Ìgbà Àtúnṣe Indonesia ti ọdún 1998
Àkókò Àtúnṣe Indonesia ti ọdún 1998 jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àkókò pàtàkì jùlọ nínú ìtàn ìṣèlú òde òní ti Indonesia. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí ló fi òpin sí ìjọba Ààrẹ Suharto ti New Order fún ohun tó lé ní ọgbọ̀n ọdún, èyí tó ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìṣètò ìjọba tiwantiwa, fífi ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn múlẹ̀, òmìnira ìròyìn, àti àwọn àyípadà pàtàkì nínú ìṣàkóso ìpínlẹ̀. Àtúnṣe kì í ṣe ìyípadà ìṣàkóso lásán, ṣùgbọ́n ìyípadà ètò tí a bí láti inú ìkójọpọ̀ àwọn ìṣòro ọrọ̀ ajé, àìtẹ́lọ́rùn gbogbo ènìyàn, àti àwọn ìbéèrè fún ìṣàkóso tí ó tọ́ àti tí ó ṣe kedere.
Ẹ̀yìn ìgbà tí Àtúnṣe Ìsìn ti bẹ̀rẹ̀
Kí ó tó di ọdún 1998, Indonesia wà lábẹ́ ìjọba New Order (1966–1998), èyí tí ó tẹnu mọ́ ìdúróṣinṣin ìṣèlú àti ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé. Ní àkọ́kọ́, àwọn ìlànà New Order ṣe àṣeyọrí nínú mímú ìdàgbàsókè ètò ajé pọ̀ sí i, dídín ìfọ́sípò kù, àti mímú ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé tó ga díẹ̀. Ṣùgbọ́n, bí àkókò ti ń lọ, àwọn ìṣòro ńlá dìde: ìṣàkóso agbára, ìṣàkóso gbogbogbòò tí kò lágbára, àwọn ìwà ìbàjẹ́, ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn (KKN), àwọn ìdènà lórí òmìnira ọ̀rọ̀ sísọ, àti agbára ológun nínú ìgbésí ayé òṣèlú.
Àìtẹ́lọ́rùn gbogbogbòò pọ̀ sí i bí àìdọ́gba àwùjọ ṣe ń pọ̀ sí i. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀ka ètò ọrọ̀ ajé ni àwọn ẹgbẹ́ kan tí wọ́n sún mọ́ àárín gbùngbùn agbára ń ṣàkóso. Ní àkókò kan náà, àwọn ènìyàn dojúkọ onírúurú ìdènà: wọ́n ń ṣe àkíyèsí àwọn àjọ akẹ́kọ̀ọ́, wọ́n ń ṣe àyẹ̀wò lórí àwọn ìròyìn, àti pé àríwísí sí ìjọba sábà máa ń fa ìhalẹ̀mọ́ni. Àwọn ipò wọ̀nyí dá wàhálà sílẹ̀ tí ó ń tẹ̀síwájú títí tí wọ́n fi bẹ́ sílẹ̀ ní ìparí àwọn ọdún 1990.
Ìṣòro owó 1997–1998: àwọn ohun tó ń fa ìṣòro náà
Ohun pàtàkì kan tó mú kí ìbílẹ̀ Àtúnṣe Ìsìn pọ̀ sí i ni ìṣòro owó ilẹ̀ Éṣíà láàárín ọdún 1997 sí 1998. Owó pàṣípààrọ̀ rupiah dínkù, ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ ló kó sínú gbèsè àjèjì, ètò ilé ìfowópamọ́ sì ní ìṣòro ńlá. Àbájáde náà ṣẹlẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀: owó àwọn ohun èlò ìpìlẹ̀ pọ̀ sí i, àìníṣẹ́ pọ̀ sí i, ipò òṣì sì burú sí i.
Iṣoro eto-ọrọ aje yii ko kan agbara rira nikan, o tun ba ofin eto-ọrọ tuntun jẹ. Awọn eto imulo ijọba ni a kà si ti o lọra ati pe ko munadoko, lakoko ti a wo awọn iṣe ibajẹ bi ohun ti o mu ipo naa buru si, bi iranlọwọ ati awọn anfani eto-ọrọ ṣe jẹ anfani pupọ nipasẹ awọn oloye. Bi awọn ipo eto-ọrọ aje ṣe buru si, awọn ibeere gbogbogbo yipada lati ariwisi eto-ọrọ aje si iyipada oloselu.
Ìgbì àwọn ìfihàn àti ipa àwọn akẹ́kọ̀ọ́
Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kó ipa pàtàkì nínú ìgbìmọ̀ àtúnṣe. Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ di ibùdó ìṣọ̀kan ìgbìmọ̀, gbígbé àwọn ọ̀ràn tiwantiwa kalẹ̀, mímú ìwà ìbàjẹ́ kúrò, ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn (KKN), àti àwọn ìbéèrè fún àtúnṣe ìṣèlú. Àwọn ìfìhàn wáyé ní àwọn ìlú ńlá bíi Jakarta, Yogyakarta, Bandung, Surabaya, Medan, àti Makassar. Ọ̀rọ̀ àkọlé náà "Àtúnṣe" di àmì ìtakora sí ètò kan tí a kà sí ìnilára.
