Ìgbà ìjọba amúnisìn ní Éṣíà àti ipa rẹ̀
Ìṣèlú ìjọba amúnisìn ní Éṣíà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orí tó ṣe pàtàkì jùlọ nínú ìtàn ayé òde òní. Láti nǹkan bí ọ̀rúndún kẹrìndínlógún sí àárín ọ̀rúndún ogún, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ Éṣíà ní ìrírí wíwọlé, ìṣàkóso, àti ìfipájẹ láti ọwọ́ àwọn agbára ilẹ̀ Yúróòpù, lẹ́yìn náà ni Japan tẹ̀lé e ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún. Ìṣèlú ìjọba amúnisìn ju gbígba agbára ológun tàbí ìyípadà àwọn aláṣẹ lọ; ó tún ètò ọrọ̀ ajé, ètò àwùjọ, ẹ̀kọ́, àṣà, àti ààlà àwọn orílẹ̀-èdè tí a mọ̀ lónìí ṣe. Lílóye àkókò ìṣèlú ìjọba amúnisìn ní Éṣíà túmọ̀ sí mímọ gbòǹgbò ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀ràn òde òní: àìdọ́gba ọrọ̀ ajé, àwọn ìjà ààlà, ìṣèlú ìdánimọ̀, àti ìdàgbàsókè ìdàgbàsókè lẹ́yìn òmìnira.
Ẹ̀yìn ìfarahàn ìjọba amúnisìn ní Éṣíà
Ìgbì ìṣèlú ilẹ̀ Yúróòpù ní Éṣíà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìfẹ̀sí ojú omi ti àwọn ará Pọ́túgà àti Sípéènì ní ọ̀rúndún 15 àti 16. Ìṣípayá pàtàkì rẹ̀ ni a sábà máa ń ṣàkópọ̀ nípa “àwọn G mẹ́ta”: Wúrà (ọrọ̀), Ògo (ògo), àti Ìhìnrere (ìtànkálẹ̀ ìsìn). Síbẹ̀síbẹ̀, ohun pàtàkì kan ni àìní ọjà Yúróòpù fún àwọn ọjà Éṣíà, pàápàá jùlọ àwọn èròjà olóòórùn dídùn bíi cloves, nutmeg, àti ata, àti sílíkì àti tíì. Bí àwọn ọ̀nà ìṣòwò orí ilẹ̀ sí Éṣíà ṣe ń ṣòro tí wọ́n sì ń gbowólórí, àwọn ará Yúróòpù ń wá ọ̀nà ojú omi tààrà láti kọjá àwọn aládàáni àti láti ṣàkóso àwọn orísun iṣẹ́.
Lẹ́yìn náà, àwọn ará Netherlands àti àwọn ará Britain farahàn gẹ́gẹ́ bí àwọn agbára ìjọba amúnisìn tí a ṣètò dáadáa nípasẹ̀ àwọn ilé iṣẹ́ ìṣòwò bíi VOC (Verenigde Oostindische Compagnie) àti EIC (East India Company). Àwọn ilé iṣẹ́ wọ̀nyí kìí ṣe oníṣòwò lásán; wọ́n ń ṣe àwọn ọmọ ogun, wọ́n ṣe àdéhùn ìṣèlú, wọ́n ń gba owó orí, wọ́n sì tún ń jagun. Ìjọba amúnisìn yípadà láti ìṣòwò sí ìṣàkóso ìṣèlú agbègbè.
Àwọn Agbára àti Àwọn Agbègbè Ìmúnisìn
Asia ní ìrírí ìjọba amúnisìn ní onírúurú ọ̀nà, ó sinmi lórí agbára ìjọba amúnisìn àti ipò àdúgbò.
1. Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ló ń ṣàkóso àwọn agbègbè ńlá bíi Íńdíà (pẹ̀lú Pakistan àti Bangladesh òde òní), Burma/Myanmar, Malaya, Hong Kong, wọ́n sì ní ipa tó lágbára ní Páṣíà Gulf àti àpapọ̀ ìṣòwò tó gbòòrò.
