Àkọlé: Ìṣètò Sẹ́ẹ̀lì
Nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè, àwọn sẹ́ẹ̀lì ni àwọn ìpín pàtàkì nínú ìgbésí ayé. Gẹ́gẹ́ bí àwọn ìpín kékeré tí ó lè ṣe iṣẹ́ ìgbésí ayé, àwọn sẹ́ẹ̀lì ni gbogbo àwọn ẹ̀dá alààyè, láti àwọn ẹ̀dá alààyè tí ó jẹ́ ti ẹ̀dá aláìlẹ́gbẹ́ bíi bakitéríà sí àwọn ẹ̀dá alààyè oní-ẹ̀mí bíi ewéko, ẹranko, àti ènìyàn. Lílóye ìṣẹ̀dá àwọn sẹ́ẹ̀lì jẹ́ pàtàkì láti lóye bí àwọn ẹ̀dá alààyè ṣe ń ṣiṣẹ́, ṣe ń dàgbàsókè, àti ṣe ń bá àyíká wọn lò. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àwárí àwọn ìpín pàtàkì tí ó para pọ̀ di sẹ́ẹ̀lì àti bí ẹ̀yà kọ̀ọ̀kan ṣe ń ṣe àfikún sí iṣẹ́ gbogbogbòò sẹ́ẹ̀lì náà.
1. Ẹ̀rọ Sẹ́ẹ̀lì
Àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì, tàbí àwọ̀ ara plasma, ni ìṣètò ìta tó gba inú sẹ́ẹ̀lì náà mọ́. Láti inú ìpele méjì ti lipids àti proteins, àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì náà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ìdènà yíyàn tí ó ń ṣàkóso wíwọlé àti ìjáde àwọn ohun èlò. Àwọn phospholipids, ní pàtàkì, ń ṣe ìpele méjì pẹ̀lú àwọn ìrù hydrophobic wọn tí wọ́n kọjú sí ara wọn àti àwọn orí hydrophilic wọn tí wọ́n kọjú síta àti sínú sẹ́ẹ̀lì náà. Àwọn protein tí a fi sínú àwọ̀ ara náà ń ṣiṣẹ́ fún onírúurú ète, títí bí gbigbe molecule, ìdámọ̀ àmì, àti ìtọ́jú ìṣètò sẹ́ẹ̀lì.
2. Sítópílásímù
Nínú àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì ni sítópílásímù wà, ohun kan tí ó dàbí jẹ́lì nínú èyí tí gbogbo àwọn ẹ̀yà ara sẹ́ẹ̀lì náà wà. Sítópílásímù náà ní sítósólì, omi kan tí ó ní omi, iyọ̀, àti àwọn mókúlùkù oníwàláàyè. Ó tún ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò fún àwọn ìṣesí kẹ́míkà ó sì ń pèsè ètò ìṣètò tí ó ń ṣètìlẹ́yìn fún sẹ́ẹ̀lì náà.
3. Nukléọ́sì
Ààrin ni aarin iṣakoso ti sẹẹli naa, ti o ni awọn ohun elo jiini ni irisi DNA. Ti o yi awọ ara meji ti a mọ si apoowe iparun ka, nucleus naa n ṣakoso idagbasoke sẹẹli, iṣelọpọ, ati pipin nipa ṣiṣatunṣe ikosile jiini. Ninu nucleolus naa ni nucleolus wa, nibiti apejọ ribosome ti waye.
4. Àwọn ribosome
Àwọn ribosome jẹ́ àwọn èròjà amuaradagba àti RNA tí ó ń ṣe àkójọpọ̀ amuaradagba. A lè rí wọn tí wọ́n ń léfòó láìsí ìṣòro nínú cytoplasm tàbí tí a so mọ́ endoplasmic reticulum tí ó gbóná. Àwọn ribosome máa ń túmọ̀ àwọn ìlànà ìran láti RNA sí àwọn ẹ̀wọ̀n polypeptide, èyí tí a óò wá di àwọn protein tí ó ń ṣiṣẹ́.
5. Endoplasmic Reticulum (ER)
Ẹ̀rọ ìdènà ara (endoplasmic reticulum) jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn awọ ara tí ó rọ̀ tí ó sì le koko tí a rí káàkiri cytoplasm. Oríṣi ER méjì ló wà: ER tí ó ní àwọn ribosomes lórí ojú rẹ̀ tí ó sì ń kó ipa nínú ìṣẹ̀dá amuaradagba, àti ER tí ó rọ̀, tí ó ń ṣiṣẹ́ nínú ìṣẹ̀dá lipid àti ìyọkúrò kúrò nínú ara.
6. Ohun èlò Golgi
Ohun èlò Golgi jẹ́ organelle tí ó ní àwọn àpò ìdìpọ̀ àwọn àpò membranous. Àwọn iṣẹ́ rẹ̀ ní àtúnṣe, ìdìpọ̀, àti pípín àwọn protein àti lipids tí endoplasmic reticulum ń ṣe. Ohun èlò Golgi náà tún ń ṣe àwọn vesicles tí ó lè gbé àwọn molecule lọ sí ibi tí wọ́n ń lọ sí nínú tàbí lóde sẹ́ẹ̀lì náà.
