### Ìtàn Ìdàgbàsókè Ìmọ̀ Atọ́míìkì
#### Ifihan
Ìmọ̀ nípa átọ́míìkì jẹ́ òpó pàtàkì nínú kẹ́mísírì àti fisíìsì, èyí tó ń ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ìṣètò àti àwọn ohun ìní ohun èlò. Ìtàn ìmọ̀ nípa átọ́míìkì ṣe àfihàn ìrìn àjò gígùn ti sáyẹ́ǹsì, láti ìmòye ìmọ̀ ọgbọ́n orí àtijọ́ sí ìwádìí sáyẹ́ǹsì òde òní. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé ìdàgbàsókè àwọn èrò átọ́míìkì láti ilẹ̀ Gíríìsì àtijọ́ sí àkókò àwọn onímọ̀ nípa káńtùùmù, yóò sì tẹnu mọ́ àwọn àwárí pàtàkì àti àwọn nọ́mbà ní ìpele kọ̀ọ̀kan.
#### Ìbẹ̀rẹ̀: Ìmọ̀ nípa àwọn átọ́mù nínú ìmọ̀ ọgbọ́n àtijọ́
Èrò átọ́mù ni a kọ́kọ́ rí nínú ìmọ̀ ọgbọ́n-orí ilẹ̀ Gíríkì àtijọ́ ní nǹkan bí ọ̀rúndún karùn-ún ṣáájú kí Jésù tó bí Jésù. Àwọn onímọ̀ ọgbọ́n-orí ilẹ̀ Gíríkì méjì, Leucippus àti akẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀, Democritus, dábàá èrò náà pé ohun èlò jẹ́ àwọn èrò kéékèèké tí a kò lè pín, èyí tí wọ́n pè ní “átọ́mù,” tí ó túmọ̀ sí “a kò lè gé” ní èdè Gíríìkì. Wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn átọ́mù wọ̀nyí ń lọ láàárín ààyè òfo, wọ́n sì para pọ̀ di gbogbo ohun èlò ní àgbáyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé èrò yìí jẹ́ àbájáde ju ti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì lọ, èrò àwọn átọ́mù gẹ́gẹ́ bí ohun èlò pàtàkì wà fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún.
Sibẹsibẹ, awọn imọran atomu ko gba ni ibigbogbo laarin awọn onimọ-ọlọgbọn Giriki miiran, gẹgẹbi Aristotle, ti o faramọ ero naa pe ohun elo ni awọn eroja ipilẹ mẹrin: ilẹ, omi, afẹfẹ, ati ina. Awọn ero Aristotle jẹ gaba lori ero imọ-jinlẹ titi di akoko Aarin.
#### Iyika Imọ-jinlẹ: Imọ-jinlẹ Atomu ti Dalton
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún, kẹ́mísírì bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbàsókè kíákíá, onírúurú ìwádìí ló sì yọrí sí ìbísí ìmọ̀ átọ́míìkì òde òní. Ọ̀kan lára àwọn olùdámọ̀ràn pàtàkì nínú ìdàgbàsókè yìí ni John Dalton, onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kan tí a mọ̀ fún òfin rẹ̀ tí ó ní ìwọ̀n pàtó (òfin Dalton). Ní ọdún 1803, Dalton ṣe àgbékalẹ̀ ìmọ̀ átọ́míìkì tuntun kan tí ó dá lórí àwọn àbájáde àwọn ìwádìí kẹ́mísírì.
Dalton gbé àwọn ìlànà pàtàkì mélòó kan kalẹ̀:
1. Ohun tí ó ní nínú rẹ̀ ni àwọn átọ̀mù tí a kò lè ṣẹ̀dá tàbí parun.
2. Àwọn átọ̀mù ti ohun kan jọra ní ìwọ̀n àti àwọn ànímọ́ rẹ̀.
3. A ṣe àgbékalẹ̀ àwọn àdàpọ̀ láti inú àwọn átọ̀mù ti àwọn èròjà onírúurú ní ìpíndọ́gba nọ́mbà odidi lásán.
4. Àwọn ìṣesí kẹ́míkà ní í ṣe pẹ̀lú àtúntò àwọn átọ̀mù láìyí àwọn átọ̀mù padà fúnra wọn.
Ìmọ̀ yìí pèsè ìpìlẹ̀ tó lágbára fún ìdàgbàsókè kẹ́mísírì òde òní, ó sì mú kí òye àwọn òfin stoichiometry rọrùn.
#### Àwárí Àwọn Elékítírónù: Àpẹẹrẹ Atọ̀mù Thompson
Ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àwárí ìtànṣán cathode tí J.J. Thomson ṣe mú kí òye tuntun wá nípa ìṣètò átọ́míìkì. Ní ọdún 1897, Thomson ṣàwárí pé ìtànṣán cathode jẹ́ ti àwọn èròjà tí a fi agbára bò, èyí tí ó pè ní electrons. Àwárí yìí fihàn pé àwọn átọ́mù kì í ṣe àwọn èròjà tí a kò lè pín, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ ti àwọn ẹ̀yà kéékèèké.