Wàhálà náà pọ̀ sí i bí àwọn ìwọ́de ṣe ń pọ̀ sí i ní oṣù karùn-ún ọdún 1998. Ọ̀pọ̀ àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ló ń béèrè fún ìyọ̀ǹda Ààrẹ Suharto àti àwọn àtúnṣe pàtàkì, títí kan ìdìbò òmìnira àti òdodo. Ìgbìmọ̀ yìí gba ìtìlẹ́yìn gbogbogbòò, títí kan àwọn ọ̀mọ̀wé, àwọn ajìjàgbara, àti àwọn olóṣèlú kan tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í sọ̀rọ̀.
Ajalu Trisakti ati May 1998 riots
Ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó di àyípadà pàtàkì ni ìṣẹ̀lẹ̀ Trisakti ní ọjọ́ kejìlá oṣù karùn-ún ọdún 1998. Ní àkókò yẹn, ìfìhàn àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní Trisakti University ní Jakarta yọrí sí ìbọn kan tí ó pa àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mẹ́rin: Elang Mulia Lesmana, Hafidin Royan, Hendriawan Sie, àti Heri Hertanto. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí fa ìbínú gbogbogbòò àti ìfúngunmọ́ sí ìjọba.
Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, àwọn ìrúkèrúdò ńláńlá bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàlá sí ọjọ́ kẹẹ̀ẹ́dógún oṣù karùn-ún, ọdún 1998, ní Jakarta àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ agbègbè mìíràn. Àwọn ìrúkèrúdò náà ní ìjìyà, ìdáná sun, àti ìwà ipá, èyí tí ó yọrí sí pípadánù ẹ̀mí àti ìbàjẹ́ ńlá. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí fi àbàwọ́n ìtàn jìnlẹ̀ sílẹ̀, ó sì fa ìṣòro ìṣèlú. Ipò ààbò tí ó burú sí i tún dín ìtìlẹ́yìn fún Suharto kù, kódà láàárín àwọn tí ó ti jẹ́ olórí agbára rẹ̀ tẹ́lẹ̀.
Suharto fi ipo silẹ, Atunṣe bẹrẹ
Ní ọjọ́ kọkànlélógún oṣù karùn-ún, ọdún 1998, Ààrẹ Soeharto kéde ìfisílẹ̀ rẹ̀. Lẹ́yìn náà ni wọ́n yan Igbákejì Ààrẹ B.J. Habibie gẹ́gẹ́ bí òfin ṣe là á kalẹ̀. Ìyípadà yìí ló fi hàn pé ìgbà Àtúnṣe ti bẹ̀rẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, Àtúnṣe kì í ṣe iṣẹ́ ọjọ́ kan. Ó jẹ́ ìlànà gígùn láti yí àwọn ètò ìṣèlú padà àti láti kọ́ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ìjọba tiwantiwa tó dára jù.
Ìjọba Habibie gbé ọ̀pọ̀ ìgbésẹ̀ pàtàkì ní ìbẹ̀rẹ̀, bíi dídá àwọn ẹlẹ́wọ̀n ìṣèlú kan sílẹ̀, fífún òmìnira ìròyìn lókun, àti ṣíṣí ààyè sílẹ̀ fún ìdásílẹ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú tuntun. Àwọn ìlànà wọ̀nyí dá àyíká ìṣèlú tó lágbára ju ti ìgbà àtijọ́ lọ.
Ètò pàtàkì ti Àtúnṣe Ẹ̀sìn
Ni gbogbogbo, Atunse ti ọdun 1998 mu ọpọlọpọ awọn eto pataki wa:
1. Ìṣètò ìjọba tiwantiwa àti àwọn ìdìbò ṣíṣí sílẹ̀ púpọ̀ sí i
Àwọn àtúnṣe náà mú kí àwọn ìdìbò tó díje pọ̀ sí i. Ìdìbò ọdún 1999 ni ìdìbò àkọ́kọ́ lẹ́yìn New Order tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú ti kópa, tí wọ́n sì ṣe é ní òmìnira díẹ̀.
2. Ìparẹ́ ìwà ìbàjẹ́, ìṣọ̀kan àti ìfẹ́-ọkàn-ẹni-nìkan
Ìbéèrè láti mú ìwà ìbàjẹ́, ìṣọ̀kan, àti ìbáṣepọ̀ kúrò ni olórí ohun tí wọ́n ń pè ní Reformasi. A ṣe àgbékalẹ̀ onírúurú àwọn ilé iṣẹ́ àti ìlànà tó lòdì sí ìwà ìbàjẹ́ ní àkókò tó tẹ̀lé e, títí kan ìdásílẹ̀ Ìgbìmọ̀ Ìparẹ́ Ìwà ìbàjẹ́ (KPK) ní ọdún 2002.
