Iyatọ Laarin Acid Líle ati Acid Líle
Nínú àwọn ẹ̀kọ́ kemistri, àwọn ọ̀rọ̀ náà lílágbára àti àìlera acids sábà máa ń jáde nígbà tí a bá ń jíròrò àwọn ojutuu, pH, àti àwọn ìṣesí nínú omi. Àwọn méjèèjì jẹ́ acids, àwọn ohun tí ó ń mú àwọn ion hydrogen (H⁺) jáde nígbà tí ó bá yọ́ nínú omi. Síbẹ̀síbẹ̀, agbára acid kan kì í ṣe nípa bí ó ṣe dùn tàbí bí pH omi rẹ̀ ṣe kéré tó nìkan ni a fi ń pinnu agbára acid kan. Ohun tí ó ń fi ìyàtọ̀ hàn láàárín àwọn acid líle àti aláìlera ni ìwọ̀n ionization (ìyàtọ̀) ti acid nínú omi. Àpilẹ̀kọ yìí yóò jíròrò àwọn ìyàtọ̀ láàárín méjèèjì ní kedere, tí ó bo àwọn èrò, àpẹẹrẹ, àwọn ànímọ́, àti àwọn ìlò wọn nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́.
Ìtumọ̀ Àsídì Gẹ́gẹ́ bí Kẹ́mísírì
Ni gbogbogbo, a le ṣalaye awọn acids nipasẹ awọn imọran pupọ:
1. Arrhenius: Asiidi jẹ́ ohun kan tí ó ń mú kí ìṣọ̀kan H⁺ pọ̀ sí i nínú omi.
2. Brønsted–Lowry: Àwọn ásíìdì jẹ́ olùfúnni ní proton (H⁺).
3. Lewis: Àsídì jẹ́ ohun tí ó ń gba ẹ̀rọ ìbánisọ̀rọ̀pọ̀.
Nínú ọ̀rọ̀ àwọn ásíìdì alágbára àti aláìlera, ìjíròrò náà sábà máa ń lo àwọn ìmọ̀ Arrhenius àti Brønsted-Lowry, nítorí pé àwọn méjèèjì ní í ṣe tààrà sí ìṣẹ̀dá àwọn ions H⁺/H₃O⁺ nínú omi.
Kí ni Acid Líle?
Àsídì alágbára jẹ́ ásídì kan tí ó máa ń yí padà pátápátá (tàbí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé ó parí pátápátá) nínú omi. Èyí túmọ̀ sí wípé nígbà tí ásídì alágbára bá yọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn mólẹ́ẹ̀lì rẹ̀ máa ń wó lulẹ̀ sí àwọn ion tí ó wà nínú wọn, ní pàtàkì àwọn ion H⁺ (èyí tí ó ń di H₃O⁺ nínú omi). Nítorí pé ionization fẹ́rẹ̀ẹ́ pé ní 100%, ìṣọ̀kan H⁺ tí a ṣẹ̀dá ga ní ìfiwéra.
Fún àpẹẹrẹ, hydrochloric acid (HCl) nínú omi yóò fẹ́rẹ̀ di ion pátápátá:
HCl (aq) → H⁺ (aq) + Cl⁻ (aq)
Nítorí pé wọ́n ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ion jáde, àwọn omi acid líle sábà máa ń jẹ́ electrolytes tó lágbára, ìyẹn ni pé, àwọn omi tó lè mú iná mànàmáná ṣiṣẹ́ dáadáa.
Àwọn àpẹẹrẹ ti Àwọn Àsídì Líle
Àwọn acid líle kan tí a sábà máa ń kọ́ ni:
– Àsídì hydrochloric (HCl)
– Àsídì hydrobromic (HBr)
– Hydroxydioxide (HI)
– Àsídì nitric (HNO₃)
– Súlúkì ásíìdì (H₂SO₄) (ìṣàn ionization tó lágbára ní ìpele àkọ́kọ́)
– Àsídì Perchloric (HClO₄)
Kí ni Acid Aláìlera?
Àsídì aláìlera jẹ́ ásídì kan tí ó máa ń yí padà díẹ̀ nínú omi. Nítorí náà, díẹ̀ lára àwọn mólúkúlùkù àsídì náà ló máa ń tú protons (H⁺) jáde, nígbà tí àwọn yòókù sì máa ń wà gẹ́gẹ́ bí mólúkúlùkù àsídì tí a ti ṣọ̀kan. Nítorí pé wọ́n máa ń mú àwọn ion díẹ̀ jáde ju àwọn hósdì alágbára lọ, àwọn hósdì aláìlera sábà máa ń jẹ́ àwọn hósdì aláìlera.
