Lílóye Àwọn Ìpele Àyípadà Nínú Ìmọ̀ràn
Nínú ìlànà ìmọ̀ràn, ìyípadà kìí sábà ṣẹlẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oníbàárà máa ń wá sọ́dọ̀ wa pẹ̀lú àwọn ọ̀ràn kan náà leralera, wọ́n ti mọ ohun tí ó yẹ kí a ṣe, ṣùgbọ́n wọ́n ṣì ń tiraka láti tẹ̀síwájú. Níbí ni àwòṣe Stages of Change—tí a sábà máa ń pè ní Àwòṣe Transtheotical—ti di ìlànà tó wúlò. Àwòṣe yìí ṣàlàyé pé ìyípadà ìwà jẹ́ ìlànà díẹ̀díẹ̀, àti pé olúkúlùkù ènìyàn lè wà ní ìpele ìmúrasílẹ̀ tó yàtọ̀ síra. Nípa lílóye àwọn ìpele wọ̀nyí, àwọn olùdámọ̀ràn lè yan àwọn ìtọ́jú tó yẹ, tó ṣeé fojú rí, àti tó ní ìmọ̀lára.
Kí ni Àwọn Ìpele Àwòṣe Ìyípadà?
James O. Prochaska àti Carlo C. DiClemente ló ṣe àgbékalẹ̀ àpẹẹrẹ Stages of Change. Ní àkọ́kọ́, wọ́n ń lò ó ní ìbámu pẹ̀lú ìyípadà ìwà ìlera (fún àpẹẹrẹ, dídáwọ́ sígá mímu dúró), wọ́n sì ń lò ó fún ìmọ̀ràn nípa ọpọlọ, ẹ̀kọ́, àtúnṣe, àti ìdàgbàsókè ara ẹni.
Èrò pàtàkì náà rọrùn: àwọn ènìyàn máa ń yípadà nípasẹ̀ àwọn ìpele tí a lè mọ̀. Àwọn oníbàárà kì í ṣe gbogbo ìgbà ló máa ń ṣetán láti gbé ìgbésẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Fífi agbára mú àwọn oníbàárà tí kò tíì ṣetán lè fa àtakò, ẹ̀bi, tàbí àìnírètí. Dípò bẹ́ẹ̀, ríran àwọn oníbàárà lọ́wọ́ láti gbé ìpele kan lẹ́ẹ̀kan náà ló múná dóko jù.
Àwòṣe yìí sábà máa ń ní àwọn ìpele pàtàkì márùn-ún: ṣíṣàṣàrò ṣáájú, ṣíṣe àṣàrò, ìmúrasílẹ̀, ìgbésẹ̀, àti ìtọ́jú. Nígbà míìrán, a máa ń fi ìpele ìparí kún un (a máa ń kà ìyípadà sí èyí tí ó dúró ṣinṣin tí ó sì wà títí), ṣùgbọ́n nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlànà ìmọ̀ràn, ìtọ́jú tó láti ṣàlàyé àìní láti mú ìyípadà dúró.
1) Àṣàròtẹ́lẹ̀ (Kò tíì ronú nípa ìyípadà)
Ní ìpele yìí, oníbàárà náà kò tíì rí ìdí fún ìyípadà. Wọ́n lè sẹ́ ìṣòro náà, kí wọ́n rò pé ìwà wọn “dára,” tàbí kí wọ́n gbàgbọ́ pé ìyípadà kò ṣeé ṣe. Àwọn oníbàárà kan ti rẹ̀wẹ̀sì ṣùgbọ́n wọn kò tí ì so àárẹ̀ wọn pọ̀ mọ́ ìwà kan pàtó.
