Àwọn Nẹ́tíwọ́ọ̀kì Gurumuda
Ohun kan máa ń ní ìrírí ìṣípo onílà kan náà tí iyàrá ohun náà bá dúró ṣinṣin. Iyàrá náà ní ìwọ̀n àti ìtọ́sọ́nà iyàrá náà nínú. Ìtọ́sọ́nà iyàrá náà = ìtọ́sọ́nà iyàrá náà = ìtọ́sọ́nà iyàrá ohun kan tí ó dúró ṣinṣin = ìtọ́sọ́nà iyàrá ohun kan tí ó dúró ṣinṣin = ohun náà ń lọ tààrà. Ìwọ̀n iyàrá tàbí iyàrá náà dúró tààrà = iyàrá náà máa ń bákan náà ní gbogbo ìgbà.
Ìṣípo onílà tí kò ní ìṣọ̀kan jẹ́ ìṣípo ní ìṣípo onígbà gbogbo. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ìṣípo onílà tí kò ní ìṣọ̀kan = ìṣípo pẹ̀lú ìbísí ìṣípo onígbà gbogbo jẹ́ dúró ṣinṣin àti ìṣípo onígbà gbogbo jẹ́ dúró ṣinṣin. Ìtọ́sọ́nà ìṣípo onígbà gbogbo jẹ́ dúró ṣinṣin = ìtọ́sọ́nà ìṣípo onígbà gbogbo = ìtọ́sọ́nà ìṣípo onígbà gbogbo = ìtọ́sọ́nà ìṣípo onígbà gbogbo = ohun náà ń rìn ní ìlà títọ́. Ìwọ̀n ìṣípo onígbà gbogbo túmọ̀ sí pé ìwọ̀n ìṣípo onígbà gbogbo ń pọ̀ sí i déédéé.
Nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, a sábà máa ń rí àwọn ohun tí wọ́n ní ìrírí ìṣíkiri-ìṣàn-òmìnira, fún àpẹẹrẹ, ìṣíkiri èso tí ó jábọ́ láti orí igi, ìṣíkiri àwọn ohun tí ó jábọ́ tàbí tí ó jábọ́ láti orí gíga kan. Kí ló dé tí àwọn ohun náà fi ń ní ìrírí ìṣíkiri-ìṣàn-òmìnira? Tí a bá wo wọ́n ní ojú, ohun náà máa ń ní ìrírí ìṣíkiri-òmìnira bí ẹni pé ó ní iyàrá tí a ti pinnu, tàbí ní ọ̀rọ̀ mìíràn ohun náà kì í yára. Òtítọ́ tí ó ṣẹlẹ̀ ni pé, gbogbo ohun tí ó jábọ́ ní òmìnira máa ń ní ìrírí ìṣíkiri-òmìnira nígbà gbogbo. Ìdí yìí máa ń fa ìṣíkiri-òmìnira, títí kan àpẹẹrẹ ìṣíkiri-òmìnira tí kò bá ara mu. Báwo la ṣe lè fi hàn pé àwọn ohun tí ó ní ìrírí ìṣíkiri-òmìnira nígbà gbogbo tàbí ìbísí-òmìnira rẹ̀ máa ń pọ̀ sí i?
Nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, a sábà máa ń rí àwọn nǹkan tí wọ́n ń gbéra ní ìṣípo yípo kan náà. Àpẹẹrẹ kan lára ohun tí ó ń lọ ní ìṣípo yípo kan náà ni abẹ́rẹ́ kejì, abẹ́rẹ́ ìṣẹ́jú, àti abẹ́rẹ́ aago lórí aago afọwọ́kọ. Abẹ́rẹ́ kejì máa ń yípo ní igun 360 o fún ìṣẹ́jú 60 (ìṣẹ́jú kan) tàbí ó máa ń yípo ní igun 6 o fún ìṣẹ́jú kan. Abẹ́rẹ́ ìṣẹ́jú náà máa ń yípo ní igun 360 o fún ìṣẹ́jú 60 (wákàtí kan) tàbí ó máa ń yípo ní igun 6 o fún ìṣẹ́jú kan. Abẹ́rẹ́ wákàtí náà máa ń yípo ní igun 360 o fún wákàtí 24 (ọjọ́ kan). Tí ohun kan bá ń yípo ní àyíká déédéé bíi abẹ́rẹ́ kejì, abẹ́rẹ́ ìṣẹ́jú kan, tàbí abẹ́rẹ́ aago, a máa ń sọ pé àwọn ohun náà ń ṣe ìṣípo yípo. Ṣé o lè ronú nípa àwọn àpẹẹrẹ àwọn ohun tí wọ́n ń gbéra ní ìṣípo yípo?
