Ìbẹ̀rẹ̀ àti Ìtàn Kàlẹ́ńdà Julian
Kàlẹ́ńdà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀dá pàtàkì jùlọ nínú ìtàn ìbílẹ̀ ènìyàn. Láìsí ètò kàlẹ́ńdà oníṣètò, àwọn àwùjọ yóò máa tiraka láti ṣètò àwọn àkókò ìgbìn, àwọn ìgbòkègbodò ìsìn, ìṣòwò, àti ìṣàkóso ìjọba. Láàrín onírúurú ètò kàlẹ́ńdà tí a ti lò rí, kàlẹ́ńdà Julian ní ipò àrà ọ̀tọ̀, ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún kàlẹ́ńdà ìwọ̀-oòrùn fún ohun tí ó lé ní ẹgbẹ̀rún ọdún tí a sì ṣì ń lò ó lónìí nínú àwọn àṣà kan. Àpilẹ̀kọ yìí ṣàlàyé ìpilẹ̀ṣẹ̀ àti ìtàn kàlẹ́ńdà Julian, ìpilẹ̀ṣẹ̀ rẹ̀, bí ó ṣe ń ṣiṣẹ́, àti bí a ṣe fi kàlẹ́ńdà Gregorian rọ́pò rẹ̀ nígbẹ̀yìn gbẹ́yín.
Àkọlé: Ìdàrúdàpọ̀ Kàlẹ́ńdà Róòmù
Kí wọ́n tó bẹ̀rẹ̀ kàlẹ́ńdà Julian, àwọn ará Róòmù máa ń lo ètò kàlẹ́ńdà kan tí wọ́n ti ń yípadà léraléra, nígbà míìrán fún ìdí ìṣèlú. Kàlẹ́ńdà Róòmù jẹ́ ti òṣùpá ní àkọ́kọ́, nítorí náà gígùn ọdún kì í sábà bá àkókò mu. Tí a kò bá ṣe àtúnṣe sí ìṣirò òṣùpá déédéé, àkókò ìgbìn lè yípadà ní pàtàkì lẹ́yìn àwọn ọjọ́ kàlẹ́ńdà. Láti ṣe àtúnṣe fún ìyípadà yìí, àwọn ará Róòmù fi àwọn oṣù àárín ìgbìn kún un, ṣùgbọ́n àṣà yìí kò báramu, wọ́n sì sábà máa ń yípadà.
Ní àkókò ìjọba Róòmù, a lè lo àfikún oṣù àárín ọjọ́ kan láti fa àkókò iṣẹ́ àwọn aláṣẹ kan tàbí láti dá ìdìbò dúró. Nítorí náà, kàlẹ́ńdà náà di èyí tí kò ṣeé gbẹ́kẹ̀lé. Nígbà tí ó fi di ọ̀rúndún kìíní ṣáájú Sànmánì Kristẹni, ìdàrúdàpọ̀ yìí dé ibi pàtàkì kan: àwọn ọjọ́ ìjọba kò bá àkókò gidi mu mọ́. Nínú ipò yìí, àtúnṣe kàlẹ́ńdà di ohun pàtàkì fún ìṣàkóso ìpínlẹ̀ àti ìṣètò àwùjọ.
Julius Caesar ati Atunṣe Nla
Àwọn àtúnṣe náà wá láti ọ̀dọ̀ Gaius Julius Caesar. Lẹ́yìn tí Caesar ti kópa nínú onírúurú ìpolongo ológun àti ìṣèlú, ó gba agbára ńlá ní Róòmù. Ní ọdún 46 ṣáájú Sànmánì Kristẹni, gẹ́gẹ́ bí pontifex maximus (aṣáájú gíga jùlọ nínú àwọn ọ̀ràn ìsìn Róòmù) àti olùṣàkóso de facto, ó ní àṣẹ láti ṣe àtúnṣe sí ètò kàlẹ́ńdà.
Késàr kò ṣiṣẹ́ nìkan. Onímọ̀ ìjìnlẹ̀ sánmọ̀ láti Alexandria, Íjíbítì, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Sosigenes ló ràn án lọ́wọ́. Alexandria jẹ́ ibi ẹ̀kọ́ ní àkókò náà, àṣà ìjìnlẹ̀ sánmọ̀ ará Íjíbítì sì ní ìtàn gígùn nípa lílo kàlẹ́ńdà oòrùn. Láìdàbí kàlẹ́ńdà òṣùpá, tí ó gbára lé àwọn ìpele oṣùpá, kàlẹ́ńdà oòrùn máa ń ṣe ìṣirò ọdún pẹ̀lú ìṣípo oòrùn tí ó hàn gbangba, èyí tí ó ń pinnu àwọn àkókò.