Àwọn ànímọ́ gbogbogbò:
– Ìmọ̀ díẹ̀ nípa ipa ìwà
– Idaabobo nigbati a ba beere lati jiroro iyipada
– Wíwá sí ìmọ̀ràn nítorí ìfúnpá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ mìíràn (ìdílé, alábàáṣiṣẹpọ̀, ilé ìwé, ọ́fíìsì)
Àfiyèsí fún ìmọ̀ràn:
– Kíkọ́ àjọṣepọ̀ ìmọ̀ràn tó ní ààbò àti èyí tí kò ní ìdájọ́
– Gbígbé ìmọ̀ kalẹ̀ (fún àpẹẹrẹ nípasẹ̀ àròjinlẹ̀, ìdáhùn, ìwádìí àwọn iye)
– Ṣawari awọn abajade ti ihuwasi alabara ati awọn ibi-afẹde igbesi aye
Àpẹẹrẹ: ẹnìkan tí ó máa ń bínú nílé sábà máa ń rò pé ó jẹ́ ohun tí ó wọ́pọ̀ nítorí pé “ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan ló ń bí wọn nínú” tí kò sì rí ipa tí ó ní lórí ìbáṣepọ̀ náà.
2) Àṣàrò (Bẹ̀rẹ̀ láti ronú)
Ní ìpele yìí, oníbàárà náà bẹ̀rẹ̀ sí í mọ ìṣòro kan, ó sì ń ronú nípa ìyípadà, ṣùgbọ́n ó ṣì wà ní ìyípadà: àwọn ìdí kan wà láti yípadà, ṣùgbọ́n àwọn ìdí kan tún wà láti dúró. Ìyípadà jẹ́ ohun tó wọ́pọ̀, kì í ṣe àmì pé "kò ṣe pàtàkì."
Àwọn ànímọ́ gbogbogbò:
– Bẹ̀rẹ̀ sí í gbà pé àwọn ewu tàbí àléébù wà nínú ìwà náà
– Àwọn gbólóhùn bíi “Mo mọ̀ pé èyí kò dára, ṣùgbọ́n...” fara hàn.
– Ronú jù, kò tíì ṣe ìṣeré
Àfiyèsí fún ìmọ̀ràn:
– Ṣíṣàyẹ̀wò àìdọ́gba pẹ̀lú àwọn ọ̀nà bíi ìwọ́ntúnwọ̀nsì ìpinnu (àwọn àǹfààní àti àléébù)
– Mu iwuri inu lagbara (idi ti iyipada fi ṣe pataki fun alabara)
- So awọn ayipada pọ si iye ti o nilari fun awọn alabara
Àpẹẹrẹ: Oníbàárà náà mọ̀ pé ìfẹ̀yìntì jẹ́ ewu fún iṣẹ́, ṣùgbọ́n ó rò pé ìfẹ̀yìntì ń fúnni ní “ìtùnú fún ìgbà díẹ̀.”
3) Ìmúrasílẹ̀
Ipele igbaradi ni a ṣe afihan pẹlu ero ti o han gbangba lati yipada ni ọjọ iwaju nitosi ati ibẹrẹ awọn igbesẹ kekere. Awọn alabara nigbagbogbo ni eto ti o han gbangba ni lokan, botilẹjẹpe wọn ko tii ṣe imuse rẹ nigbagbogbo.
Àwọn ànímọ́ gbogbogbò:
- Ṣe eto tabi ibi-afẹde kan
– Wiwa alaye tabi atilẹyin
– Mo ti gbiyanju igbesẹ akọkọ, botilẹjẹpe emi ko ni idaniloju
Àfiyèsí fún ìmọ̀ràn:
– Ó ń ran àwọn ètò tó ṣeé fojú rí àti pàtó lọ́wọ́ láti ṣe àgbékalẹ̀ (fún àpẹẹrẹ àwọn ìlànà SMART)
- Ṣíṣe àwárí àwọn ìdènà àti àwọn ọgbọ́n láti borí wọn
– Kíkọ́ ìrànlọ́wọ́ àwùjọ àti mímú agbára ara-ẹni pọ̀ sí i
Àpẹẹrẹ: ẹnìkan tí ó fẹ́ dín lílo àwọn ìkànnì ayélujára kù bẹ̀rẹ̀ sí í ṣètò àwọn olùránnilétí àkókò, pípa àwọn ìfitónilétí, tàbí ṣíṣẹ̀dá ìṣètò àkókò ìbòjú.