7. Mitochondria
Mitochondria tí a mọ̀ sí “àwọn ilé agbára sẹ́ẹ̀lì,” ni àwọn ẹ̀yà ara tí wọ́n ń ṣe adenosine triphosphate (ATP), orísun agbára àkọ́kọ́ fún àwọn sẹ́ẹ̀lì. Nípa lílo atẹ́gùn àti glucose nípasẹ̀ ìmí sẹ́ẹ̀lì, mitochondria ń mú agbára tí a nílò fún onírúurú iṣẹ́ sẹ́ẹ̀lì jáde.
8. Àwọn Lísómù
Àwọn Lysosome jẹ́ àwọn vesicles tí ó ní àwọn enzymes tí ń jẹ oúnjẹ. Ó ń ṣe iṣẹ́ fún bíba àwọn ohun èlò ìdọ̀tí sẹ́ẹ̀lì jẹ́, àwọn Lysosome ń ran lọ́wọ́ láti tún àwọn ẹ̀yà sẹ́ẹ̀lì tí ó ti bàjẹ́ tàbí tí kò nílò mọ́ ṣe, wọ́n sì ń kó ipa pàtàkì nínú mímú kí àwọn sẹ́ẹ̀lì dúró ní ipò tí wọ́n ń gbé.
9. Cytoskeleton
Àwọn sẹ́ẹ̀lì náà ní àwọn microfilaments, àwọn filament àárín, àti microtubules, tí wọ́n ń pèsè ìtìlẹ́yìn ìṣètò àti ìtọ́jú ìrísí sẹ́ẹ̀lì. Ó tún ń ṣiṣẹ́ nínú gbígbé àwọn vesicles àti organelles, ó sì ń jẹ́ kí sẹ́ẹ̀lì rìn.
10. Àwọn Peroxisomes
Àwọn Peroxisomes jẹ́ àwọn organelles tí ó ní àwọn enzymes tí ó ń fọ́ àwọn fatty acids tí ó sì ń mú àwọn majele kúrò, pàápàá jùlọ peroxides tí ó léwu, nípa ṣíṣe omi àti atẹ́gùn. Iṣẹ́ yìí ṣe pàtàkì nínú dídáàbòbò àwọn sẹ́ẹ̀lì kúrò lọ́wọ́ ìbàjẹ́ oxidative.
11. Àfọ́kùúlù
Nínú àwọn ewéko, àwọn ìfọ́ ńláńlá ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí fífi àwọn èròjà àti egbin pamọ́, ṣíṣàkóso ìfúnpá turgor láti máa tọ́jú ìṣètò sẹ́ẹ̀lì, àti láti dènà ìbàjẹ́ láti inú àwọn ohun tí ó lè fa ìpalára. A tún rí àwọn ìfọ́ kékeré nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ẹranko, wọ́n sì ń kó ipa nínú ìfipamọ́ àti gbigbe.
12. Àwọn Klóróplást
Àwọn chloroplast nìkan ni a rí nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì ewéko àti àwọn protists kan tí wọ́n ń ṣe fọ́tòsíńtì. Pẹ̀lú àwọn chlorophyll aláwọ̀ ewé, àwọn chloroplast ló ń ṣe fọ́tòsíńtì, ìlànà kan tí ó ń yí agbára ìmọ́lẹ̀ láti oòrùn padà sí agbára kẹ́míkà ní ìrísí gúkúsì, nígbà tí ó ń ṣe atẹ́gùn gẹ́gẹ́ bí àbájáde mìíràn.
Ní ṣókí, gbogbo ẹ̀yà ara sẹ́ẹ̀lì ní iṣẹ́ àrà ọ̀tọ̀ tí ó sì tún ń ṣe àfikún nínú mímú sẹ́ẹ̀lì náà wà láàyè, bí a ṣe ń bí i, àti bí a ṣe ń ṣe àwọn iṣẹ́ ẹ̀dá alààyè rẹ̀. Láti àwọ̀ ara sẹ́ẹ̀lì ààbò àti ìlànà títí dé mitochondria tí ń mú agbára jáde, àpapọ̀ àwọn ẹ̀yà ara tí a ṣètò dáradára yìí mú kí ìwàláàyè ṣeé ṣe bí a ṣe mọ̀. Òye jíjinlẹ̀ nípa ìṣẹ̀dá sẹ́ẹ̀lì kì í ṣe pàtàkì nínú ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè nìkan, ó tún ń ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn àtúnṣe nínú ìmọ̀ ìṣègùn, ìmọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè, àti àwọn ẹ̀ka mìíràn tí ó ní ipa lórí ìlera àti ìdàgbàsókè ènìyàn.
