Àwọn Ìmọ̀-ẹ̀rọ fún Ṣíṣírò Ipò Ọkọ̀ Ojú Omi Nípa lílo Ìràwọ̀
Láàrín ìlọsíwájú nínú GPS àti àwọn ẹ̀rọ ìṣàwárí oní-nọ́ńbà, ọ̀nà ṣíṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi nípa lílo ìràwọ̀ ojú omi (ìṣàwárí ojú ọ̀run tàbí ìṣàwárí ojú ọ̀run) ṣì ṣe pàtàkì. Ju eré ìnàjú ìfẹ́ fún àwọn atukọ̀ ojú omi ìgbàanì lọ, ọgbọ́n yìí ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àtìlẹ́yìn pàtàkì nígbà tí àwọn ẹ̀rọ itanna bá bàjẹ́, tí àwọn àmì bá sọnù, tàbí tí ẹ̀rọ náà bá kùnà. Nípa lílo àwọn ohun tí ó wà ní ojú ọ̀run—Oòrùn, Òṣùpá, àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, àti àwọn ìràwọ̀—atukọ̀ ojú omi lè pinnu ipò ọkọ̀ ojú omi lórí òkun tí ó ṣí sílẹ̀ fúnra rẹ̀. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn ìlànà ìpìlẹ̀, àwọn irinṣẹ́ tí a lò, àti àwọn ìgbésẹ̀ tí ó wúlò fún ṣíṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi nípa lílo ìràwọ̀ ojú ọ̀run.
1. Àwọn Ìlànà Ìpìlẹ̀ ti Ìrìn Àjò Ìràwọ̀
Ìlànà ìjìnlẹ̀ nípa sánmọ̀ dá lórí wíwọ̀n igun gíga (gíga) ti ara ọ̀run ní ìbámu pẹ̀lú ìlà ojú ọ̀run ní àkókò kan pàtó. Tí a bá mọ̀:
1) akoko akiyesi ti o peye pupọ,
2) ipò àwọn ẹ̀dá ọ̀run ní àkókò náà (láti inú ìwádìí ìmọ̀ ìjìnlẹ̀), àti
3) igun tí a wọ̀n ti gíga ara ọ̀run kan,
Lẹ́yìn náà, a lè fa ìlà ipò (LOP) lórí máàpù náà. Nípa pípapọ̀ LOP méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ láti inú àwọn àkíyèsí ti àwọn ohun alààyè ọ̀run tó yàtọ̀ síra, a gba ojú ìsopọ̀ kan tí ó di ipò tí a ṣírò ọkọ̀ ojú omi náà (àtúnṣe).
Ní èrò, nígbà tí ìràwọ̀ kan bá wà ní gíga kan lórí òkè ọ̀run, ọkọ̀ ojú omi náà wà lórí àyíká ńlá kan lórí ojú ilẹ̀ ayé tí a ń pè ní àyíká gíga kan náà. Nítorí pé àyíká náà tóbi tó bẹ́ẹ̀ lórí àtẹ ìṣàpẹẹrẹ omi , a lè kà apá kékeré kan nínú rẹ̀ sí ìlà títọ́: ìyẹn ni LOP.
2. Ohun èlò tí a nílò
Láti ṣe àwọn ìṣírò astronomical ti àwọn ipò ọkọ̀ ojú omi, àwọn ohun èlò pàtàkì pẹ̀lú:
– Sextant: irinṣẹ́ kan fún wíwọ̀n igun láàárín àwọn ohun alààyè ọ̀run àti ibi tí a lè fojú sí (gíga àwọn ohun alààyè ọ̀run).
– Chronometer: aago ọkọ̀ ojú omi tó péye, tí a ṣètò sí àkókò déédéé (nígbà gbogbo UTC/GMT).
– Nautical Almanac: ní àwọn dátà wákàtí kan lórí ipò àwọn ara ọ̀run (àti àtúnṣe ìṣẹ́jú/ìṣẹ́jú-àáyá).
– Àwọn tábìlì ìdínkù tàbí àwọn ọ̀nà ìṣirò: fún àpẹẹrẹ Àwọn Tábìlì Ìdínkù Ojú (HO 249/HO 229) tàbí àwọn ìṣirò trigonometric ọwọ́.