Àwọn àtúnṣe Caesar ní pàtàkì gbé Róòmù sí kàlẹ́ńdà oòrùn, èyí tí ó ń dènà àwọn àkókò àti ọjọ́ láti má ṣe yí padà nígbà gbogbo. Èyí ni ó ṣe àmì ìbí kàlẹ́ńdà Julian.
Ọdún Ìdààmú: “Ọdún Ìdààmú” (46 Bc)
Kí kàlẹ́ńdà tuntun tó lè bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní kíkún, Caesar ní láti “tún” kàlẹ́ńdà náà ṣe, èyí tí ó ti bàjẹ́ gidigidi. Ọdún 46 ṣáájú Sànmánì Kristẹni ni a mọ̀ sí annus confusionis, tàbí “ọdún ìdàrúdàpọ̀,” nítorí gígùn rẹ̀ tí kò wọ́pọ̀. Láti mú ìbáramu pẹ̀lú àwọn àkókò padà bọ̀ sípò, Caesar fi àwọn ọjọ́ afikún kún un—àwọn àkọsílẹ̀ kan sọ pé ọdún náà jẹ́ nǹkan bí ọjọ́ 445. Ìfàsẹ́yìn gíga yìí ṣe pàtàkì kí ọdún tí ó tẹ̀lé e lè bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú kàlẹ́ńdà tuntun tí ó dúró ṣinṣin.
Bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 45 ṣáájú Sànmánì Kristẹni, wọ́n ṣe kàlẹ́ńdà Julian ní tààràtà.
Báwo ni Kàlẹ́ńdà Julian ṣe ń ṣiṣẹ́
Kalẹnda Julian ṣeto awọn ofin ti o rọrun diẹ:
1. Gígùn ọdún náà jẹ́ ọjọ́ 365.
2. Ní gbogbo ọdún mẹ́rin, a máa fi ọjọ́ kan kún un (ọdún fífò), èyí tó mú kí ó jẹ́ ọjọ́ 366.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, iye ọdún tí ó gùn ní àròpín nínú kàlẹ́ńdà Julian jẹ́ ọjọ́ 365,25.
Síwájú sí i, kàlẹ́ńdà Julian tún ṣe àtúntò gígùn oṣù gẹ́gẹ́ bí a ṣe mọ̀ wọ́n: àwọn oṣù kan ní ọjọ́ ọgbọ̀n, nǹkan bí ọjọ́ mọ́kànlélọ́gbọ̀n, oṣù Kejì sì di èyí tó kúrú jùlọ. Àṣà ìgbàlódé sọ nípa Augustus àti Julius “jíjà” láàárín gígùn oṣù náà (fún àpẹẹrẹ, a fún August ní ọjọ́ mọ́kànlélọ́gbọ̀n), ṣùgbọ́n àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ wọ̀nyí jẹ́ àdàpọ̀ ìtàn àròsọ àti ìrọ̀rùn ìtàn. Dájúdájú, ètò òṣùpá ti kàlẹ́ńdà Róòmù ni a ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ nígbà tó yá, èyí sì mú kí ó rọrùn láti lò ó ní ti ìṣàkóso.
Iṣoro Ti o Farasin: Iyatọ pẹlu Ọdun Tropical
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kàlẹ́ńdà Julian mọ́ tónítóní ju kàlẹ́ńdà Róòmù tó ti kọjá lọ, síbẹ̀ ó ní àwọn àìlera ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Ọdún ilẹ̀ olóoru (àkókò tí ilẹ̀ ayé yóò fi padà sí ipò kan náà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn àkókò, láti ìgbà equinox sí ìgbà equinox) jẹ́ nǹkan bí ọjọ́ 365,2422, kì í ṣe ọjọ́ 365,25.
