Ìṣètò Inaro ti Afẹ́fẹ́ ojú-ọjọ́ àti ipa rẹ̀ lórí ojú-ọjọ́
Afẹ́fẹ́ ayé kì í ṣe ìpele afẹ́fẹ́ kan náà. Ó ní àwọn ìpele inaro, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àwọn ànímọ́ tirẹ̀ ti iwọn otutu, titẹ, àti ìṣẹ̀dá. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ló ń pinnu bí àwọsánmà ṣe ń ṣẹ̀dá, bí afẹ́fẹ́ ṣe ń gbéra, àti ìdí tí ojú ọjọ́ fi lè yípadà kíákíá ní agbègbè kan nígbà tí ó dúró ṣinṣin ní òmíràn. Lílóye ìṣètò inaro ti afẹ́fẹ́ ń ràn wá lọ́wọ́ láti ṣàlàyé àwọn ìlànà ojú ọjọ́ ojoojúmọ́—láti òjò àti ìjì ààrá sí ìkùukùu àti ìgbì ooru—ní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
Afẹ́fẹ́ ojú-ọjọ́ gẹ́gẹ́ bí ètò tí ó ní ìpele
Ni gbogbogbo, eto inaro ti afẹfẹ ni a pin ni ibamu si iyipada ninu iwọn otutu pẹlu giga (iwọn idinku tabi ilosoke ninu iwọn otutu). Pipin yii n ṣe awọn fẹlẹfẹlẹ akọkọ mẹrin: troposphere, stratosphere, mesosphere, ati thermosphere. Laarin awọn fẹlẹfẹlẹ wọnyi ni awọn aala iyipada ti a pe ni tropopause, stratopause, ati mesopause. Botilẹjẹpe oju ojo waye nipataki ni awọn fẹlẹfẹlẹ isalẹ, awọn fẹlẹfẹlẹ loke wọn tun ni ipa lori iduroṣinṣin afẹfẹ ati awọn ilana iyipo afẹfẹ nla.
Yàtọ̀ sí iwọ̀n otútù, ìfúnpá afẹ́fẹ́ náà tún ń yípadà ní ọ̀nà tí a gbà ń lò. Bí gíga bá ń pọ̀ sí i, ìfúnpá afẹ́fẹ́ àti ìwọ̀n rẹ̀ ń dínkù. Èyí ṣe pàtàkì nítorí pé afẹ́fẹ́ tó rẹlẹ̀ ní àwọn ibi gíga ní agbára tó kéré láti mú omi àti ooru dúró, èyí tó ń nípa lórí ìṣẹ̀dá àwọsánmà àti agbára ìdàgbàsókè (convection).
Troposphere: “ibi tí ó wà ní àárín gbùngbùn” ojú ọjọ́
Troposphere ni ipele ti o kere julọ, ti o gbooro lati oju ilẹ si ijinle bii 8–18 km, da lori latitude (o nipọn ni awọn agbegbe ti oorun ati tinrin ni awọn ọpá). Eyi ni ibi ti ọpọlọpọ afẹfẹ afẹfẹ ati fere gbogbo oru omi rẹ wa. Nitorinaa, awọn iṣẹlẹ oju ojo—awọsanma, ojo, afẹfẹ oju ilẹ, iji—pupọ julọ waye ni troposphere.
Àmì pàtàkì kan nípa troposphere ni pé ìwọ̀n otútù máa ń dínkù pẹ̀lú gíga. Ìdínkù yìí máa ń ṣẹlẹ̀ nítorí pé orísun ooru àkọ́kọ́ ti afẹ́fẹ́ afẹ́fẹ́ wá láti ojú ilẹ̀ ayé, èyí tí ó máa ń gba ìtànṣán oòrùn, lẹ́yìn náà ó máa ń mú afẹ́fẹ́ tó wà lókè rẹ̀ gbóná. Ìwọ̀n ìdajì ìwọ̀n otútù nínú troposphere jẹ́ nǹkan bí 6,5°C fún kìlómítà kan, bó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí lè yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú ipò ọ̀rinrin àti ìyípadà afẹ́fẹ́.
Báwo ni troposphere ṣe ní ipa lórí ojú ọjọ́?
1. Ìṣẹ̀dá ìsopọ̀mọ́ra àti ìkùukùu
Tí afẹ́fẹ́ bá gbóná sí ojú ilẹ̀, ó máa ń fẹ́ẹ́rẹ́fẹ́, ó sì máa ń gòkè. Bí ó ṣe ń gòkè, afẹ́fẹ́ náà á fẹ̀ sí i, yóò sì tutù. Nígbà tí ó bá tutù dé ibi tí ìrì ti sẹ̀, afẹ́fẹ́ omi á máa yọ́ sí ìkùukùu. Ìlànà yìí ni ìpìlẹ̀ fún ìṣẹ̀dá àwọsánmà cumulus, ìjì ààrá, àti òjò convective, èyí tí ó wọ́pọ̀ ní àwọn agbègbè olóoru.