– Àwọn àwòrán ọkọ̀ ojú omi, ìkọ̀wé, olùṣàkóso àti olùṣètò: láti fa LOP àti láti gba àwọn àtúnṣe.
- Kompasi ati log iyara (aṣayan ṣugbọn o wulo): lati ṣe iṣiro ipo ibẹrẹ ṣaaju atunṣe astronomical.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹ̀rọ ìṣirò àti àwọn àpù wà báyìí, ìlànà ìpìlẹ̀ náà ṣì wà bẹ́ẹ̀: ìwọ̀n sextant + àkókò tó péye + almanac + ìdínkù + ìtàn.
3. Wíwọ̀n Pẹ̀lú Sextant: Wíwo “Ríran”
Igbesẹ akọkọ ni lati ṣe akiyesi (iriran). Fun apẹẹrẹ, fun oorun:
1) Yan ohun kan: A maa n lo oorun nigbagbogbo nitori pe o rọrun lati ri; a maa n lo irawọ ni igba ti oorun ba n wo/ti o n wo; a tun le lo awọn aye ati oṣupa.
2) Wọn gíga ohun tí ó wà ní ọ̀run (Hs): tọ́ka sí sextant títí tí àwòrán ohun tí ó wà ní ọ̀run yóò fi “fọwọ́ kan” ìlà ìlà ojú ọ̀run.
3) Ṣe àkọsílẹ̀ àkókò UTC pẹ̀lú ìṣedéédé ìṣẹ́jú-àáyá: nítorí pé ìyípadà nínú ipò àwọn ohun alààyè ọ̀run ń yípadà kíákíá, àkókò tí ó bá ti parẹ́ pẹ̀lú ìṣẹ́jú-àáyá mẹ́rin lè túmọ̀ sí nǹkan bí máìlì omi 1 ní ìlọ́po-ìlọ́po (ní ìwọ̀n, nítorí pé ilẹ̀ ayé ń yípo 15° fún wákàtí kan).
4) Tun ṣe ni igba pupọ: ṣe awọn wiwọn pupọ ki o mu apapọ lati dinku awọn aṣiṣe.
Fún àwọn ìràwọ̀, a sábà máa ń ṣe àkíyèsí nígbà tí ojú ọ̀run bá ṣì hàn kedere: ìrọ̀lẹ́ ìjìnlẹ̀. Fún oòrùn ọ̀sán, ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ ni láti wọn gíga láti gba ìlà ipò tí ó lágbára (LOP) àti láti rí iwọ̀n ọ̀nà ìkọjá meridian (ìparí).
4. Àtúnṣe Sextant: Láti Hs sí Ho
Igun tí sextant (Hs) kà kò tíì ṣetán fún lílò. Ó gbọ́dọ̀ ṣe àtúnṣe sí gíga tí a rí (Ho) nípa lílo ọ̀pọ̀lọpọ̀ àtúnṣe ìpele:
– Àṣìṣe Àtọ́ka (IE): àṣìṣe òdo nínú sextant. A san án padà nípa ṣíṣe àtúnṣe àtọ́ka.
– Ìrì (àtúnṣe ìrísí): nítorí pé olùwòran wà ní òkè ìpele omi, ó dàbí pé ìrísí omi náà “ń wó sílẹ̀”. Ìrìsí omi náà sinmi lórí gíga ojú láti ojú.
– Ìyípadà (ìyípadà ojú ọ̀run): afẹ́fẹ́ máa ń tẹ̀ ìmọ́lẹ̀ kí àwọn nǹkan lè hàn ní gíga.
– Àtúnṣe oòrùn/oṣùpá: fún oòrùn àti òṣùpá, àwọn àtúnṣe afikún wà bíi semidiameter (wíwọ̀n etí òkè/ìsàlẹ̀) àti parallax (pàápàá jùlọ oṣùpá).
Lẹ́yìn tí a bá ti lo gbogbo àtúnṣe, a ó gba Ho. A ó lo iye Ho yìí nínú ìlànà ìdínkù láti gba LOP.
5. Pinnu data lori awọn ohun ọrun lati Almanac
Láti inú Nautical Almanac, awakọ̀ ojú omi náà mú:
– GHA (Greenwich Hour Angle): igun wakati ti ara ọrun kan ni ibatan si Greenwich meridian, ti o ni ibatan si gigun.
