Àwọn Òfin Ìpìlẹ̀ ti Kẹ́mísírì: Àwọn Ìpìlẹ̀ tí Ó Ń Darí Kẹ́mísírì Òde Òní
Pendahuluan
Kemistri jẹ́ ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àdánidá tí ó ń ṣe àyẹ̀wò ìṣẹ̀dá, ìṣètò, àwọn ohun ìní, àti àwọn ìyípadà ohun èlò. Lẹ́yìn ìdánwò àwọn ìṣesí kẹ́míkà tí ó ń pinnu àwọn ohun ìní àti àwọn ìyípadà ohun èlò ni àwọn ìlànà pàtàkì tí a mọ̀ sí àwọn òfin ìpìlẹ̀ kẹ́míkà. Àwọn òfin wọ̀nyí kìí ṣe ìpìlẹ̀ ìmọ̀ kẹ́míkà nìkan ni, wọ́n tún ń kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ẹ̀rọ. Nínú àpilẹ̀kọ yìí, a ó ṣe àwárí díẹ̀ lára àwọn òfin ìpìlẹ̀ kẹ́míkà tí ó ti darí ọ̀làjú ènìyàn sí òye jíjinlẹ̀ nípa ayé tí ó yí i ká.
1. Òfin Ìtọ́jú Máàsì
Òfin Ìpamọ́ Ìṣu, tí a tún mọ̀ sí Òfin Lavoisier, ni a sọ ní orúkọ Antoine Lavoisier, ẹni tí ó ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ ní ọ̀rúndún 18. Òfin yìí sọ pé ìwọ̀n ohun kan nínú ètò tí a ti pa mọ́ dúró ní ipò kan, láìka irú ìyípadà kẹ́míkà tí ó bá ṣẹlẹ̀ sí. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, àpapọ̀ ìwọ̀n àwọn ohun tí ń ṣe àtúnṣe nínú ìṣe kẹ́míkà dọ́gba pẹ̀lú àpapọ̀ ìwọ̀n àwọn ọjà tí a ṣe.
Àpẹẹrẹ òfin yìí ni a lè rí nínú ìṣesí ìjóná àbẹ́là. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjóná náà máa ń dínkù gan-an bí ó ṣe ń jó, ìwọ̀n àwọn ọjà ìjóná (carbon dioxide àti omi) tí a bá wọ̀n ọ́n dáadáa yóò dọ́gba pẹ̀lú ìwọ̀n ìjóná àti atẹ́gùn tí ó ń ṣiṣẹ́.
Òfin Ìpamọ́ Ìṣubú ni ó dá ìpìlẹ̀ fún ìwádìí oníwọ̀n nínú àwọn ìṣesí kẹ́míkà, ó sì fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì láyè láti kọ àwọn ìdọ́gba kẹ́míkà tí ó wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì.
2. Òfin Ìwọ̀n Àìdúróṣinṣin (Òfin Proust)
Ní ìparí ọ̀rúndún kejìdínlógún, onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ọmọ ilẹ̀ Faransé Joseph Proust ṣe àgbékalẹ̀ Òfin Àwọn Ìwọ̀n Tó Dáadáa, èyí tí ó sọ pé àdàpọ̀ kẹ́míkà kan ní àwọn èròjà rẹ̀ nínú ìwọ̀n kan náà, láìka orísun tàbí ọ̀nà ìṣẹ̀dá wọn sí.
Fún àpẹẹrẹ, molecule omi (H₂O) láìka ibi tí ó ti wá sí—ìbáà ṣe láti òjò, adágún, tàbí orísun mìíràn—ó máa ń ní àwọn átọ̀mù hydrogen méjì àti átọ̀mù oxygen kan ní ìpíndọ́gba ìwọ̀n tí a ti ṣètò (ní nǹkan bí 1:8).
Òfin yìí ṣe pàtàkì gan-an nínú ìdàgbàsókè àwọn ìlànà kẹ́míkà tó dúró ṣinṣin, ó sì jẹ́ ìpìlẹ̀ fún dídánwò ìmọ́tótó àwọn èròjà kẹ́míkà.
3. Òfin Àwọn Ìpín Púpọ̀
John Dalton, onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tí a mọ̀ fún ìmọ̀ atomiki rẹ̀, ṣe àgbékalẹ̀ Òfin Àwọn Ìwọ̀n Púpọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún 19. Òfin yìí sọ pé, tí àwọn ohun méjì bá lè para pọ̀ ju ìdàpọ̀ kan lọ, ìwọ̀n ohun kan tí a so pọ̀ mọ́ ìwọ̀n ohun mìíràn yóò wà ní ìwọ̀n gbogbo nọ́mbà tí ó rọrùn.