Thomson dámọ̀ràn àwòṣe átọ́míìkì tuntun kan tí a mọ̀ sí “àwòṣe àwòṣe àwòṣe àwòṣe àwòṣe” tàbí “àwòṣe àwòṣe àwòṣe plum pudding,” nínú èyí tí àwọn átọ́mù ní àwọn ẹ̀ka tí ó ní agbára rere tí ó fọ́nká káàkiri ara àti àwọn elekitironi tí a fi sínú wọn bí èso àjàrà nínú àwòṣe.
#### Àwòrán Atomiki Rutherford
Ní ọdún 1911, Ernest Rutherford, onímọ̀ nípa fisíkísì láti New Zealand, dán àwòṣe átọ́míìkì Thomson wò pẹ̀lú ìdánwò rẹ̀ tó gbajúmọ̀ nípa ìtúpalẹ̀ àwọn èròjà alpha. Rutherford ta àwọn èròjà alpha sínú ìwọ̀n wúrà tín-ín-rín ó sì kíyèsí bí wọ́n ṣe fọ́nká. Àwọn àbájáde náà fihàn pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn èròjà alpha kọjá láàárín ìwọ̀n wúrà láìsí ìdíwọ́, ṣùgbọ́n àwọn kan yà kúrò ní àwọn igun ńlá.
Láti inú àwọn àbájáde wọ̀nyí, Rutherford parí èrò sí pé àwọn átọ̀mù jẹ́ àlàfo òfo pẹ̀lú kókó kékeré kan tí ó ní agbára rere ní àárín, èyí tí ó pè ní “nucleus.” Àwọn elekitironi ń yí nucleus padà bí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì ṣe ń yí oòrùn po. Àwòrán yìí ni a mọ̀ sí àwòrán planetarium ti átọ̀mù, ó sì fúnni ní òye pàtàkì nípa ìṣètò nucleus atom.
#### Àwòṣe Atomu Bohr
Ní ọdún 1913, Niels Bohr, onímọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá àwọn ìlànà láti inú ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá tuntun. Bohr dámọ̀ràn pé kí àwọn elekitironi máa yípo nucleus ní àwọn ìpele agbára tí ó yàtọ̀ (quantum orbits) wọ́n sì lè fò láàrín àwọn ìyípo wọ̀nyí nípa fífà tàbí títú àwọn photon ìmọ́lẹ̀ jáde.
Àwòrán Bohr náà ṣàṣeyọrí nínú ṣíṣàlàyé ìlà hydrogen, ó sì jẹ́ ìgbésẹ̀ pàtàkì nínú sísopọ̀ físíìsì àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ kuáńtùmù pọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, àwòṣe yìí ṣì ní àwọn ààlà nínú ṣíṣàlàyé àwọn ìjìnlẹ̀ átọ́míìkì tó díjú jù.
#### Idagbasoke Awọn Onimọ-ẹrọ Kuatomu
Ní ọdún 1920, ìdàgbàsókè àwọn onímọ̀ nípa ètò ìṣiṣẹ́ ìṣètò ...
Schrödinger ṣe àgbékalẹ̀ ìgbì kan tí ó ṣàlàyé bí iṣẹ́ ìgbì elétírónù ṣe ń yípadà ní ààyè àti àkókò, tí ó fúnni ní òye jíjinlẹ̀ nípa ìrísí ìgbì elétírónù àti pàtákì ti àwọn elétírónù. Ìlànà àìdánilójú Heisenberg sọ pé kò ṣeé ṣe láti mọ ipò àti agbára elétírónù pẹ̀lú ìdánilójú pípé.
#### Àwòṣe Atomiki Òde Òní: Àwòṣe Boṣewa ti Àwọn Pátákì
Ní ìdajì kejì ọ̀rúndún ogún, àwọn ìdàgbàsókè míràn nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ físíìsì fihàn pé àwọn èròjà kékeré tí a ń pè ní proton àti neutrons ni nucleus atom náà. Àwọn proton ní agbára rere, nígbà tí neutrons kò ní agbára. Àwọn èròjà méjì wọ̀nyí, pẹ̀lú electrons, ni ó ń ṣe ìṣètò ipilẹ̀ atomu náà.
Síwájú sí i, ìmọ̀ nípa pátákónùmù àti Àpẹẹrẹ Standard of particle fisiksi fihàn pé àwọn proton àti neutrons jẹ́ àwọn èròjà kékeré tí a ń pè ní quarks, tí àwọn èròjà tí ń gbé agbára tí a ń pè ní gluons so mọ́.
#### Ìparí
Ìrìn àjò gígùn ti ìdàgbàsókè ìmọ̀-ẹ̀rọ átọ́míìkì, láti ìmòye ìmọ̀-ẹ̀rọ àtijọ́ sí àwọn àlàyé kíkún nípa fisiksi kuantum òde òní, fi ìlọsíwájú tó yanilẹ́nu ti sáyẹ́ǹsì hàn. Ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan nínú ìmọ̀-ẹ̀rọ átọ́míìkì ti mú kí òye wa nípa ìpìlẹ̀ ohun èlò pọ̀ sí i, ṣùgbọ́n ó tún ti ṣí ọ̀nà sílẹ̀ fún àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀-ẹ̀rọ tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ayé òde òní wa. Nípa títẹ̀síwájú láti ṣe ìwádìí àti ṣíṣe àwárí ayé átọ́míìkì, a ń mú kí àwọn àwárí tuntun tí a kò lè fojú inú wò tẹ́lẹ̀ ṣeé ṣe.