– Ìparẹ́ (Oṣù Kejìlá): “ìlà ọ̀run” ohun náà, àríwá (+) tàbí gúúsù (-).
Nítorí pé àwọn almanacs sábà máa ń fúnni ní iye wákàtí, a máa ń ṣe interpolation fún ìṣẹ́jú àti ìṣẹ́jú-àáyá ti àkókò àkíyèsí. Ìpéye interpolation ṣe pàtàkì, pàápàá jùlọ fún òṣùpá tí ń yára rìn.
6. Ọna ikọlura (Marcq St. Hilaire)
Ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ fún ṣíṣírò LOP òde òní ni ọ̀nà ìdènà. Ní pàtàkì, a fi gíga “ipò tí a gbà” láti ipò tí a gbà (AP) wé gíga tí a rí gan-an (Ho).
Awọn igbesẹ iyara ni:
1) Pinnu ipo ti a pinnu (DR/EP): lati iṣiro iku (ipa ọna ati ijinna ti a rin) tabi ipo ti a ṣe iṣiro ikẹhin.
2) Yan Ipo ti a gbero (AP): yipo lati jẹ ki awọn iṣiro rọrun (fun apẹẹrẹ latitude yika ati LHA yipo).
3) Ṣírò LHA (Ìgun Wákàtí Àdúgbò):
LHA = GHA ± ìgùn gígùn (àmì tí a ṣàtúnṣe: a sábà máa ń yọ ìgùn ìlà oòrùn kúrò, ìgùn ìlà oòrùn ni a fi kún—ó da lórí àkójọpọ̀ tábìlì tí a lò).
4) Ṣírò gíga ìṣirò (Hc) àti azimuth (Zn) ti AP nípa lílo tábìlì HO tàbí fọ́múlá trigonometry onígun mẹ́rìn.
5) Fi Ho wé Hc:
Ìdènà = Ho − Hc (nínú ìṣẹ́jú arc; 1′ ≈ 1 maili ọkọ̀ ojú omi).
– Tí Ho > Hc bá jẹ́: “sí” (ọkọ̀ ojú omi sún mọ́ ara ọ̀run ju AP lọ)
– Tí Ho < Hc: “kúrò”
6) Àwòrán LOP: Láti AP, fa ìlà azimuth kan sí Zn, lẹ́yìn náà wọn ìdènà sí/síwá, gbé àmì kan sí i. Láti ibi yẹn, fa ìlà onígun mẹ́rin sí azimuth—ìyẹn ni LOP.
Pẹ̀lú àkíyèsí kan, a rí ìlà ipò kan. Ó kéré tán ìlà ipò méjì láti ara àwọn ara ọ̀run méjì (tàbí ìgbà méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀) ni a nílò fún àtúnṣe kan.
7. Gbigba atunṣe naa: Dapọ awọn LOP meji tabi mẹta pọ
Awọn ọna pupọ lo wa lati ṣẹda atunṣe kan:
– Àwọn ohun méjì tó yàtọ̀ síra ní ojú ọ̀run ní àkókò tí ó sún mọ́ ara wọn (fún àpẹẹrẹ, ìràwọ̀ méjì ní àṣálẹ́).
– Oorun lẹẹmeji pẹlu akoko akoko kan (atunṣe ṣiṣiṣẹ): LOP akọkọ ni a “gbe” ni ibamu si išipopada ọkọ oju omi titi di akoko LOP keji.
– Àwọn ara ọ̀run mẹ́ta: pèsè àtúnṣe tó lágbára jù àti kí ó jẹ́ kí a rí àṣìṣe (LOP ṣe onígun mẹ́ta kékeré kan).
Ní àṣálẹ́, àwọn awakọ̀ ojú omi sábà máa ń mú ìràwọ̀ mẹ́ta sí márùn-ún nítorí pé:
1) ìràwọ̀ náà ń mú onírúurú azimuth jáde (LOP gé ní igun tó dára),
2) akoko akiyesi kukuru,
3) ìlà ojú ọ̀run ṣì mọ́ kedere.
Àwọn àbájáde tó dára jùlọ sábà máa ń wáyé nígbà tí àwọn LOP méjèèjì bá pàdé nítòsí 90°, nítorí pé àìdánilójú ìwọ̀n náà máa ń yọrí sí agbègbè àṣìṣe kékeré.
