Kí ni El Niño Southern Oscillation (ENSO)?
Ìṣàn omi El Niño Southern (ENSO) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ tó ṣe pàtàkì jùlọ ní ayé, tó ní ipa lórí àwọn ìrísí ojú ọjọ́ àgbáyé, títí kan Indonesia. ENSO kìí ṣe “El Niño” lásán, bí a ṣe sábà máa ń pè é, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ètò ìbáṣepọ̀ láàárín òkun àti afẹ́fẹ́ ní Òkun Pàsífíìkì olóoru. Àwọn ìyípadà nínú ìgbóná ojú omi òkun, ìtọ́sọ́nà àti agbára afẹ́fẹ́, àti àwọn ìrísí ìfúnpá afẹ́fẹ́ ní agbègbè yìí lè fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ipa tí ó tàn káàkiri àgbáyé—láti àwọn ìyípadà ní àsìkò òjò, ọ̀dá, ìkún omi, sí àwọn ìdàrúdàpọ̀ sí àwọn ẹ̀ka iṣẹ́ àgbẹ̀ àti ẹja.
Loye awọn ofin: El Niño, La Niña, ati Southern Oscillation
ENSO ní àwọn ipò pàtàkì mẹ́ta: El Niño, La Niña, àti ìpele aláìlágbára. Àwọn ọ̀rọ̀ méjì tí a mọ̀ jùlọ ni El Niño àti La Niña, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ ara ètò kan tí ó tóbi jù. Ní àkókò kan náà, ọ̀rọ̀ Southern Oscillation tọ́ka sí àwọn ìyípadà nínú ìfúnpá afẹ́fẹ́ láàárín ìwọ̀ oòrùn Pacific (ní àyíká Indonesia àti Australia) àti ìlà oòrùn Pacific (nítòsí etíkun Gúúsù Amẹ́ríkà). Ìyípadà ìfúnpá yìí ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìyípadà nínú afẹ́fẹ́ ìṣòwò, èyí tí ó sábà máa ń fẹ́ láti ìlà oòrùn sí ìwọ̀ oòrùn ní ẹ̀gbẹ́ equator.
Ni soki:
– El Niño: ìgbóná tí kò dára (àìbáramu gbígbóná) ti iwọn otutu ojú omi òkun ní àárín gbùngbùn-ìlà-oòrùn Pacific.
– La Niña: ìtútù àìdára (àìlera òtútù) ní agbègbè kan náà.
– Ìyípadà ní Gúúsù: àwọn ìyípadà nínú àwọn àpẹẹrẹ ìfúnpá afẹ́fẹ́ tí ó ń bá àwọn ipò méjèèjì mu tí ó sì ń mú wọn lágbára.
Nítorí pé ètò yìí ní àwọn ohun méjì ní ẹ̀ẹ̀kan náà—òkun (El Niño/La Niña) àti afẹ́fẹ́ (Southern Oscillation)—àwọn ògbógi pè é ní “ìyípadà” tàbí ìyípadà ìgbàkúgbà nínú àwọn ipò ojúọjọ́.
Báwo ni ENSO ṣe ń ṣiṣẹ́?
Láti lóye ENSO, a nílò láti gbé àwọn ipò “déédéé” ní Pacific olóoru yẹ̀ wò. Lábẹ́ àwọn ipò tí kò sí ní ìṣọ̀kan, afẹ́fẹ́ ìtajà máa ń fẹ́ láti ìlà-oòrùn (nítòsí Gúúsù Amẹ́ríkà) sí ìwọ̀-oòrùn (sí Indonesia). Àwọn afẹ́fẹ́ wọ̀nyí máa ń fa omi ojú òkun gbígbóná láti kójọpọ̀ ní ìwọ̀-oòrùn Pacific, èyí sì máa ń yọrí sí omi gbígbóná ní àyíká Indonesia. Omi gbígbóná yìí máa ń fa ìgbóná gíga, ìṣẹ̀dá àwọsánmà, àti òjò. Èyí ni ìdí kan tí Indonesia àti àwọn agbègbè rẹ̀ fi máa ń rọ̀ gan-an tí wọ́n sì máa ń rí òjò gíga.
Nibayi, ni ila oorun Pacific, bi omi gbona ti n gbe si iwọ-oorun, omi ti n gbe soke (omi okun tutu lati inu ijinle) waye nitosi eti okun Guusu Amẹrika. Ikun omi yii jẹ ọlọrọ ni awọn eroja, o jẹ ki agbegbe naa di olokiki fun awọn ẹja ti o n ṣe apẹja.
Nígbà tí ENSO bá yípadà sí El Niño tàbí La Niña, àwọn ètò ìṣe déédéé wọ̀nyí yóò yípadà.
