Àwọn Ìmọ̀-ẹ̀rọ fún Ṣíṣírò Ipò Ọkọ̀ Ojú Omi Nípa lílo Ìràwọ̀

Àwọn Ìmọ̀-ẹ̀rọ fún Ṣíṣírò Ipò Ọkọ̀ Ojú Omi Nípa lílo Ìràwọ̀

Láàrín ìlọsíwájú nínú GPS àti àwọn ẹ̀rọ ìṣàwárí oní-nọ́ńbà, ọ̀nà ṣíṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi nípa lílo ìràwọ̀ ojú omi (ìṣàwárí ojú ọ̀run tàbí ìṣàwárí ojú ọ̀run) ṣì ṣe pàtàkì. Ju eré ìnàjú ìfẹ́ fún àwọn atukọ̀ ojú omi ìgbàanì lọ, ọgbọ́n yìí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àtìlẹ́yìn pàtàkì nígbà tí àwọn ẹ̀rọ itanna bá bàjẹ́, tí àwọn àmì bá sọnù, tàbí tí ẹ̀rọ náà bá kùnà. Nípa lílo àwọn ohun tí ó wà ní ojú ọ̀run—Oòrùn, Òṣùpá, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, àti àwọn ìràwọ̀—atukọ̀ ojú omi lè pinnu ipò ọkọ̀ ojú omi lórí òkun tí ó ṣí sílẹ̀ fúnra rẹ̀. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn ìlànà ìpìlẹ̀, àwọn irinṣẹ́ tí a lò, àti àwọn ìgbésẹ̀ tí ó wúlò fún ṣíṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi nípa lílo ìràwọ̀ ojú ọ̀run.

1. Àwọn Ìlànà Ìpìlẹ̀ ti Ìrìn Àjò Ìràwọ̀

Ìlànà ìjìnlẹ̀ nípa sánmọ̀ dá lórí wíwọ̀n igun gíga (gíga) ti ara ọ̀run ní ìbámu pẹ̀lú ìlà ojú ọ̀run ní àkókò kan pàtó. Tí a bá mọ̀:

1) akoko akiyesi ti o peye pupọ,
2) ipò àwọn ẹ̀dá ọ̀run ní àkókò náà (láti inú ìwádìí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀), àti
3) igun tí a wọ̀n ti gíga ara ọ̀run kan,

Lẹ́yìn náà, a lè fa ìlà ipò (LOP) lórí máàpù náà. Nípa pípapọ̀ LOP méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ láti inú àwọn àkíyèsí ti àwọn ohun alààyè ọ̀run tó yàtọ̀ síra, a gba ojú ìsopọ̀ kan tí ó di ipò tí a ṣírò ọkọ̀ ojú omi náà (àtúnṣe).

Ní èrò, nígbà tí ìràwọ̀ kan bá wà ní gíga kan lórí òkè ọ̀run, ọkọ̀ ojú omi náà wà lórí àyíká ńlá kan lórí ojú ilẹ̀ ayé tí a ń pè ní àyíká gíga kan náà. Nítorí pé àyíká náà tóbi tó bẹ́ẹ̀ lórí àtẹ ìṣàpẹẹrẹ omi, a lè kà apá kékeré kan nínú rẹ̀ sí ìlà títọ́: ìyẹn ni LOP.

2. Ohun èlò tí a nílò

Láti ṣe àwọn ìṣírò astronomical ti àwọn ipò ọkọ̀ ojú omi, àwọn ohun èlò pàtàkì pẹ̀lú:

– Sextant: irinṣẹ́ kan fún wíwọ̀n igun láàárín àwọn ohun alààyè ọ̀run àti ibi tí a lè fojú sí (gíga àwọn ohun alààyè ọ̀run).
– Chronometer: aago ọkọ̀ ojú omi tó péye, tí a ṣètò sí àkókò déédéé (nígbà gbogbo UTC/GMT).
– Nautical Almanac: ní àwọn dátà wákàtí kan lórí ipò àwọn ara ọ̀run (àti àtúnṣe ìṣẹ́jú/ìṣẹ́jú-àáyá).
– Àwọn tábìlì ìdínkù tàbí àwọn ọ̀nà ìṣirò: fún àpẹẹrẹ Àwọn Tábìlì Ìdínkù Ojú (HO 249/HO 229) tàbí àwọn ìṣirò trigonometric ọwọ́.
– Àwọn àwòrán ọkọ̀ ojú omi, ìkọ̀wé, olùṣàkóso àti olùṣètò: láti fa LOP àti láti gba àwọn àtúnṣe.
- Kompasi ati log iyara (aṣayan ṣugbọn o wulo): lati ṣe iṣiro ipo ibẹrẹ ṣaaju atunṣe astronomical.

Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹ̀rọ ìṣirò àti àwọn àpù wà báyìí, ìlànà ìpìlẹ̀ náà ṣì wà bẹ́ẹ̀: ìwọ̀n sextant + àkókò tó péye + almanac + ìdínkù + ìtàn.

3. Wíwọ̀n Pẹ̀lú Sextant: Wíwo “Ríran”

Igbesẹ akọkọ ni lati ṣe akiyesi (iriran). Fun apẹẹrẹ, fun oorun:

1) Yan ohun kan: A maa n lo oorun nigbagbogbo nitori pe o rọrun lati ri; a maa n lo irawọ ni igba ti oorun ba n wo/ti o n wo; a tun le lo awọn aye ati oṣupa.
2) Wọn gíga ohun tí ó wà ní ọ̀run (Hs): tọ́ka sí sextant títí tí àwòrán ohun tí ó wà ní ọ̀run yóò fi “fọwọ́ kan” ìlà ìlà ojú ọ̀run.
3) Ṣe àkọsílẹ̀ àkókò UTC pẹ̀lú ìṣedéédé ìṣẹ́jú-àáyá: nítorí pé ìyípadà nínú ipò àwọn ohun alààyè ọ̀run ń yípadà kíákíá, àkókò tí ó bá ti parẹ́ pẹ̀lú ìṣẹ́jú-àáyá mẹ́rin lè túmọ̀ sí nǹkan bí máìlì omi 1 ní ìlọ́po-ìlọ́po (ní ìwọ̀n, nítorí pé ilẹ̀ ayé ń yípo 15° fún wákàtí kan).
4) Tun ṣe ni igba pupọ: ṣe awọn wiwọn pupọ ki o mu apapọ lati dinku awọn aṣiṣe.

Fún àwọn ìràwọ̀, a sábà máa ń ṣe àkíyèsí nígbà tí ojú ọ̀run bá ṣì hàn kedere: ìrọ̀lẹ́ ìjìnlẹ̀. Fún oòrùn ọ̀sán, ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ ni láti wọn gíga láti gba ìlà ipò tí ó lágbára (LOP) àti láti rí iwọ̀n ọ̀nà ìkọjá meridian (ìparí).

4. Àtúnṣe Sextant: Láti Hs sí Ho

Igun tí sextant (Hs) kà kò tíì ṣetán fún lílò. Ó gbọ́dọ̀ ṣe àtúnṣe sí gíga tí a rí (Ho) nípa lílo ọ̀pọ̀lọpọ̀ àtúnṣe ìpele:

– Àṣìṣe Àtọ́ka (IE): àṣìṣe òdo nínú sextant. A san án padà nípa ṣíṣe àtúnṣe àtọ́ka.
– Ìrì (àtúnṣe ìrísí): nítorí pé olùwòran wà ní òkè ìpele omi, ó dàbí pé ìrísí omi náà “ń wó sílẹ̀”. Ìrìsí omi náà sinmi lórí gíga ojú láti ojú.
– Ìyípadà (ìyípadà ojú ọ̀run): afẹ́fẹ́ máa ń tẹ̀ ìmọ́lẹ̀ kí àwọn nǹkan lè hàn ní gíga.
– Àtúnṣe oòrùn/oṣùpá: fún oòrùn àti òṣùpá, àwọn àtúnṣe afikún wà bíi semidiameter (wíwọ̀n etí òkè/ìsàlẹ̀) àti parallax (pàápàá jùlọ oṣùpá).

Lẹ́yìn tí a bá ti lo gbogbo àtúnṣe, a ó gba Ho. A ó lo iye Ho yìí nínú ìlànà ìdínkù láti gba LOP.

5. Pinnu data lori awọn ohun ọrun lati Almanac

Láti inú Nautical Almanac, awakọ̀ ojú omi náà mú:

– GHA (Greenwich Hour Angle): igun wakati ti ara ọrun kan ni ibatan si Greenwich meridian, ti o ni ibatan si gigun.
– Ìparẹ́ (Oṣù Kejìlá): “ìlà ọ̀run” ohun náà, àríwá (+) tàbí gúúsù (-).