Ìyàtọ̀ náà dàbí pé ó kéré: nǹkan bí ọjọ́ 0,0078 lọ́dún, tàbí nǹkan bí ìṣẹ́jú 11 àti ìṣẹ́jú 14. Ṣùgbọ́n ní ìgbà pípẹ́, àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ń pọ̀ sí i. Nítorí náà, kàlẹ́ńdà Julian máa ń padà sẹ́yìn ní nǹkan bí ọjọ́ kan ní gbogbo ọdún 128 ní ìbámu pẹ̀lú àkókò. Láti ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún wá, ọjọ́ ìṣọ̀kan ìgbà ìrúwé—èyí tí ó ṣe pàtàkì fún ṣíṣírò àwọn ọjọ́ ìsinmi ìsìn—ń yí padà síwájú àti síwájú sí i.
Ipa ti Kalẹnda Julian ni Agbaye Kristiẹni
Kàlẹ́ńdà Julian di ohun tó ní ipa lórí bí Ilẹ̀ọba Róòmù ṣe yípadà tí ẹ̀sìn Kristẹni sì gbòòrò sí i. Kàlẹ́ńdà ìjọ, pàápàá jùlọ nípa ìpinnu Easter, gbára lé ipò equinox àti àwọn ìpele oṣùpá. Fún àpẹẹrẹ, Ìgbìmọ̀ Nicaea ní ọdún 325 AD gbé àwọn ìlànà kalẹ̀ fún ṣíṣírò Easter nípa títọ́ka sí equinox ìgbà ìrúwé.
Ní Àárín Àárín Gbùngbùn, wọ́n lo kàlẹ́ńdà Julian ní gbogbo ilẹ̀ Yúróòpù, fún ìjọ́ba, ìṣòwò, àti ìsìn ṣọ́ọ̀ṣì. Kódà lẹ́yìn ìparun Ilẹ̀ Ọba Róòmù ti Ìwọ̀ Oòrùn, kàlẹ́ńdà Julian ṣì jẹ́ ètò ìṣàpẹẹrẹ ní ọ̀pọ̀ agbègbè nítorí pé ìṣàkóso ìjọ àti àṣà kíkọ ìwé gbára lé e.
Àtúnṣe Gregorian: Àtúnṣe Kàlẹ́ńdà Julian
Nígbà tí ó fi máa di ọ̀rúndún kẹrìndínlógún, ìyàtọ̀ tí ó wà láàárín àwọn àkókò tí a ń lò nínú kàlẹ́ńdà Julian tóbi tó láti fa ìṣòro ńlá, pàápàá jùlọ fún Ṣọ́ọ̀ṣì Kátólíìkì. Nígbà tí ó fi máa di ọdún 1500, ọjọ́ ìbí ọjọ́ ìbí ọjọ́ ìbí ọjọ́ ìbí ọjọ́ kejìlélógún oṣù kẹta (gẹ́gẹ́ bí Ìgbìmọ̀ Nicaea ti sọ), ti yípadà sí ọjọ́ kọkànlá oṣù kẹta lórí kàlẹ́ńdà Julian. Èyí nípa lórí ìṣirò ọjọ́ ìbí ọjọ́ Easter àti kàlẹ́ńdà ìsìn.
Nítorí náà, ní ọdún 1582, Póòpù Gregory Kẹtàlá (13) ṣe àgbékalẹ̀ kàlẹ́ńdà Gregorian. Àwọn àyípadà pàtàkì méjì ló wà:
1. Yíyọ ọjọ́ mẹ́wàá kúrò láti “bá” àwọn àkókò mu (fún àpẹẹrẹ, lẹ́yìn October 4, 1582, ó di October 15, 1582 lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ní àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n gbà á lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀).
2. A ti yí àwọn òfin ọdún ìfò sílẹ̀ padà: ọdún ọ̀rúndún (fún àpẹẹrẹ, 1700, 1800, 1900) kì í ṣe ọdún ìfòlẹ̀ àyàfi tí a bá pín wọn ní 400 (fún àpẹẹrẹ, 1600 àti 2000 jẹ́ ọdún ìfòlẹ̀). Èyí mú kí gígùn ọdún náà jẹ́ ọjọ́ 365,2425, èyí tí ó sún mọ́ ọdún ilẹ̀ olóoru gan-an.
Àtúnṣe yìí dín ìyípadà àkókò kù gidigidi, èyí sì mú kí kàlẹ́ńdà Gregorian péye sí i fún ìgbà pípẹ́.