2. Iduroṣinṣin oju-ọjọ
Ojú ọjọ́ máa ń ní ipa lórí bóyá ojú ọjọ́ náà “dúró ṣinṣin” tàbí “kò dúró ṣinṣin.” Tí afẹ́fẹ́ tó wà lókè bá gbóná ju afẹ́fẹ́ tó wà ní ìsàlẹ̀ lọ (tàbí tí ìwọ̀n otútù bá dínkù díẹ̀ pẹ̀lú gíga), afẹ́fẹ́ náà máa ń ní ìṣòro láti gòkè, èyí tó máa ń yọrí sí ojú ọjọ́ tó mọ́ kedere àti ìṣẹ̀dá àwọsánmà tó dínkù. Ní ọ̀nà mìíràn, tí afẹ́fẹ́ tó wà lókè bá tutù jù, afẹ́fẹ́ tó wà ní ìsàlẹ̀ á máa dìde lọ́nà tó rọrùn, èyí á sì mú kí àwọsánmà tó nípọn àti ìjì máa rọ̀.
3. Àwọn iwájú àárín-latitude àti ìjì
Ní àwọn agbègbè tó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru sí àárín gbùngbùn ilẹ̀, ìpàdé àwọn afẹ́fẹ́ gbígbóná àti tútù máa ń di iwájú. Àwọn iwájú máa ń fa àwọn ìyípadà tí a fipá mú, èyí sì máa ń mú kí àwọsánmà tó wọ́pọ̀ àti òjò tó rọ̀ fún ìgbà pípẹ́ jáde. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjì líle tí ó wà ní ìta ilẹ̀ olóoru máa ń yọrí sí láti inú àwọn ìyípadà iwájú wọ̀nyí.
Tropopause: “ìbòrí” fún ìdàgbàsókè àwọsánmà
Ní orí troposphere ni tropopause wà, ìpele ìyípadà kan tí ó ń ṣe àmì òpin ìtújáde otútù. Tropopause dúró ṣinṣin díẹ̀, ó sì ń ṣiṣẹ́ bí ìdènà, tí ó ń dín ìdàgbàsókè ìkùukùu kù. Àwọsánmà ìjì líle (cumulonimbus) lè gbé sókè sí tropopause kí ó sì tàn káàkiri ní ìdúró, tí ó ń ṣe anvil. Gíga tropopause—èyí tí ó ga jù ní àwọn ilẹ̀ olóoru—tún ní ipa lórí ìṣeéṣe ìjì pẹ̀lú àwọn òkè àwọsánmà gíga tí ó ń ṣẹ̀dá.
Stratosphere: ipele ti o duro ṣinṣin ti o ni ipa lori awọn ilana afẹfẹ
Lórí òkè tropopause ni stratosphere wà, tó tó 10–50 km. Láìdàbí troposphere, nínú stratosphere, ìwọ̀n otútù máa ń pọ̀ sí i pẹ̀lú gíga. Ìbísí yìí nínú ìwọ̀n otútù jẹ́ nítorí gbígbà ìtànṣán ultraviolet láti ọwọ́ ozone, ìdí nìyí tí a fi sábà máa ń pe stratosphere ní “ilé” ti ozone.
Ìpele stratosphere dúró ṣinṣin nítorí pé afẹ́fẹ́ gbígbóná wà lórí afẹ́fẹ́ tútù (ipò kan tí ó ń dín ìtújáde kù). Nítorí náà, àwọsánmà àti ìrúkèrúdò kì í sábà wọ́pọ̀, àti pé ìṣíkiri afẹ́fẹ́ máa ń rọrùn.
Ipa ti stratosphere lori oju ojo
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ojú ọjọ́ kò ṣẹlẹ̀ ní stratosphere, ipele yìí ní ipa lórí ojú ọjọ́ nípasẹ̀:
1. Awọn ṣiṣan ọkọ ofurufu ati sisan nla
Nítòsí ààlà troposphere-stratosphere, àwọn ìṣàn afẹ́fẹ́ líle bíi àwọn ìṣàn omi jet wà tí ó ń kó ipa nínú títọ́ àwọn ipa ọ̀nà ìjì, nípa lórí àwọn ìlànà òjò, àti pípinnu iyàrá ìṣípo àwọn ètò ìfúnpá kékeré/gíga.
2. Àwọn ìdàrúdàpọ̀ Stratospheric (fún àpẹẹrẹ ìgbóná òjijì ti stratosphere)
Àwọn ìyípadà ńláńlá nínú stratosphere lè “yí” sínú troposphere, yíyí àwọn ìrísí afẹ́fẹ́ padà àti nípa lórí ojú ọjọ́ ìgbà òtútù ní àwọn agbègbè gíga-latitude kan. Èyí fihàn pé ojú ọjọ́ òkè lè yí àwọn ìrísí ojú ọjọ́ padà ní ìsàlẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìrísí ojú ọjọ́ tí ó sopọ̀ mọ́ra.