Nítorí pé àwọn almanacs sábà máa ń fúnni ní iye wákàtí, a máa ń ṣe interpolation fún ìṣẹ́jú àti ìṣẹ́jú-àáyá ti àkókò àkíyèsí. Ìpéye interpolation ṣe pàtàkì, pàápàá jùlọ fún òṣùpá tí ń yára rìn.

6. Ọna ikọlura (Marcq St. Hilaire)

Ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ fún ṣíṣírò LOP òde òní ni ọ̀nà ìdènà. Ní pàtàkì, a fi gíga “ipò tí a gbà” láti ipò tí a gbà (AP) wé gíga tí a rí gan-an (Ho).

Awọn igbesẹ iyara ni:

1) Pinnu ipo ti a pinnu (DR/EP): lati iṣiro iku (ipa ọna ati ijinna ti a rin) tabi ipo ti a ṣe iṣiro ikẹhin.
2) Yan Ipo ti a gbero (AP): yipo lati jẹ ki awọn iṣiro rọrun (fun apẹẹrẹ latitude yika ati LHA yipo).
3) Ṣírò LHA (Ìgun Wákàtí Àdúgbò):
LHA = GHA ± ìgùn gígùn (àmì tí a ṣàtúnṣe: a sábà máa ń yọ ìgùn ìlà oòrùn kúrò, ìgùn ìlà oòrùn ni a fi kún—ó da lórí àkójọpọ̀ tábìlì tí a lò).
4) Ṣírò gíga ìṣirò (Hc) àti azimuth (Zn) ti AP nípa lílo tábìlì HO tàbí fọ́múlá trigonometry onígun mẹ́rìn.
5) Fi Ho wé Hc:
Ìdènà = Ho − Hc (nínú ìṣẹ́jú arc; 1′ ≈ 1 maili ọkọ̀ ojú omi).
– Tí Ho > Hc bá jẹ́: “sí” (ọkọ̀ ojú omi sún mọ́ ara ọ̀run ju AP lọ)
– Tí Ho < Hc: “away” 6) Àlàyé LOP: láti AP, fa ìlà azimuth kan sí Zn lẹ́yìn náà wọn ìdènà sí/síwá, gbé àmì kan sí i. Láti ibi yẹn fa ìlà onígun mẹ́rin sí azimuth—ìyẹn ni LOP. Pẹ̀lú àkíyèsí kan, a gba ìlà ipò kan. Ó kéré tán ìlà ipò méjì láti ara àwọn ara ọ̀run méjì (tàbí ìgbà méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀) ni a nílò fún àtúnṣe kan. 7. Gbígbà Àtúnṣe kan: Pípọ̀ LOP Méjì tàbí Mẹ́ta Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ló wà láti kọ́ àtúnṣe kan: - Àwọn ara ọ̀run méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní àkókò tí ó sún mọ́ ara wọn (fún àpẹẹrẹ, ìràwọ̀ méjì ní àṣálẹ́). - Oòrùn ní ìgbà méjì pẹ̀lú àlàfo kan (àtúnṣe tí ń ṣiṣẹ́): LOP àkọ́kọ́ ni a “gbé” gẹ́gẹ́ bí ìṣípo ọkọ̀ ojú omi títí di àkókò LOP kejì. - Àwọn ara ọ̀run mẹ́ta: pèsè àtúnṣe tí ó lágbára sí i ó sì gba ààyè fún wíwá àṣìṣe (LOPs náà ṣẹ̀dá onígun mẹ́ta kékeré). Ní àṣálẹ́, àwọn awakọ̀ ojú omi sábà máa ń gba ìràwọ̀ 3–5 nítorí pé: 1) àwọn ìràwọ̀ máa ń mú onírúurú azimuth jáde (àwọn LOP máa ń pàdé ní àwọn igun rere), 2) àkókò àkíyèsí kúrú, 3) ìlà ojú ọ̀run ṣì mọ́ kedere. Àwọn àbájáde tó dára jùlọ sábà máa ń jẹ́ nígbà tí àwọn LOP méjèèjì bá pàdé nítòsí 90°, nítorí pé àìdánilójú ìwọ̀n náà máa ń yọrí sí agbègbè àṣìṣe kékeré. 8. Ṣíṣírò Latitude Láti Ìparí Oòrùn (Ọsán Ìwò) Yàtọ̀ sí ọ̀nà ìdènà, ọ̀nà ìwádìí tó wúlò gan-an ni ìwòran ọ̀sán fún latitude. Nígbà tí Oòrùn bá dé ibi gíga jùlọ lójoojúmọ́ (ìlà meridian), ìtọ́sọ́nà Oòrùn jẹ́ àríwá/gúúsù gan-an, ìṣirò latitude sì máa ń rọrùn:

