò, títí kan àwọn ìdánwò nínú ìjọba tiwantiwa ní ìrísí àtijọ́ rẹ̀.
Síbẹ̀síbẹ̀, ogún ìjọba tiwantiwa Giriki ìgbàanì dúró nípasẹ̀ àwọn èrò àti àwọn ètò rẹ̀: èrò ti ọmọ ìlú, ìkópa gbogbogbòò, ìṣàkóso òfin, yíyí ipò padà, àti ìṣàyẹ̀wò lórí agbára. Àwọn ìjọba tiwantiwa òde òní kò fara wé Athens tààrà—wọ́n sábà máa ń jẹ́ aṣojú, wọ́n máa ń fúnni ní ìdánilójú ẹ̀tọ́ gbogbogbòò, wọ́n sì máa ń kọ̀ ẹrú sílẹ̀—ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ àti ìbéèrè wọn tó jẹ́ ìpìlẹ̀ wá láti inú ìrírí Giriki: Kí ni “àwọn ènìyàn” túmọ̀ sí? Báwo ni a ṣe lè dènà ìwà ipá? Dé ìwọ̀n wo ni ó yẹ kí àwọn aráàlú kópa ní tààrà?
Penutup
Ìdàgbàsókè ti ìjọba tiwantiwa Giriki ìgbàanì jẹ́ ìtàn ìyípadà díẹ̀díẹ̀: láti ipò àwọn ọlọ́lá sí òfin tí a kọ sílẹ̀, láti ìṣòro gbèsè sí àtúnṣe, láti ìkà sí àtúnṣe ilé-iṣẹ́, àti láti ìṣàkóso àwọn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ sí ìkópa gbogbogbòò—bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣì jẹ́ ti àwọn aráàlú nìkan. Ìjọba tiwantiwa Athenian fihàn pé ìjọba tiwantiwa kìí ṣe ètò lásán, ṣùgbọ́n ìlànà ìṣèlú àwùjọ àti ìṣèlú tí ó ní ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tí ó nílò àwọn ọ̀nà láti ṣe ìwọ̀n agbára. Láìka àwọn ààlà rẹ̀ sí, Greece ìgbàanì gbé èrò kan kalẹ̀: pé àwọn aráàlú, nípasẹ̀ àríyànjiyàn àti ṣíṣe ìpinnu àpapọ̀, lè jẹ́ orísun ìjẹ́wọ́ òṣèlú. Èrò yìí ń gbé títí di òní.
