Awọn Ilana Nọọsi fun Awọn Alaisan pẹlu Haipatensonu
Ìfúnpọ̀n ẹ̀jẹ̀, tàbí ẹ̀jẹ̀ ríru gíga, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣòro ìlera onígbà pípẹ́ tí ó wọ́pọ̀ jùlọ tí a máa ń rí ní àwọn ibi ìtọ́jú ìlera. Ipò yìí lè wà láìsí àmì àrùn fún ọ̀pọ̀ ọdún, ṣùgbọ́n ó máa ń ba àwọn ẹ̀yà ara tí a fojú sí jẹ́ díẹ̀díẹ̀ bíi ọkàn, ọpọlọ, kíndìnrín, àti àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀. Nítorí náà, ipa àwọn nọ́ọ̀sì ṣe pàtàkì nínú wíwá ìtọ́jú ní ìbẹ̀rẹ̀, ṣíṣe àbójútó, pípèsè ẹ̀kọ́, ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ìtọ́jú, àti dídènà àwọn ìṣòro. Àpilẹ̀kọ yìí ń jíròrò ìlànà ìtọ́jú fún àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ẹ̀jẹ̀ ríru, láti ìṣàyẹ̀wò sí ìṣàyẹ̀wò.
1. Ìṣàyẹ̀wò Nọ́ọ̀sì
Ìṣàyẹ̀wò ni ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ láti mọ ipò àti àìní ìtọ́jú aláìsàn. Nínú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ẹ̀jẹ̀ ríru, ìṣàyẹ̀wò náà ní àwọn ìwífún nípa ara wọn àti ti èrò wọn.
Àwọn ìwádìí lórí ara lè ní àwọn ẹ̀dùn ọkàn bíi ríru, orí fífó (pàápàá jùlọ ní ọrùn), àárẹ̀, ìró ọkàn, àìlèmí, ìríran tí kò dáa, tàbí àwọn ẹ̀dùn ọkàn tó jẹ mọ́ wàhálà àti dídára oorun. Àwọn nọ́ọ̀sì tún gbọ́dọ̀ béèrè nípa ìtàn ìṣègùn ìdílé (ìfún ẹ̀jẹ̀ tó pọ̀, àrùn ọpọlọ, àrùn ọkàn), ìwà mímu sìgá, mímu ọtí líle, jíjẹ oúnjẹ tó ní iyọ̀ púpọ̀, ṣíṣe eré ìdárayá, àti lílo oògùn tí a bá ti ṣàyẹ̀wò aláìsàn náà.
Ìwádìí pàtàkì ni ìwọ̀n ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tó péye. Ó yẹ kí a ṣe ìwọ̀n náà pẹ̀lú aláìsàn tó ń sinmi fún o kere ju ìṣẹ́jú márùn-ún, láìsí mímu tàbí mu kọfí láìpẹ́, àti pẹ̀lú apá tó wà ní ìpele ọkàn. Nọ́ọ̀sì náà máa ń wọn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ ní apá méjèèjì ní àkọ́kọ́, lẹ́yìn náà ó máa ń lo apá tó ní ìwọ̀n gíga fún àbójútó lẹ́yìn náà. Yàtọ̀ sí ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, a máa ń wọn ìlù, ìwọ̀n atẹ́gùn, ìwọ̀n otútù, ìwúwo, gíga, àti ìwọ̀n ibi-ara (BMI). Àyẹ̀wò ara náà tún ní ìró ọkàn àti ẹ̀dọ̀fóró, ṣíṣàyẹ̀wò wíwú, àti ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àmì ìṣòro bí àìlera ẹsẹ̀, ìṣòro ọ̀rọ̀ sísọ, tàbí ìrora àyà.
Tí ó bá wà, nọ́ọ̀sì náà lè ran lọ́wọ́ láti kó àwọn ìwífún tó ń ṣètìlẹ́yìn jọ bí àbájáde súgà nínú ẹ̀jẹ̀, ìrísí ọ̀rá, iṣẹ́ kíndìnrín (urea/creatinine), electrolytes, ECG, tàbí ìṣàyẹ̀wò ìtọ̀—nítorí pé àwọn ipò wọ̀nyí sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àrùn ìṣiṣẹ́ ara àti ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara.
2. Àyẹ̀wò Nọ́ọ̀sì Tó Ń Ṣẹlẹ̀ Lọ́pọ̀ ìgbà
Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí náà ṣe sọ, àwọn àìsàn tó wọ́pọ̀ nínú àwọn aláìsàn tó ní àrùn haipatensonu ni:
1. Àìsí ìfọ́pọ̀ àsopọ ara tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìdènà ìṣàn ẹ̀jẹ̀ tí ó pọ̀ sí i.
2. Ewu idinku ninu iṣẹ-ṣiṣe ọkan ni o ni ibatan si ilosoke ninu iṣẹ-ṣiṣe ọkan.
3. Ìrora líle (orí fífó) tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀.
4. Àìní ìmọ̀ nípa àwọn àrùn, oògùn, oúnjẹ, àti àwọn ìyípadà ìgbésí ayé.
5. Àìgbéṣẹ́ ìtọ́jú ìlera ní í ṣe pẹ̀lú àìtẹ̀lé ìtọ́jú tó péye.
6. Àníyàn tó ní í ṣe pẹ̀lú àyẹ̀wò àìsàn onígbà pípẹ́ tàbí ìbẹ̀rù àwọn ìṣòro.