Ni gbogbogbo: - Latitude ≈ 90° − Ho + Dec , pẹlu ami naa da lori boya oorun ati oluwoye wa ni apa kanna (N/S). Atukọ naa gbọdọ tun lo atunṣe Hs → Ho, mu Dec lati almanac ni akoko ipari agbegbe, ati akiyesi boya oorun wa ni ariwa tabi guusu ti iyipo oluwoye. Wiwo ọsan fun ni latitude ti o dara, ṣugbọn gigun tun nilo awọn imuposi miiran (fun apẹẹrẹ, wiwo owurọ/alẹ tabi ọna akoko). 9. Awọn orisun Aṣiṣe ati Bii o ṣe le Din Wọn Ku Lilọ kiri astronomical nilo deede, ṣugbọn o tun farada ti o ba ṣe daradara. Awọn aṣiṣe ti o wọpọ pẹlu: - Akoko ti ko pe: chronometer drift ti ko ṣe atunṣe. - Horizon ti ko han gbangba: awọn igbi giga, kurukuru, tabi didan. - Aṣiṣe atọka ti ko tọ: sextant ti ko ni iyipada. - Awọn aṣiṣe idanimọ irawọ. - Aṣiṣe apẹrẹ: awọn aṣiṣe ni kikọlu iyaworan ati LOP. Ìdínkù: - ṣàyẹ̀wò àtọ́ka àṣìṣe kí o tó kíyèsí, - ya ọ̀pọ̀lọpọ̀ ojú ìwòye kí o sì ṣe àròpín wọn, - lo àwọn ìràwọ̀ tí ó rọrùn láti dá mọ̀, - ṣe àwọn ìṣirò àti àwòrán ní ọ̀nà tí ó tọ́, - fiwé pẹ̀lú DR/EP láti jẹ́ kí àwọn àbájáde náà ṣeé lò. 10. Kí ló dé tí ó fi yẹ kí a kẹ́kọ̀ọ́ nípa GPS? Bó tilẹ̀ jẹ́ pé GPS jẹ́ pípé gan-an, ìlọsíwájú nípa ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé ń fúnni ní àwọn àǹfààní pàtàkì mẹ́ta: 1) Àfikún pajawiri: nígbà tí iná mànàmáná, eriali, tàbí ìṣòro àmì bá ṣẹlẹ̀. 2) Ìfìdí múlẹ̀ aláìdádúró: rírí dájú pé ipò ẹ̀rọ itanna kò jẹ́ àṣìṣe. 3) Òye pípé nípa ìlọsíwájú: mímú kí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀, àkíyèsí, àti ọgbọ́n ìṣàyẹ̀wò atukọ̀ ọkọ̀ ojú omi sunwọ̀n sí i. Atukọ̀ ojú omi tí ó lè ṣírò ipò pẹ̀lú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé ní ìgbẹ́kẹ̀lé gíga nígbà tí ó jìnnà sí ilẹ̀ àti àwọn iṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀. Ìparí Ọ̀nà ṣíṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi pẹ̀lú ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé ń so àkíyèsí, ìṣedéédé àkókò, data almanac, àti àwọn ìṣirò onígun mẹ́rẹ̀ẹ̀rin pọ̀ láti ṣe àwọn ìlà ipò àti àtúnṣe. Bẹ̀rẹ̀ láti ìwọ̀n sextant, àtúnṣe sí Hs sí Ho, mímú GHA àti ìfàsẹ́yìn kúrò nínú àwọn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ayé, láti dá àwọn ọ̀nà dúró àti ṣíṣètò LOP—gbogbo èyí tí ó jẹ́ ètò ìlọsíwájú tí ó tó fún ara rẹ̀ tí a ti dán wò fún ọgọ́rọ̀ọ̀rún ọdún. Ní àkókò òde òní, ọgbọ́n yìí ṣì ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bí àtìlẹ́yìn tó ṣeé gbẹ́kẹ̀lé àti ogún ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó yẹ kí a pa mọ́. Tí o bá fẹ́, mo lè fi àpẹẹrẹ ìṣirò tó rọrùn (pẹ̀lú àwọn nọ́mbà) kún un fún ìran oòrùn kan tàbí àtúnṣe ìràwọ̀ ní àsìkò ìrọ̀lẹ́ láti jẹ́ kí iṣẹ́ náà túbọ̀ wúlò.