2. Àwọn ará Netherlands ló ń ṣàkóso erékùsù (Indonesia òde òní), wọ́n sì ń gbé ètò ọrọ̀ ajé oko àti ìṣàkóso ìjọba amúnisìn kalẹ̀ fún ìgbà pípẹ́.
3. Ilẹ̀ Faransé ló ń ṣàkóso Indochina: Vietnam, Laos, àti Cambodia.
4. Àwọn ará Portugal ní àwọn ipò pàtàkì bíi Goa (India), Macau (China), East Timor, àti Malacca (bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n gbà wọ́n lẹ́yìn náà).
5. Spain ni o ṣakoso Philippines titi di opin ọrundun 19th ṣaaju ki Amẹrika rọpo rẹ.
6. Rọ́síà fẹ̀ sí ilẹ̀ dé Àárín Gbùngbùn Éṣíà, Siberia, àti Pàsífíkì, wọ́n sì ṣe àgbékalẹ̀ ìṣàkóso ìjọba olómìnira tó yàtọ̀ sí ti ìjọba olómìnira ojú omi ti Ìwọ̀ Oòrùn Yúróòpù.
7. Japan, pàápàá jùlọ láti ìgbà Meiji, di agbára ìjọba tí ó ń ṣàkóso Korea, Taiwan, àti àwọn apá kan ní China, nígbà náà ni ó gba Gúúsù Ìlà Oòrùn Asia nígbà Ogun Àgbáyé Kejì.
Ìyàtọ̀ yìí fihàn pé ìṣàkóso ìjọba ní Éṣíà kìí ṣe ìrírí kan ṣoṣo, ṣùgbọ́n ó jẹ́ nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìrírí tí ìṣòwò àgbáyé àti ìdíje agbára so pọ̀.
Ipa ti Eto-ọrọ-aje: Isopọpọ ti a fi agbara mu ati ilokulo
Ipa tí ó hàn gbangba jùlọ ti ìjọba amúnisìn ni a rí nínú àwọn àyípadà ọrọ̀ ajé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn agbègbè Éṣíà ni a fi kún ètò ọrọ̀ ajé kárí ayé gẹ́gẹ́ bí olùpèsè àwọn ohun èlò aise àti ọjà fún àwọn ọjà tí a ti parí ní Yúróòpù. Àpẹẹrẹ yìí yọrí sí ọrọ̀ ajé tí a yọ jáde: a yọ ọrọ̀ kúrò nínú àwọn ìjọba amúnisìn láti mú kí ilé iṣẹ́ àti ìnáwó lágbára sí i ní àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n ń ṣe ìjọba amúnisìn.
Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibì kan, àwọn ètò iṣẹ́ àgbẹ̀ ọjà ńláńlá—ìrèké, kọfí, tíì, rọ́bà, owú, àti opium—farahàn, wọ́n sábà máa ń rọ́pò iṣẹ́ àgbẹ̀ tí a lè fi ṣe oúnjẹ. Fún àpẹẹrẹ, ní Indonesia, àwọn ìlànà bíi iṣẹ́ àgbẹ̀ tí a fipá mú ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún fipá mú àwọn àgbẹ̀ láti máa kó àwọn ọjà tí a lè fi kó ọjà jáde. Ní Íńdíà, iṣẹ́ àgbẹ̀ aṣọ àdúgbò ti di aláìlera nípasẹ̀ àwọn ìlànà ìṣòwò àwọn ará ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n ń ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ọjà ilé iṣẹ́. Nítorí náà, àwọn apá kan ní agbègbè náà ní ìrírí ìparẹ́ iṣẹ́ àgbẹ̀, ìgbẹ́kẹ̀lé ọjà tí a lè fi kó ọjà jáde, àti àìlera sí ìṣòro owó tí a ń rí ní gbogbo àgbáyé.