8. Ṣíṣírò Latitude Láti Ìparí Oòrùn (Ìríran Ọ̀sán)
Yàtọ̀ sí ọ̀nà ìdènà, ọ̀nà ìwádìí tó wúlò gan-an ni wíwo ọ̀sán fún látitude. Nígbà tí oòrùn bá dé ibi tó ga jùlọ lójoojúmọ́ (ìlà meridian), ìtọ́sọ́nà oòrùn ni àríwá/gúúsù tààrà, ìṣirò látitude sì rọrùn sí i:
Ni Gbogbogbo:
– Latitude ≈ 90° − Ho + Dec , pẹ̀lú àmì náà tí ó sinmi lórí bóyá oòrùn àti olùwòran wà ní apá kan náà (N/S).
Olùṣàwárí náà gbọ́dọ̀ ṣì lo àtúnṣe Hs → Ho, kí ó mú oṣù Kejìlá láti inú almanac ní ìparí àdúgbò, kí ó sì kíyèsí bóyá oòrùn wà ní àríwá tàbí gúúsù òkè ojú olùwòran. Ìríran ọ̀sán fúnni ní ìlà tó dára, ṣùgbọ́n ìlà gígùn ṣì nílò àwọn ọ̀nà míràn (fún àpẹẹrẹ, ríran òwúrọ̀/alẹ́ tàbí ọ̀nà àkókò).
9. Àwọn Orísun Àṣìṣe àti Bí A Ṣe Lè Dín Wọn Dín
Ìrìn kiri nípa ìràwọ̀ nílò ìtọ́sọ́nà tó péye, ṣùgbọ́n ó tún rọrùn tí a bá ṣe é dáadáa. Àwọn àṣìṣe tó wọ́pọ̀ ní:
– Àìpéye àkókò: ìyípadà chronometer tí kò ní àtúnṣe.
– Òkè ọ̀run tí kò hàn gbangba: àwọn ìgbì omi gíga, kùrukùru, tàbí ìmọ́lẹ̀.
– Àṣìṣe àtọ́ka kò tọ́: a kò tí ì ṣe àtúnṣe sí sextant.
– Àṣìṣe ìdámọ̀ ìràwọ̀.
– Àṣìṣe ìṣètò: àṣìṣe nígbà tí a bá ń fa ìdènà àti LOP.
Ìdínkù:
- ṣayẹwo atọka aṣiṣe ṣaaju akiyesi,
- ya awọn oju pupọ ki o si ṣe apapọ wọn,
– lo awọn irawọ ti a le mọ ni irọrun,
- ṣe awọn iṣiro ati awọn ero ni pẹkipẹki,
– fiwé pẹ̀lú DR/EP láti jẹ́ kí àwọn èsì náà rọrùn.
10. Kí ló dé tí ó fi yẹ kí a kọ́ ẹ̀kọ́?
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé GPS péye gan-an, ìlọ kiri nípa ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ astronomical ní àwọn àǹfààní pàtàkì mẹ́ta:
1) Àfikún pajawiri: nígbà tí ìṣòro bá wà pẹ̀lú iná mànàmáná, eriali, tàbí àmì ìfàmọ́ra.
2) Ìdánilójú òmìnira: rírí dájú pé ipò ẹ̀rọ itanna náà kò ṣìnà.
3) Oye pipe diẹ sii nipa lilọ kiri: imudarasi awọn ọgbọn awakọ, akiyesi ati itupalẹ.
Atukọ̀ ojú omi tó lè ṣírò ipò rẹ̀ ní ọ̀nà ìjìnlẹ̀ ní ìgbẹ́kẹ̀lé tó ga jù nígbà tó bá jìnnà sí ilẹ̀ àti àwọn iṣẹ́ ìbánisọ̀rọ̀.
Penutup
Ọ̀nà ìṣírò ipò ọkọ̀ ojú omi nípa lílo ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ ...
Tí o bá fẹ́, mo lè fi àpẹẹrẹ ìṣirò tó rọrùn (pẹ̀lú àwọn nọ́mbà) kún un fún ìran kan nípa oòrùn tàbí àpẹẹrẹ ìràwọ̀ kan nígbà ìrọ̀lẹ́ láti jẹ́ kí ìlànà náà túbọ̀ wúlò.