3. Òmìnira ìròyìn àti òmìnira èrò
Àwọn àtúnṣe náà fòpin sí ètò ìfòfindè tó le koko náà, wọ́n sì fún àwọn oníròyìn láyè láti máa ròyìn lórí onírúurú ọ̀ràn gbogbogbòò ní gbangba. Èyí dá àyíká ìwífún tó yàtọ̀ síra sílẹ̀, ṣùgbọ́n ó tún fa àwọn ìpèníjà tuntun bíi ẹ̀tàn àti ìpínyà.
4. Àtúnṣe àti ìdíwọ́ agbára nínú ètò àjọ
Ọ̀kan lára àwọn àṣeyọrí pàtàkì ti Àtúnṣe ni àyípadà òfin nípasẹ̀ àtúnṣe sí Òfin ti ọdún 1945, èyí tí ó mú kí ètò ìṣàyẹ̀wò àti ìwọ́ntúnwọ̀nsì lágbára sí i, ó dín àkókò ipò ààrẹ kù, ó sì mú kí ààbò ẹ̀tọ́ àwọn aráàlú gbòòrò sí i.
5. Ìpínsípòpọ̀ àti òmìnira agbègbè
Ìjọba lo agbára àdánidá agbègbè láti dín agbára àgbáyé kù ní Jakarta. Àwọn agbègbè gba àṣẹ tó gbòòrò sí i nínú ìnáwó, ètò ìṣèlú gbogbogbò, àti ìdàgbàsókè.
Ipa ati awọn ipenija ti Atunṣe
Àkókò Àtúnṣe mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlọsíwájú wá. Ìdìbò di tiwantiwa, ìyípadà agbára wáyé nípasẹ̀ àwọn ètò ìdìbò, àti òmìnira aráàlú pọ̀ sí i gidigidi. Àwọn ènìyàn túbọ̀ ní ìgboyà láti sọ̀rọ̀ àríwísí, nígbà tí àwọn oníròyìn ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́ lórí ètò ìjọba.
Sibẹsibẹ, Atunṣe naa tun dojuko awọn ipenija pataki. A ko tii pa iwa ibajẹ run patapata; ni otitọ, o ti dagbasoke ni awọn ọna tuntun ni ipele aarin ati agbegbe. Oselu owo, ipinya idanimọ, ati awọn ariyanjiyan ti anfani tun jẹ awọn ọran pataki. Pẹlupẹlu, awọn igbiyanju lati yanju awọn irufin ẹtọ eniyan ti o ti kọja jẹ eto ti a ko yanju, pẹlu awọn ọran iwa-ipa ati rogbodiyan lakoko akoko iyipada.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ìpínkiri ìjọba fúnni ní àǹfààní fún ìdàgbàsókè tó tọ́, ṣùgbọ́n ó tún ń dá àwọn ìṣòro tuntun sílẹ̀ bíi ìfarahàn àwọn “ọba kékeré” ní àwọn agbègbè àti àìlo owó ìnáwó. Èyí túmọ̀ sí wípé bó tilẹ̀ jẹ́ pé Àtúnṣe ti ṣí ààyè ìjọba tiwantiwa sílẹ̀, dídára ìjọba tiwantiwa náà ṣì nílò ìjàkadì tí ń bá a lọ.
Ipari
Àkókò Àtúnṣe Indonesia ti ọdún 1998 jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ ìtàn kan tí ó yí ìtọ́sọ́nà orílẹ̀-èdè náà kúrò láti ètò ìṣèlú tí ó ń tẹ̀síwájú sí ìṣàkóso ìjọba tiwantiwa àti ṣíṣí sílẹ̀. Ìṣubú Suharto kì í ṣe òpin ìjàkadì náà, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésẹ̀ gígùn ti kíkọ́ àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba tí ó ní ẹ̀tọ́ síi. Àtúnṣe pèsè àǹfààní fún àwọn ènìyàn láti di ẹni tí ó ń kópa nínú ìgbésí ayé ìṣèlú, ṣùgbọ́n ó tún béèrè fún ojuse àpapọ̀ láti dáàbò bo ìjọba tiwantiwa kúrò nínú ìfàsẹ́yìn síwájú síi. Títí di òní, ẹ̀mí Àtúnṣe ṣì ṣe pàtàkì: gbígbé ìdájọ́ òdodo lárugẹ, pípa ìwà ìbàjẹ́ run, bíbọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ ènìyàn, àti rírí i dájú pé agbára ń ṣiṣẹ́ lábẹ́ ìṣàkóso gbogbo ènìyàn.