Iye fisiksi ninu išipopada iyipo ni iyipada igun, iyara igun, ati iyara igun.
Ìyípadà nínú ìṣípo yípo ni a ń pè ní ìyípadà igun. Nítorí náà, ìyípadà igun pẹ̀lú àwọn iye vektọ ní ìwọ̀n àti ìtọ́sọ́nà. Ìtọ́sọ́nà ìyípadà igun ni a sábà máa ń fihàn ní ìtọ́sọ́nà ọwọ́ aago (ní ìtọ́sọ́nà ọwọ́ aago tàbí ní ìtọ́sọ́nà ọwọ́ òdìkejì).
Àwọn ìwọ̀n mẹ́ta ló wà fún ìyípo igun. Àkọ́kọ́, ìwọ̀n (o). Yíyípo kan nínú yíyípo náà dọ́gba pẹ̀lú 360.o. Èkejì, ìyípadà. Yíyípo kan ti yíyípo náà dọ́gba pẹ̀lú ìyípadà kan. Ẹ̀kẹta, àwọn radian. Ṣàkíyèsí àwòrán tí ó wà ní ìsàlẹ̀ yìí. Tí ohun kan bá ń rìn nínú yíyípo, nígbà náà r = rédíọ̀mù yíyípo náà, x = gígùn ipa ọ̀nà yíyípo tí ohun náà ń kọjá = yíyípo yíyípo yíyípo náà.
Ohun kan tí ìṣípo parabolic rẹ̀ máa ń ní iyàrá àkọ́kọ́ nígbà gbogbo. Nítorí pé ìṣípo parabolic jẹ́ àpapọ̀ àwọn ìṣípo ní ìtọ́sọ́nà petele àti inaro, iyàrá àkọ́kọ́ náà ní àwọn èròjà petele àti inaro.
Tí ohun náà bá ń lọ lọ́nà parabolical gẹ́gẹ́ bí ó ti wà nínú Àwòrán 1 àti 3, a ó ṣírò iyara àkọ́kọ́ ní ìtọ́sọ́nà petele (v ox ) àti iyara àkọ́kọ́ ní ìtọ́sọ́nà inaro (v oy ) nípa lílo ìgbékalẹ̀ náà:
Agbára jẹ́ ohun kan tí ó máa ń mú kí nǹkan yára sí i. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, agbára jẹ́ ohun kan tí ó ń gbé, dúró, tàbí yí ìtọ́sọ́nà ìṣípò ohun kan padà. Agbára jẹ́ ìwọ̀n vekto, nítorí náà, ó ní ìwọ̀n àti ìtọ́sọ́nà. Àmì agbára ni F (Agbára). F jẹ́ àmì gbogbogbòò ti agbára. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú agbára ló wà, kì í sì í ṣe gbogbo agbára ló ní àmì F. Ẹ̀yà ètò àgbáyé ni kg m/s2 tí a mọ̀ sí Newton.
Agbára tí ó yọrí sí (ΣF) ni àròpọ̀ gbogbo agbára tí ó ń ṣiṣẹ́ lórí ohun kan. Agbára jẹ́ iye vekto kan, nítorí náà a ṣírò gbogbo agbára náà ní ìbámu pẹ̀lú òfin àfikún fekto náà.
Ìfọ́ra jẹ́ ìfàmọ́ra tí ó ń ṣiṣẹ́ láàárín àwọn ohun tí ó fọwọ́ kan ara wọn. Nínú kókó yìí, agbára ìfọ́ra tí a kẹ́kọ̀ọ́ nípa rẹ̀ ní í ṣe pẹ̀lú agbára ìfọ́ra tí ó ń ṣiṣẹ́ láàárín àwọn ojú ara méjì tí ó lágbára tí ó fọwọ́ kan. Bí ìfọ́ra láàárín ìpìlẹ̀ ìtànṣán àti ojú ilẹ̀, ìfọ́ra láàárín ìpìlẹ̀ bàtà àti ojú ilẹ̀, ìfọ́ra láàárín àwọn kẹ̀kẹ́ ọkọ̀ ayọ́kẹ́lẹ́ àti ojú ọ̀nà.