Sibẹsibẹ, ijọba amunisin tun mu awọn amayederun bii awọn ebute oko oju irin, awọn ọna opopona, awọn opopona, ati awọn laini tẹlifoonu wa. O ṣe pataki lati ṣe akiyesi pe awọn idagbasoke wọnyi ni a ṣe apẹrẹ fun awọn idi iṣipopada: gbigbe awọn ọja lati awọn agbegbe iṣelọpọ si awọn ebute oko oju omi, dipo pinpin ọrọ̀ ni deede. Ipa wọn lori awọn agbegbe agbegbe jẹ alaigbagbọ: isọdọtun ti ara waye, ṣugbọn awọn anfani eto-ọrọ aje nigbagbogbo lọ si awọn oloye agbegbe kan pato tabi awọn ile-iṣẹ ajeji.
Ipa Awujọ: Ipinya ati Iṣipopada Tuntun
Ìjọba ìbílẹ̀ yí ètò àwùjọ Éṣíà padà gidigidi. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba ìbílẹ̀ ló ṣe àgbékalẹ̀ ìpínyà ẹ̀yà àti ẹ̀yà tó ní ipa lórí àǹfààní sí ẹ̀kọ́, iṣẹ́, àti òfin. Ní àwọn ibì kan, wọ́n yan àwọn ẹgbẹ́ kan ní ipò ọrọ̀ ajé pàtó—fún àpẹẹrẹ, gẹ́gẹ́ bí aládàáni—èyí tó yọrí sí wàhálà àwùjọ fún ìgbà pípẹ́.
Ìjọba ìbílẹ̀ tún mú kí ìlú ńlá gbilẹ̀: àwọn ìlú èbúté àti àwọn ilé iṣẹ́ ìṣàkóso pọ̀ sí i kíákíá. Ní àkókò kan náà, ìfipá mú àwọn òṣìṣẹ́ ṣiṣẹ́, àdéhùn iṣẹ́ tí a so pọ̀, àti ìṣíkiri ọ̀pọ̀ ènìyàn. Ìṣàn àwọn òṣìṣẹ́ láti Íńdíà àti Ṣáínà sí Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà—fún oko àti iwakusa—dá ìrísí àwùjọ ènìyàn tí ó ṣì ń nípa lórí ìṣèlú ìdánimọ̀ lónìí.
Ipa Oselu: Awọn Ile-iṣẹ Ijoba Ode-Ode ati Awọn Irugbin Orile-ede
Ní ti ìṣèlú, ìjọba amúnisìn gbé àpẹẹrẹ ìjọba òde òní kalẹ̀: ìjọba àpapọ̀ kan, ìkànìyàn àwọn ènìyàn, ètò owó orí, àti òfin tí a kọ sílẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n sábà máa ń jẹ́ ìnilára, àwọn ètò wọ̀nyí yóò di ìpìlẹ̀ àwọn ìjọba lẹ́yìn ìjọba amúnisìn. Ní àwọn agbègbè kan, ìjọba amúnisìn lo ètò ìpínyà àti ìṣàkóso nípasẹ̀ àwọn aláṣẹ àdúgbò, ìjọba, tàbí àwọn olórí ìbílẹ̀, èyí sì ń dín ìdènà àpapọ̀ kù.
Lọ́nà tí ó yani lẹ́nu, ìjọba amúnisìn ló fa orílẹ̀-èdè òde òní. Ẹ̀kọ́ ìjọba amúnisìn mú kí àwọn ọmọ ilé-ẹ̀kọ́ tó mọ̀ nípa ètò òmìnira, ètò ìjọba sosialisiti, àti ìpinnu ara-ẹni jáde. Àwọn oníròyìn, àwọn àjọ àwùjọ, àti àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú gbilẹ̀. Oríṣiríṣi ìgbìmọ̀ bẹ̀rẹ̀: Indian National Congress, ẹgbẹ́ òmìnira Indonesia, ìjọba Vietnam, àti ìyípadà orílẹ̀-èdè China pàápàá, èyí tí ìfúngun ìjọba ilẹ̀ òkèèrè tún ń ru sókè. Orílẹ̀-èdè yìí ló wá fa ìgbì òmìnira ńlá lẹ́yìn Ogun Àgbáyé Kejì.