El Niño: nígbà tí ìlà oòrùn Pacific bá gbóná
Nígbà ìpele El Niño, afẹ́fẹ́ ìtajà máa ń dínkù tàbí kí ó tilẹ̀ yí ìtọ́sọ́nà padà fún àkókò díẹ̀. Nítorí náà, omi gbígbóná tí ó sábà máa ń kó jọ ní ìwọ̀ oòrùn Pacific máa ń padà sí àárín gbùngbùn àti ìlà oòrùn Pacific. Òtútù ojú òkun ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific máa ń ga ju bí ó ti yẹ lọ.
Ipa lẹsẹkẹsẹ:
– Agbègbè ìṣẹ̀dá àwọsánmà àti òjò tó máa ń rọ̀ ní gbogbo Indonesia lè yípadà sí àárín gbùngbùn Pacific.
– Indonesia àti Australia ni o ni ewu pupọ si idinku ojo ati ogbele ni ọpọlọpọ awọn agbegbe.
– Àwọn agbègbè kan ní Gúúsù Amẹ́ríkà lè máa rí òjò tó pọ̀ ju ti àtẹ̀yìnwá lọ.
El Niño sábà máa ń ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àkókò gbígbẹ tó gùn, ewu iná igbó àti ilẹ̀ tó ń jó, àti ìdínkù nínú omi ní àwọn agbègbè kan. Síbẹ̀síbẹ̀, ipa rẹ̀ lè yàtọ̀ síra ní gbogbo agbègbè ní Indonesia nítorí ipa ilẹ̀, ìṣàn omi òkun, àti àwọn nǹkan míì tó ń fa ojú ọjọ́.
La Niña: nígbà tí ìlà oòrùn Pacific bá tutù
Ní ọ̀nà mìíràn, nígbà ìpele La Niña, afẹ́fẹ́ ìtajà sábà máa ń lágbára sí i. Èyí máa ń tì omi gbígbóná sí ìwọ̀ oòrùn (sí Indonesia), nígbà tí omi tútù tó ń gbilẹ̀ ní ìlà oòrùn Pacific ń pọ̀ sí i. Nítorí náà, ìwọ̀n otútù ojú òkun ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pacific kéré sí bí ó ti yẹ.
Àwọn ipa gbogbogbo ti La Niña:
– Àwọn agbègbè Indonesia ló ṣeé ṣe kí òjò rọ̀ ju bó ṣe yẹ lọ.
– Ewu ikun omi ati awọn ilẹ ilẹ n pọ si ni awọn agbegbe kan, paapaa ni akoko ojo ti o ga julọ.
– Àkókò òjò lè dé ní ìṣáájú tàbí kí ó pẹ́ jù bẹ́ẹ̀ lọ, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe gbogbo ìgbà ni a máa ń pín in déédé.
Síbẹ̀síbẹ̀, La Niña kò túmọ̀ sí òjò tí kò ní ìjákulẹ̀. Ó kàn ń yí ìṣeéṣe àti agbára òjò padà—nítorí náà àǹfààní ìṣẹ̀lẹ̀ òjò líle koko máa ń pọ̀ sí i ní àwọn àkókò kan.
Igba melo ni ENSO maa n waye?
ENSO kì í ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ọdún pẹ̀lú irú ìrísí kan náà. Ní gbogbogbòò, ìṣẹ̀lẹ̀ yìí máa ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ọdún méjì sí méje, pẹ̀lú ìpele El Niño tàbí La Niña tó máa ń wà fún oṣù 9 sí 12, àti nígbà míìrán tó máa ń pẹ́ jù bẹ́ẹ̀ lọ. Ìwọ̀n agbára náà tún yàtọ̀: àwọn El Niños tó “láìlera” wà, “tó wà ní ìwọ̀nba,” àti “tó lágbára”. Bẹ́ẹ̀ náà ló rí fún La Niña.
Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ń ṣe àkíyèsí ENSO nípasẹ̀ onírúurú àmì, bíi:
– Àwọn àìdára ojú omi òkun (SST) ní agbègbè Niño 3.4 (ọ̀kan lára àwọn agbègbè pàtàkì ní Pacific).
– Àtòjọ Ìṣàn Oscillation ti Gúúsù (SOI) tí ó ń ṣàfihàn ìyàtọ̀ nínú ìfúnpá afẹ́fẹ́ láàárín Tahiti àti Darwin (Australia).
– Ṣíṣàkíyèsí ìgbóná afẹ́fẹ́, àwọsánmà, àti ojú omi òkun.