Fún àpẹẹrẹ, acetic acid (CH₃COOH), èròjà pàtàkì nínú waini, jẹ́ ionized díẹ̀:
CH₃COOH (aq) ⇌ H⁺ (aq) + CH₃COO⁻ (aq)
Ọfà ẹ̀yìn àti ẹ̀yìn (⇌) fi hàn pé ìwọ̀nba wà, nítorí pé ìṣesí ionization máa ń wáyé ní ìhà méjèèjì: àwọn kan máa ń ya ara wọn sọ́tọ̀, àwọn kan sì máa ń tún ara wọn ṣe.
Àwọn àpẹẹrẹ ti Àwọn Àsídì Aláìlera
Eyi ni diẹ ninu awọn acids ailera ti o wọpọ:
– Ásídì asíìdì (CH₃COOH)
– Àsídì Kábọ́níkì (H₂CO₃)
– Sáàdì phosphoric (H₃PO₄)
– Àsídì hydrofluoric (HF)
– Sáàdì sítíríkì (C₆H₈O₇)
– Àsídì Formic (HCOOH)
Àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì láàrín àwọn acid líle àti àwọn acid aláìlera
1. Ìwọ̀n Ionization
– Àsìdì alágbára: ó fẹ́rẹ̀ jẹ́ ion tó 100% nínú omi.
– Àsìdì aláìlera: ó ti di ion díẹ̀, ó sì ń ṣe ìwọ́ntúnwọ̀nsí.
Èyí ni kókó ìyàtọ̀ náà. Agbára ásíìdì kìí ṣe nípa ìṣọ̀kan omi náà, bí kò ṣe nípa ìtẹ̀sí àwọn molecule ásíìdì láti tú H⁺ jáde.
2. Iye Ka (Iye ti o wa ninu Acid Dissociation Constant)
A le wọn acidity nipasẹ Ka, eyiti o jẹ iduroṣinṣin iwontunwonsi fun awọn iṣedaamu ionization acid.
– Àwọn ásíìdì alágbára ní Ka tóbi gan-an (tàbí pKa tó kéré gan-an), nítorí pé ionization wọn fẹ́rẹ̀ẹ́ parí.
– Àwọn ásíìdì aláìlera ní Ka kékeré (pKa tó tóbi jù), nítorí pé díẹ̀ lára wọn ló ní ionize.
Bí Ka bá tóbi tó, bẹ́ẹ̀ náà ni ásíìdì náà ṣe lágbára sí i.
3. pH ti Omi ni Iṣọkan Kan naa
Ní ìfọkànsí kan náà (fún àpẹẹrẹ 0,1 M):
– Àwọn omi àsìdì tó lágbára máa ń mú kí H⁺ → pH tó kéré síi jáde.
– Àwọn omi oní-àsìdì tí kò lágbára máa ń mú kí H⁺ → pH tó ga jù jáde.
Sibẹsibẹ, o ṣe pataki lati ranti pe pH naa tun ni ipa nipasẹ ifọkansi. Acid alailagbara ti o ni idapọ pupọ le ni pH ti o kere ju acid ti o lagbara pupọ lọ. Nitorinaa, afiwe pH yẹ ki o ṣe ni ifọkansi kanna lati jẹ deede.
4. Ìmúdàgba iná mànàmáná
– Àsìdì alágbára: ó ń darí iná mànàmáná gidigidi nítorí pé ó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ion ọ̀fẹ́.
– Àsìdì aláìlera: ó ń darí iná mànàmáná lọ́nà tí kò lágbára nítorí pé ó ní àwọn ion díẹ̀.
Ìdí nìyí tí omi acid tó lágbára fi lè tan ìmọ́lẹ̀ àmì náà sí i ju acid tó lágbára lọ ní ìwọ̀n kan náà.
5. Ìṣiṣẹ́pọ̀ nínú Ọ̀pọ̀lọpọ̀ Ìṣiṣẹ́pọ̀
Ni gbogbogbo, awọn acids alagbara maa n ṣe atunṣe pupọ labẹ ọpọlọpọ awọn ipo nitori wiwa ti o tobi julọ ti H⁺. Sibẹsibẹ, a tun pinnu atunṣe nipasẹ iru iṣe, solvent, iwọn otutu, ati awọn reactants. Fun apẹẹrẹ, ninu awọn iṣe pẹlu awọn irin, awọn acids lagbara ati awọn alailera le ṣe gaasi hydrogen, ṣugbọn ni awọn oṣuwọn oriṣiriṣi.