Agbára ìfọ́kànsí máa ń ṣiṣẹ́ lórí ojú àwọn ohun líle tí ó fọwọ́ kan ara wọn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ohun náà mọ́lẹ̀ gan-an. Kódà ojú ilẹ̀ dídán gan-an ní gidi ní ìwọ̀n kékeré. Nígbà tí ohun kan bá ń gbéra, àwọn òkè kékeré wọ̀nyí máa ń dí ìṣípo náà lọ́wọ́. Ní ìpele atomiki, ìfàsẹ́yìn lórí ojú ilẹ̀ máa ń mú kí àwọn átọ̀mù sún mọ́ àwọn ojú ilẹ̀ mìíràn, kí agbára iná mànàmáná láàrín àwọn átọ̀mù lè ṣẹ̀dá ìsopọ̀ kẹ́míkà, gẹ́gẹ́ bí ìṣọ̀kan láàrín ojú ilẹ̀ méjì ti ohun tí ń gbéra. Nígbà tí ohun kan bá ń gbéra, fún àpẹẹrẹ nígbà tí o bá ti ìwé kan sí orí tábìlì, ìṣípo ìwé náà máa ń ní àwọn ìdènà, ó sì máa ń dáwọ́ dúró nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín. Èyí jẹ́ nítorí ìṣẹ̀dá àti ìtújáde ìsopọ̀ náà.
Nínú ọ̀rọ̀ òfin Newton, a kẹ́kọ̀ọ́ pé gbogbo ohun tí ó jẹ́ ìsinmi ní àkọ́kọ́ di ìṣíkiri, tàbí ohunkóhun tí ó bá kọ́kọ́ ṣíkiri di ìsinmi tí “ohun kan” bá wà tí ó ń gbé tàbí dá ohun náà dúró. A ń pe ohun kan ní “agbára”. Kí ló dé tí èso náà fi ń jábọ́ tàbí rìn lọ sí ojú ilẹ̀ lẹ́yìn tí ó bá ti tú u jáde láti inú igi? Òfin Newton sọ pé tí èso náà bá ń gbéra, agbára kan gbọ́dọ̀ wà tí ń ṣiṣẹ́ lórí èso náà. Agbára tí ó ń mú kí èso tàbí ohun kan jábọ́ sí ojú ilẹ̀ ni a ń pè ní agbára òòfà.
Nígbà tí o bá ti ìwé kan sí orí tábìlì títí tí ìwé náà yóò fi gbéra, ọwọ́ rẹ yóò kan ìwé náà. Bákan náà, nígbà tí o bá di ohun kan mọ́ okùn, lẹ́yìn náà fa á títí yóò fi gbéra, ọwọ́ rẹ yóò kan okùn náà, okùn náà yóò kan ohun náà. Nínú ọ̀ràn yìí, agbára ìtẹ̀sí, agbára ìfàsẹ́yìn, agbára ìtẹ̀sí okùn náà, àti agbára bí èyí ni a ń pè ní agbára ìfọwọ́kàn tàbí agbára ìfọwọ́kàn. Agbára ìfàsẹ́yìn ilẹ̀ ayé tí ó ń fa èso tí ó ń jábọ́ sí ojú ilẹ̀ ayé. Tàbí, agbára ìfàsẹ́yìn ilẹ̀ ayé tí ó ń fa òṣùpá sí àyíká ilẹ̀ ayé máa ń wáyé láìsí ìfọwọ́kàn láàrín ilẹ̀ ayé àti èso àti òṣùpá.
Nítorí náà, àwọn agbára òòfà tàbí agbára bí èyí ni a ń pè ní àwọn agbára tí kì í fọwọ́ kan. Báwo ni èso ṣe lè jábọ́ tí òṣùpá sì “jábọ́” sí ilẹ̀ ayé láìfọwọ́ kan láàrín ilẹ̀ àti èso àti òṣùpá? Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì, títí kan Newton , rí i pé ó ṣòro láti fojú inú wo èrò agbára tí kì í fọwọ́ kan. Láti lè fojú inú wo èrò agbára tí kì í fọwọ́ kan àti láti lóye rẹ̀ lọ́nà tó rọrùn, a gbé èrò pápá kalẹ̀.