Mesosphere: agbègbè tí ìtútù rẹ̀ pọ̀ jù
Mesosphere naa gbooro lati ibi giga ti o to bii 50–85 km. Ninu ipele yii, iwọn otutu tun dinku pẹlu giga ati pe o le dinku pupọ. Mesosphere ṣe pataki fun ijona awọn meteors kekere, ṣugbọn ipa taara rẹ lori oju ojo oju-aye kere diẹ. Sibẹsibẹ, o tun jẹ apakan pataki ti eto afẹfẹ, o ni ipa lori itankale igbi afẹfẹ ati awọn agbara agbara ni iwọn agbaye.
Thermosphere: ooru tí ó jẹ́ nítorí ìtànṣán agbára gíga
Lórí mesosphere ni thermosphere (tó tó nǹkan bí 85 km sókè), níbi tí ìwọ̀n otútù ti ń ga sókè gidigidi nítorí gbígbà ìtànṣán agbára gíga láti inú oòrùn. Láìka ìwọ̀n otútù "gíga" sí, ìwọ̀n afẹ́fẹ́ náà kéré tó bẹ́ẹ̀ tí a kò fi ní rí ooru tó lágbára bí ó ti rí lórí ilẹ̀ ayé. Thermosphere ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bíi auroras àti ìbánisọ̀rọ̀ rédíò ju ojú ọjọ́ lọ, ṣùgbọ́n ìṣiṣẹ́ oòrùn lè fa àwọn ìyípadà nínú ionosphere tí ó ní ipa lórí ìbánisọ̀rọ̀ àti ètò ìlọ kiri.
Awọn ibatan inaro: kilode ti awọn profaili iwọn otutu ṣe pataki?
Oju ojo ni pataki abajade ibaraenisepo laarin agbara oorun, oru omi, ati gbigbe afẹfẹ. Ifihan iwọn otutu inaro pinnu boya afẹfẹ maa n dide tabi ṣubu. Nigbati afẹfẹ ba dide ni irọrun, awọsanma maa n di pupọ, agbara ojo maa n pọ si, ati eewu iji ojo maa n pọ si. Nigbati afẹfẹ ba n tiraka lati dide, iyipada, tabi iduroṣinṣin giga, waye, eyiti o le fa ki kurukuru duro, di idoti, ati ki o jẹ ki awọn ọjọ gbona.
Àpẹẹrẹ tó ṣe kedere ni ìyípadà otutu ní ìsàlẹ̀ troposphere, níbi tí ìwọ̀n otútù ti ń pọ̀ sí i pẹ̀lú gíga nítòsí ojú ilẹ̀. Ìyípadà sábà máa ń wáyé ní àwọn alẹ́ tí ó mọ́ kedere tàbí ní àwọn àfonífojì, èyí tí ó ń dí ìdàpọ̀ afẹ́fẹ́ lọ́wọ́. Nítorí náà, ìkùukùu àti ìbàjẹ́ lè pẹ́ títí. Ìyípadà tún lè mú kí ojú ọjọ́ hàn kedere ṣùgbọ́n dídára afẹ́fẹ́ náà ń burú sí i.
Ipari
Ìṣètò ojú ọ̀run ló ń ṣe “ìlànà” tí ojú ọjọ́ ti ń ṣẹlẹ̀. Òpópósfẹ́fẹ́ ni ibi pàtàkì fún ìṣẹ̀dá ìkùukùu, òjò, àti ìjì nítorí pé ó ní omi púpọ̀, ó sì ń ní ìrírí ìdínkù nínú otútù pẹ̀lú gíga. Òpópósfẹ́fẹ́ náà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ààlà tí ó dúró ṣinṣin tí ó ń dín ìdàgbàsókè ìkùukùu kù, nígbà tí òpópósfẹ́fẹ́ tí ó dúró ṣinṣin náà tún ń nípa lórí àwọn ipa ọ̀nà ìjì nípasẹ̀ ìṣàn omi àti agbára ńlá. Àwọn ìpele tí ó wà lókè—mesosphere àti thermosphere—ní ipa tààrà díẹ̀ lórí ojú ọjọ́ ojú ilẹ̀ ṣùgbọ́n wọ́n ṣì jẹ́ ara ètò ojú ọ̀run àgbáyé tí ó ń ṣàkóso ìpínkiri agbára àti ìgbì omi.
Nípa lílóye àwọn ìpele ojúọrùn àti àwọn ànímọ́ wọn, a lè lóye ìdí tí ojúọrùn fi lè lágbára tó bẹ́ẹ̀, ìdí tí ìjì fi ń ṣẹlẹ̀ lábẹ́ àwọn ipò kan, àti bí àwọn ìyípadà nínú ojúọrùn òkè ṣe lè ní ipa lórí ojú ilẹ̀ ayé. Ìmọ̀ yìí ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ìmọ̀ nípa ojúọrùn nìkan ṣùgbọ́n fún gbígbé àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn kalẹ̀—iṣẹ́ àgbẹ̀, ọkọ̀ òfúrufú, ìdínkù àjálù, àti ìbáramu sí ìyípadà ojúọrùn.