4) Ìṣe
Ipele yii ni alaisan naa yoo yi ihuwasi rẹ pada. Awọn iyipada bẹrẹ si han gbangba: awọn ilana atijọ dinku ati awọn tuntun pọ si. Ipele yii le jẹ ipenija nigbagbogbo nitori o nilo agbara, ibawi, ati awọn atunṣe ayika.
Àwọn ànímọ́ gbogbogbò:
– Àwọn ìgbésẹ̀ tó ń ṣiṣẹ́ àti èyí tó ṣeé wọ̀n wà
– Ìdánwò láti padà sí àwọn ìwà àtijọ́ máa ń dìde
– Nbeere imuduro ati igbelewọn deedee
Àfiyèsí fún ìmọ̀ràn:
- Ṣe atẹle ilọsiwaju ki o pese esi
– Mu awọn ọgbọn lagbara fun biba awọn okunfa ati wahala mu
– Dagbasoke awọn ọgbọn tuntun (ibaraẹnisọrọ idaniloju, iṣakoso ẹdun, ipinnu awọn iṣoro)
Àpẹẹrẹ: oníbàárà náà bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe eré ìdárayá déédéé ní ìgbà mẹ́ta lọ́sọ̀ọ̀sẹ̀, ó sì dín lílo oúnjẹ tó ní sùgà púpọ̀ kù, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó máa ń ṣe ju bó ṣe yẹ lọ nígbà míì.
5) Ìtọ́jú
Ipele itọju naa dojukọ lati rii daju pe iyipada naa wa titi. Ipenija naa kii ṣe lati bẹrẹ iyipada mọ, ṣugbọn lati ṣetọju rẹ ati lati dena ifasẹyin. Ninu imọran, ifasẹyin ni a wo gẹgẹbi apakan ilana ẹkọ, kii ṣe ikuna patapata.
Àwọn ànímọ́ gbogbogbò:
– Àwọn ìwà tuntun bẹ̀rẹ̀ sí í di àṣà
– Ewu lati pada si awọn aṣa atijọ si wa, paapaa lakoko awọn akoko wahala tabi awọn iyipada igbesi aye.
- Awọn alabara nilo ilana igba pipẹ
Àfiyèsí fún ìmọ̀ràn:
– Ṣe agbekalẹ eto idena ifasẹyin
– Ṣíṣàwárí àwọn àmì ìbẹ̀rẹ̀ ti ìfàsẹ́yìn
– Fífún ìdámọ̀ tuntun lágbára síi (“Mo jẹ́ ẹni tí ara rẹ̀ le,” kìí ṣe “Mo ń jẹ oúnjẹ lásán”)
– Múra ètò kan sílẹ̀ nígbà tí ìyọkúrò bá ṣẹlẹ̀ (ìyọkúrò ìṣẹ́jú díẹ̀)
Àpẹẹrẹ: ẹnìkan tí kò tíì mu sìgá fún oṣù mẹ́fà kọ́ bí a ṣe ń ṣàkóso wahala láìsí sìgá, ó sì yẹra fún dídá àwọn ipò àwùjọ sílẹ̀.
Ìpadàsẹ́yìn: Ìpadàsẹ́yìn Kò túmọ̀ sí Ìkùnà
Àwòṣe yìí tẹnumọ́ pé ìyípadà kìí ṣe gbogbo ìgbà ló máa ń wáyé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn oníbàárà máa ń rìn lọ síwájú àti síwájú láàárín àwọn ìpele. Lẹ́yìn ìpele ìgbésẹ̀, ẹnìkan lè padà sí ìrònú tàbí ìmúrasílẹ̀ nítorí wàhálà, àwọn nǹkan tó ń ṣẹlẹ̀ láyìíká, tàbí àwọn ohun tó ń retí tó ga jù. Nínú ìmọ̀ràn, kókó pàtàkì ni láti ran àwọn oníbàárà lọ́wọ́ láti lóye ohun tó ṣẹlẹ̀, kọ́ ẹ̀kọ́, àti láti ṣètò àwọn ìgbésẹ̀ tó yẹ.