Àwọn ipa àṣà àti ẹ̀kọ́: Ìdàpọ̀ àti Ìpàdánù
Ìjọba ìbílẹ̀ ní ipa lórí èdè, ẹ̀kọ́, ẹ̀sìn, àti ojú ìwòye àwùjọ. Ní àwọn agbègbè kan, èdè àwọn amúnisìn di èdè ìṣàkóso àti ẹ̀kọ́ gíga. Èyí ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní, ṣùgbọ́n ní àkókò kan náà ó yọrí sí ìyàsọ́tọ̀ sí àwọn èdè àdúgbò àti àṣà ọgbọ́n.
Ẹ̀kọ́ ìjọba amúnisìn sábà máa ń jẹ́ àṣàyàn: láti mú àwọn aláṣẹ onípò kékeré jáde láti ṣètìlẹ́yìn fún ìjọba, dípò kí wọ́n kọ́ agbára àwùjọ tó gbòòrò sí i. Nínú àṣà ìbílẹ̀, ìdàpọ̀ wà—àdàpọ̀ àwọn àṣà ìkọ́lé, ìwé, àti àṣà—ṣùgbọ́n ìwà ìbàjẹ́ tún wà: jíjí ohun ìṣẹ̀dá, àìka ohun ìṣẹ̀dá ilẹ̀ sí, àti fífi àwọn ohun ìní pàtó sí.
Ipa ti awọn aala orilẹ-ede ati rogbodiyan
Ọ̀kan lára àwọn ohun ìní tó díjú jùlọ ni dídá ààlà sílẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ààlà òde òní ní Éṣíà jẹ́ àbájáde ìjíròrò ìjọba amúnisìn tí kò gba àwọn ohun tó ṣẹlẹ̀ ní agbègbè, èdè, tàbí ìtàn rò. Èyí ti mú kí àwọn ìjà tó ń lọ lọ́wọ́: àríyànjiyàn ààlà, ìyàsọ́tọ̀, tàbí ìforígbárí ìdámọ̀. Fún àpẹẹrẹ, pípín Íńdíà àti Pakistan ní ọdún 1947 fi hàn bí ìyípadà láti ìjọba amúnisìn sí òmìnira ṣe lè fa ìṣíkiri ọ̀pọ̀ ènìyàn àti ìwà ipá àwùjọ.
Ipari
Àkókò ìjọba amúnisìn ní Éṣíà fi ogún ńlá àti èyí tó díjú sílẹ̀. Ó mú ìyípadà ọrọ̀ ajé wá nípasẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú agbára sí ọjà àgbáyé, ó dá àwọn ètò tuntun, nígbà míìrán tí ó le koko, tí ó sì mú kí àwọn ètò ìṣèlú òde òní tí àwọn ìjọba lẹ́yìn ìjọba amúnisìn gbà wọlé. Ní àkókò kan náà, ìjọba amúnisìn yọrí sí lílo àwọn ohun ìní, àìdọ́gba, ìbàjẹ́ àṣà, àti àwọn ìjà ààlà, èyí tí a ṣì ń rí lónìí. Lílóye ìjọba amúnisìn kò túmọ̀ sí dídi ẹni tí a dì mọ́ ìgbà àtijọ́, ṣùgbọ́n dípò bẹ́ẹ̀, láti lóye gbòǹgbò àwọn ìṣòro òde òní ti Éṣíà àti láti kọ́ ọjọ́ iwájú tí ó dọ́gba jù—pẹ̀lú ìmọ̀ ìtàn gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀.
Tí o bá fẹ́, mo lè fi àwọn àpẹẹrẹ pàtó kún un fún orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan (fún àpẹẹrẹ Indonesia, India, Vietnam, Philippines) tàbí kí n fi ìwé kúkúrú kan kún un láti jẹ́ kí àpilẹ̀kọ náà túbọ̀ ní ìmọ̀ nípa ẹ̀kọ́.