Pínpín tí kò dọ́gba
Gbígbà tí wọ́n gbà kàlẹ́ńdà Gregorian kò ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kan náà kárí ayé. Àwọn orílẹ̀-èdè Kátólíìkì bíi Ítálì, Sípéènì, àti Portugal gbà á ní ìbẹ̀rẹ̀, nígbà tí ọ̀pọ̀ orílẹ̀-èdè Protestant àti Orthodox dúró fún ìdí ìṣèlú àti ìsìn. Ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti àwọn ìlú ìbílẹ̀ rẹ̀ gba kàlẹ́ńdà Gregorian nìkan ní ọdún 1752. Rọ́síà yípadà lẹ́yìn Ìyípadà ọdún 1917, èyí sì mú kí ó jẹ́ òtítọ́ kan tó dùn mọ́ni: “Ìyípadà Oṣù Kẹwàá” gẹ́gẹ́ bí kàlẹ́ńdà Julian wáyé ní oṣù kọkànlá ọdún kàlẹ́ńdà Gregorian.
Nítorí ìyàtọ̀ yìí nínú àkókò ìgbà tí wọ́n gbà ọmọ, ọjọ́ méjì sábà máa ń fara hàn nínú àwọn ìwé ìtàn: Àtijọ́ (OS) fún Julian àti Àtijọ́ (NS) fún Gregorian.
Kàlẹ́ńdà Julian ní Àkókò Òde Òní
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kàlẹ́ńdà Gregorian ni àgbékalẹ̀ kárí ayé báyìí, kàlẹ́ńdà Julian kò tíì parẹ́ pátápátá. Àwọn ìjọ Orthodox Eastern kan ṣì ń lo kàlẹ́ńdà Julian fún àwọn ayẹyẹ kan, títí kan Kérésìmesì. Nítorí pé ìyàtọ̀ láàárín kàlẹ́ńdà Julian àti Gregorian ń tẹ̀síwájú láti pọ̀ sí i (lọ́wọ́lọ́wọ́, ọjọ́ mẹ́tàlá ni ó wà ní ọ̀rúndún kọkànlélógún), Kérésìmesì, Kejìlá 25 gẹ́gẹ́ bí kàlẹ́ńdà Julian, máa ń bọ́ sí ọjọ́ keje oṣù kìíní gẹ́gẹ́ bí kàlẹ́ńdà Gregorian.
Ní àfikún, ọ̀rọ̀ náà “kàlẹ́ńdà Julian” tún farahàn nínú àwọn àyíká ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì bíi “nọ́mbà ọjọ́ Julian” (ètò ìka ọjọ́ tí ìràwọ̀ ń lò ní ìtẹ̀léra), bó tilẹ̀ jẹ́ pé èrò yìí kì í ṣe kàlẹ́ńdà Julian ní ìtumọ̀ àwọn aráàlú, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ètò nọ́mbà láti mú kí ìṣirò ìràwọ̀ rọrùn.
Ipari
Kàlẹ́ńdà Julian wá láti inú àìní pàtàkì kan: láti mú ètò àkókò ìdàrúdàpọ̀ wá sí Róòmù àti láti so kàlẹ́ńdà pọ̀ mọ́ àkókò. Nítorí àtúnṣe Julius Caesar àti ìrànlọ́wọ́ ìràwọ̀ Alexandria, kàlẹ́ńdà Julian di ọ̀kan lára àwọn ohun ìní tó pẹ́ jùlọ nínú ìtàn ènìyàn. Síbẹ̀síbẹ̀, àìpéye ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mú kí ó yípadà díẹ̀díẹ̀ kúrò nínú àkókò, nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, kàlẹ́ńdà Gregorian rọ́pò rẹ̀.
Síbẹ̀síbẹ̀, kàlẹ́ńdà Julian ṣì ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí àmì pàtàkì nínú ìtàn ìmọ̀ àti ìjọba. Ó fi bí àwọn ọ̀làjú ṣe gbìyànjú láti borí àwọn ìṣòro ìṣẹ̀dá—ìṣíkiri oòrùn, àwọn àkókò, àti ìyípadà ìgbésí ayé—nípasẹ̀ àwọn òfin tí wọ́n gbà láti ara wọn. Láti Róòmù àtijọ́ títí dé àwọn àṣà ìsìn òde òní, a ṣì ń rí àwọn àmì kàlẹ́ńdà Julian, èyí tí ó fi hàn pé àwọn ètò kàlẹ́ńdà kì í ṣe ọ̀ràn kíkà ọjọ́ lásán, ṣùgbọ́n ó jẹ́ àfihàn àwọn àìní àwùjọ, ìṣèlú, àti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ti àkókò kan pàtó.