Àwọn ọ̀nà tó múná dóko nígbà àtúnṣe:
– Ìṣètò: “Ó jẹ́ apá kan nínú ìlànà náà”
– Ìṣàyẹ̀wò ohun tó ń fa ìṣòro: kí ló fa ìdínkù náà?
– Ṣe àtúnṣe sí ètò náà: àwọn ọgbọ́n wo ló yẹ kí a yípadà?
– Mu atilẹyin lagbara: ta ni o le ran lọwọ?
Kí ló dé tí àwòṣe yìí fi ṣe pàtàkì fún àwọn olùdámọ̀ràn?
Àkọ́kọ́, àwòṣe Ìpele Àyípadà ń ran àwọn olùdámọ̀ràn lọ́wọ́ láti yẹra fún àwọn ìdásí tí ó yára jù. Fún àpẹẹrẹ, pípèsè àwọn ọgbọ́n ìgbésẹ̀ (ìpele ìgbésẹ̀) fún àwọn oníbàárà tí wọ́n ṣì wà nínú ìkọ̀sílẹ̀ (àṣàrò ṣáájú) kì í sábàá ṣiṣẹ́. Èkejì, àwòṣe yìí ń mú kí ìmọ̀lára wa gbilẹ̀: àwọn olùdámọ̀ràn kì í ṣe ìdájọ́ àwọn oníbàárà gẹ́gẹ́ bí "ọ̀lẹ" tàbí "aláìfẹ́," ṣùgbọ́n wọ́n lóye pé àwọn oníbàárà wà ní ìpele pàtó kan ti ìmúrasílẹ̀. Ẹ̀kẹta, àwòṣe yìí ń mú kí ètò ìpàdé rọrùn: àwọn góńgó gidi lè wà ní ìbámu pẹ̀lú ìpele oníbàárà, fún àpẹẹrẹ, láti "gbọ́dọ̀ yípadà nísinsìnyí" sí "mú kí ìmọ̀ àti ìṣírí pọ̀ sí i."
Àwòṣe yìí tún bá ọ̀nà Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò Ìṣírò (MI) mu gan-an, èyí tí ó tẹnu mọ́ ìwádìí àìròtẹ́lẹ̀ àti fífún ìṣírí inú lágbára, pàápàá jùlọ ní àwọn ìpele kí a tó ronú jinlẹ̀ àti kí a ronú jinlẹ̀.
Penutup
Àwòrán Ìpele Àyípadà nínú ìmọ̀ràn ń fúnni ní ojú ìwòye onínúure: ìyípadà jẹ́ ìrìn àjò, kìí ṣe ìṣẹ̀lẹ̀ kan. Ìpele kọ̀ọ̀kan ní àwọn àìní pàtó—láti kíkọ́ ìmọ̀ àti ṣíṣe àgbékalẹ̀ àìdọ́gba sí ṣíṣe ètò àti gbígbé ìgbésẹ̀, sí pípa ìlọsíwájú mọ́. Nípa lílóye ìpele kọ̀ọ̀kan, àwọn olùdámọ̀ràn lè pèsè àwọn ìtọ́jú tí a fojú sí jù àti láti ran àwọn oníbàárà lọ́wọ́ láti tẹ̀síwájú ní iyàrá tí ó bá agbára wọn mu. Níkẹyìn, ìmọ̀ràn àṣeyọrí kìí ṣe nípa “yíyípadà kíákíá” nìkan, ṣùgbọ́n nípa “yíyípadà pẹ̀lú ìmọ̀, ní ìbámu, àti ní ìdúróṣinṣin.”
Tí o bá fẹ́, mo lè fi ìwádìí kúkúrú kan kún un (fún àpẹẹrẹ, ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ ẹ̀rọ, àníyàn àwùjọ, tàbí ìṣàkóso ìmọ̀lára) kí n sì ṣe àkójọ ìjíròrò olùdámọ̀ràn-oníbàárà tí ó dá lórí ìpele kọ̀ọ̀kan.