Fún àpẹẹrẹ, erogba àti atẹ́gùn lè ṣẹ̀dá àwọn èròjà méjì tó yàtọ̀ síra: erogba monoxide (CO) àti erogba monoxide (CO₂). Nínú CO₂, ìpíndọ́gba ìwọ̀n erogba sí atẹ́gùn jẹ́ 12:16 (tàbí 3:4), nígbàtí nínú CO₂, ìpíndọ́gba ìwọ̀n erogba sí atẹ́gùn jẹ́ 12:32 (tàbí 3:8). Ìpíndọ́gba yìí (4:8 tàbí 1:2) jẹ́ àpẹẹrẹ pípé ti àwọn ìpíndọ́gba púpọ̀.
Òfin Àwọn Ìwọ̀n Púpọ̀ fìdí èrò àwọn átọ̀mù múlẹ̀, ó sì gbé èrò náà kalẹ̀ pé àwọn átọ̀mù ni àwọn ìwọ̀n kékeré jùlọ ti àwọn èròjà tí ó ń kópa nínú àwọn ìṣesí kẹ́míkà.
4. Òfin Gáàsì Tó Dáadáa (Òfin Avogadro)
Amedeo Avogadro, onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ará Ítálì, dábàá àbá náà pé, ní ìwọ̀n otútù àti ìfúnpá kan náà, ìwọ̀n gáàsì tó dọ́gba ní iye molecule kan náà. Àbá yìí, tí a mọ̀ sí Òfin Avogadro, kó ipa pàtàkì nínú ìdàgbàsókè ìmọ̀ gáàsì tó dára àti thermodynamics.
Ní ti ìṣirò, a lè fi òfin yìí hàn gẹ́gẹ́ bí PV = nRT, níbi tí:
– P ni titẹ gaasi,
– V ni iwọn didun gaasi,
– n ni nọmba awọn moles ti gaasi,
– R ni iduroṣinṣin gaasi gbogbo agbaye, ati
– T ni iwọn otutu ni Kelvin.
Nípa lílo Òfin Avogadro, a lè lóye bí àwọn gáàsì ṣe ń hùwà lábẹ́ àwọn ipò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ àti láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ìyípadà nínú àwọn gáàsì tí ó da lórí ìwọ̀n otútù, ìfúnpá, àti ìwọ̀n.
5. Òfin Ìwọ̀n Kẹ́míkà (Òfin Le Chatelier)
Òfin Le Chatelier, tí a sọ orúkọ rẹ̀ ní orúkọ Henri Louis Le Chatelier, sọ pé tí ètò ìwọ́ntúnwọ̀nsì kẹ́míkà bá ní ìyípadà nínú àwọn ipò (ìṣọ̀kan, ìfúnpá, àti otútù), ètò náà yóò dáhùn nípa yíyí ìwọ́ntúnwọ̀nsì padà sí ọ̀nà tí ó dín ìyípadà náà kù.
Àpẹẹrẹ gidi kan ni a le rí nínú iṣẹ́ kẹ́míkà, bíi ṣíṣe ammonia (NH₃) nípasẹ̀ ìlànà Haber. Pípọ̀ sí i títẹ̀ náà ń yí ìwọ́ntúnwọ́nsí padà sí ìṣẹ̀dá ammonia púpọ̀ sí i, ní ìbámu pẹ̀lú ìlànà Le Chatelier.
Òfin yìí ṣe pàtàkì gan-an nínú ìṣàkóso àwọn ìṣesí kẹ́míkà ilé iṣẹ́ láti mú kí àbájáde tí a fẹ́ pọ̀ sí i.
Ipari
Àwọn òfin ìpìlẹ̀ ti kemistri ni àwọn òkúta ìpìlẹ̀ tí ó jẹ́ kí a lóye àti sọ àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ìṣesí àti àwọn ohun-ìní ti ohun èlò. Òfin Ìpamọ́ ti Ibi-ìṣẹ̀dá kọ́ wa nípa àìyípadà ti ibi-ìṣẹ̀dá nínú àwọn ìṣesí kẹ́míkà, Òfin ti Àwọn Ìwọ̀n Títọ́ ń rí i dájú pé àwọn ìlànà àdàpọ̀ wà ní ìbámu, Òfin ti Àwọn Ìwọ̀n Púpọ̀ fi ìṣètò atomiki ti àwọn èròjà hàn, Òfin Avogadro ṣàlàyé ìṣe àwọn gáàsì, àti Òfin Le Chatelier fún wa ní òye nípa ìṣiṣẹ́ ti ìwọ́ntúnwọ̀nsì kẹ́míkà.
Òye jíjinlẹ̀ nípa àwọn òfin wọ̀nyí kìí ṣe pé ó rọrùn fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti onímọ̀ ẹ̀rọ láti ṣẹ̀dá àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ tuntun nìkan ni, ṣùgbọ́n ó tún fún wa láyè láti mọrírì àti lóye ayé kékeré tó ń ṣe àgbékalẹ̀ ìgbésí ayé wa ojoojúmọ́. Òye pàtàkì yìí ń pèsè ààlà sí ìṣẹ̀dá tuntun àti àwárí, ó ń mú kí ìlọsíwájú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìmọ̀ ẹ̀rọ yára sí i, àti ní ìparí, ọ̀làjú ènìyàn.