Pẹ̀lú àwọn ìwádìí sátẹ́láìtì, àwọn ọkọ̀ ojú omi, àti àwọn àwòṣe ojú ọjọ́, àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ENSO ti di pípé sí i báyìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àìdánilójú kan ṣì wà, pàápàá jùlọ ní àkókò ìyípadà àkókò (tí a sábà máa ń pè ní “ìdènà àsọtẹ́lẹ̀ ìgbà ìrúwé”).
Ipa ti ENSO lori Indonesia
Indonesia jẹ́ agbègbè kan tí ó ní ìmọ̀lára púpọ̀ sí ENSO. Ní gbogbogbòò:
– El Niño sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àwọn àkókò gbígbẹ tí ó gbẹ, àkókò òjò tí ó pẹ́, ìdínkù ìṣàn omi odò, ìdènà sí ìrẹsì àti ìṣelọ́pọ́ oúnjẹ, àti ewu ìgbó àti iná ilẹ̀ tí ó pọ̀ sí i.
– La Niña maa n mu ojo rọ̀ pọ si, o maa n mu ewu ikun omi ati ilẹ rì, o si le da awọn iṣẹ ogbin duro ti ojo ba pọ si nigba awọn ipele idagbasoke kan.
Ipa ENSO tun tan kaakiri si awọn apa wọnyi:
– Iṣẹ́ ẹja omi àti ẹja: àwọn ìyípadà nínú iwọ̀n otútù àti ìṣàn omi òkun ní ipa lórí ìpínkiri ẹja.
– Ìlera: ọ̀dá, èéfín, tàbí ìkún omi lè mú kí ewu àwọn àrùn kan pọ̀ sí i.
– Eto-ọrọ-aje: awọn idalọwọduro si iṣelọpọ ogbin ati awọn ajalu hydrometeorological le fa awọn adanu nla.
Sibẹsibẹ, ENSO kii ṣe ohun ti o n fa oju ojo nikan ni Indonesia. Awọn nkan miiran pẹlu Indian Ocean Dipole (IOD), Asia-Australia Monsoon, ati awọn iyipada intraseasonal bii Madden-Julian Oscillation (MJO). Apapo awọn okunfa wọnyi le mu ipa ENSO lagbara tabi dinku.
Kí ló dé tí òye ENSO fi ṣe pàtàkì?
Lílóye ENSO ń ràn wá lọ́wọ́ láti mọ̀ tẹ́lẹ̀. Bí àsọtẹ́lẹ̀ bá fi hàn pé El Niño lè ṣẹlẹ̀, fún àpẹẹrẹ, ìjọba àti àwọn agbègbè lè mú kí àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà ọ̀dá lágbára sí i, pèsè àwọn ìlànà ìgbìn tó túbọ̀ rọrùn, ṣàkóso àwọn ibi ìpamọ́ omi, àti mú kí iná gbára dì sí i. Tí La Niña bá jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ tó ṣeé ṣe, àwọn ìṣètò lè dojúkọ ìṣàkóso ìṣàn omi, ìmúrasílẹ̀ ìkún omi, àti dín ìṣàn ilẹ̀ kù.
Fún ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ètò ìṣèlú gbogbogbòò, ENSO tún fúnni ní àpẹẹrẹ tó lágbára nípa bí àwọn ìyípadà kékeré nínú ètò ojú-afẹ́fẹ́ òkun ní agbègbè kan ṣe lè ní àwọn àbájáde tó gbòòrò. Nítorí náà, ìṣọ́ ENSO jẹ́ apá pàtàkì nínú ètò ìkìlọ̀ ojú-afẹ́fẹ́ kárí ayé.
Penutup
Ìṣàn omi El Niño Southern jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ ojúọjọ́ tó ń wáyé láti inú ìbáṣepọ̀ tó lágbára láàárín Òkun Pàsífíìkì àti afẹ́fẹ́ tó wà lókè rẹ̀. Nípasẹ̀ ìyípadà nínú ìgbóná ojú omi àti ìfúnpá afẹ́fẹ́, ENSO ní ipa lórí afẹ́fẹ́, òjò, àti àwọn ìlànà ojúọjọ́ ní onírúurú agbègbè, títí kan Indonesia. El Niño máa ń mú kí ewu ọ̀dá pọ̀ sí i, nígbà tí La Niña sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú òjò tó wúwo àti agbára fún àwọn àjálù hydrometeorological. Pẹ̀lú ìṣọ́ra tó dára àti ìdáhùn tó yẹ, a lè dín àwọn ipa búburú ti ENSO kù, àti àwọn ẹ̀ka pàtàkì bíi iṣẹ́ àgbẹ̀, ìṣàkóso omi, àti ìmúrasílẹ̀ àjálù le di ohun tó dára jù fún ìyàtọ̀ ojúọjọ́ tó ń wáyé nígbà gbogbo yìí.