6. Àwọn Ohun Ànímọ́ Ìbàjẹ́ àti Ààbò
Àwọn ásídì alágbára sábà máa ń kà sí ewu jù nítorí pé pH wọn sábà máa ń lọ sílẹ̀ gan-an. Síbẹ̀síbẹ̀, kì í ṣe gbogbo àwọn ásídì aláìlera ló ní ààbò. Àwọn ásídì aláìlera kan ṣì lè léwu, pàápàá jùlọ tí wọ́n bá ní ìṣọ̀kan tàbí tí wọ́n ní àwọn ànímọ́ olóró.
Kókó:
– A kà HF (hydrofluoric acid) sí acid aláìlera ní ti ionization, ṣùgbọ́n ó léwu púpọ̀ nítorí pé ó lè wọ inú àsopọ ara kí ó sì so calcium pọ̀ mọ́ ara.
– Àwọn ásíìdì alágbára bíi HCl tí a kó jọpọ̀ tún máa ń jẹ́ kí ó máa jóná dáadáa, wọ́n sì lè fa ìjóná kẹ́míkà.
Nítorí náà, “aláìlera” kò túmọ̀ sí “aláìléwu”.
Lilo Awọn Acids Líle àti Àwọn Acids Líle ní Ìgbésí Ayé
Àwọn acids tó lágbára nínú ilé iṣẹ́
Awọn acids lagbara ni a lo ni lilo pupọ fun:
– Ìṣẹ̀dá ajílẹ̀ (fún àpẹẹrẹ H₂SO₄ àti HNO₃)
– Ìwọ̀n àti ìfọmọ́ ipata (HCl)
– Iṣẹ́ irin (pickling)
– Àwọn ohun èlò aise fún àwọn ìṣẹ̀dá kẹ́míkà kan
Nítorí ìwà ìṣesí wọn àti agbára wọn láti pèsè ọ̀pọ̀lọpọ̀ H⁺, àwọn ásíìdì alágbára lágbára fún àwọn iṣẹ́ ilé-iṣẹ́ ńláńlá, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n nílò àwọn ìṣọ́ra ààbò tó lágbára.
Àwọn acids tí kò lágbára nínú oúnjẹ àti ìmọ̀ nípa ẹ̀dá-ara
A maa n ri awọn acids alailagbara ninu:
– Ounjẹ ati ohun mimu (sitric acid ninu eso osan, acetic acid ninu kikan)
– Eto idaduro ninu ara
– Ilana ifun ati itọju
A sábà máa ń lo àwọn ásíìdì aláìlera gẹ́gẹ́ bí olùṣàkóso adùn, ohun ìpamọ́, àti àwọn ẹ̀yà ara ètò ìpamọ́ nítorí pé ìṣàn ion wọn jẹ́ kí àwọn ìyípadà pH ṣeé ṣàkóso.
Ipari
Ìyàtọ̀ láàárín àwọn ásíìdì alágbára àti àwọn tí kò lágbára wà ní pàtàkì ní ìwọ̀n ionization nínú omi. Àwọn ásíìdì alágbára máa ń yọ́ ion pátápátá, wọ́n máa ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ion H⁺ jáde, wọ́n ní Ka gíga, pH tó kéré sí i ní ìṣọ̀kan kan náà, àti agbára ìdarí iná mànàmáná tó ga jù. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, àwọn ásíìdì aláìlera máa ń yọ́ ion díẹ̀díẹ̀, wọ́n máa ń ṣe ìwọ́ntúnwọ̀nsì, wọ́n ní Ka tó kéré sí i, wọ́n sì ní agbára ìdarí iná mànàmáná tó kéré sí i. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀rọ̀ náà "aláìlera" kò túmọ̀ sí ààbò, nítorí pé àwọn ásíìdì aláìlera kan lè léwu ní ìbámu pẹ̀lú ìṣọ̀kan àti àwọn ànímọ́ kẹ́míkà wọn.
Lílóye ìyàtọ̀ yìí ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ìdánwò kẹ́mísírì nìkan, ṣùgbọ́n fún òye àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojoojúmọ́, láti adùn kíkorò oúnjẹ sí lílo àwọn kẹ́míkà ní àwọn ilé ìwádìí àti ilé iṣẹ́.