A yan ayẹwo naa ni ibamu si ipo alaisan, bi o ti wuwo to, ati awọn iṣoro ti o tẹle e.
3. Ètò Nọ́ọ̀sì
A máa ń ṣètò ètò nípa gbígbé àwọn góńgó tí a lè ṣeé wọ̀n tí ó sì ṣeé fojúrí kalẹ̀. Àpẹẹrẹ àwọn góńgó nọ́ọ̀sì fún àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ẹ̀jẹ̀ ríru pẹ̀lú:
– Ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ aláìsàn wà láàárín ibi tí a fẹ́ dé gẹ́gẹ́ bí àwọn òṣìṣẹ́ ìlera ṣe dámọ̀ràn.
– Àwọn aláìsàn lè ṣàlàyé lẹ́ẹ̀kan síi nípa ẹ̀jẹ̀ ríru, àwọn ohun tó lè fa ewu, àti bí a ṣe lè dènà àwọn ìṣòro.
– Àwọn aláìsàn fi hàn pé wọ́n tẹ̀lé ìlànà oògùn àti pé wọ́n ń ṣe àyẹ̀wò déédéé.
– Àwọn aláìsàn lè jẹ oúnjẹ tí kò ní iyọ̀ púpọ̀ àti ìgbésí ayé tó dára.
– Kò sí àmì àwọn ìṣòro líle koko bíi ọpọlọ, àrùn ọkàn, tàbí àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru.
Àwọn ètò ìgbésẹ̀ gbọ́dọ̀ gbé ọjọ́ orí, ìwà jíjẹun, ipò ọrọ̀ ajé, ipele ẹ̀kọ́, àti ìtìlẹ́yìn ìdílé yẹ̀ wò.
4. Ìmúṣe: Àwọn Ìlànà àti Ìdásíṣẹ́ Nọ́ọ̀sì
a. Ṣíṣe àbójútó Àwọn Àmì Pàtàkì àti Àwọn Ipò Ìṣègùn
Àwọn nọ́ọ̀sì máa ń ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ déédéé, ó sinmi lórí ipò aláìsàn náà. Tí a bá wà ní ilé ìwòsàn pẹ̀lú ẹ̀jẹ̀ ríru gíga gan-an, a lè ṣe àyẹ̀wò ní gbogbo wákàtí díẹ̀ tàbí gẹ́gẹ́ bí dókítà ṣe pàṣẹ. Ní àfikún, àwọn nọ́ọ̀sì máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn àmì pàtàkì mìíràn, ipò ọpọlọ (ìmọ̀lára, agbára ìṣiṣẹ́), ìtújáde ìtọ̀, àti wíwà wíwú. Gbogbo àwọn àwárí ni a máa ń kọ sílẹ̀ dáadáa láti mọ àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ náà.
b. Ṣe ìdánilójú àwọn ọ̀nà ìwọ́n ẹ̀jẹ̀ tó tọ́
Àṣìṣe ìmọ̀ ẹ̀rọ lè fa àṣìṣe nínú kíkà. Àwọn nọ́ọ̀sì máa ń rí i dájú pé ìbòrí náà tóbi tó fún apá, ara àti apá wà ní ipò tó tọ́, àti pé àyíká náà dákẹ́ jẹ́ẹ́. Wọ́n tún ń fún àwọn aláìsàn tí wọ́n ń ṣe àyẹ̀wò ara wọn nílé ní ẹ̀kọ́ láti rí i dájú pé àwọn àbájáde náà ṣeé gbẹ́kẹ̀lé.
c. Ìṣàkóso Ìrora àti Àìbalẹ̀ ọkàn
Tí aláìsàn kan bá ní orí fífó tàbí ìrora ọkàn, àwọn nọ́ọ̀sì lè ran lọ́wọ́ nípa dídín àwọn ìṣòrò kù, fífún un ní àyíká tó máa mú kí ara balẹ̀, fífún un ní ìsinmi, àti ṣíṣàkíyèsí bóyá ìrora náà yóò dínkù lẹ́yìn tí ẹ̀jẹ̀ bá ti dín kù. A máa ń fún un ní oògùn apàrora gẹ́gẹ́ bí ìlànà ìṣègùn, a sì máa ń ṣe àyẹ̀wò ipa rẹ̀.
d. Ẹ̀kọ́ Ìgbésí Ayé Aláìlera
Ẹ̀kọ́ ṣe pàtàkì láti dènà àwọn ìṣòro. Àwọn nọ́ọ̀sì lè fúnni ní ẹ̀kọ́ nípa ìlera lórí:
– Oúnjẹ tí kò ní iyọ̀ púpọ̀: Dín oúnjẹ tí a ti ṣe iṣẹ́, ìrẹsì, ẹja tí a fi iyọ̀ ṣe, oúnjẹ kíákíá kù, kí o sì dín lílo omi soy tí ó ní sodium púpọ̀ kù. A gbani nímọ̀ràn láti ka àwọn àmì sodium lórí àpótí.
– Oúnjẹ tó wà ní ìwọ̀ntúnwọ̀nsì: Àwọn èso, ewébẹ̀, ọkà gbogbo, àti àwọn èròjà tó ní ọ̀rá díẹ̀ (bíi ẹja). Àwọn oúnjẹ bíi DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) ni a sábà máa ń gbà nímọ̀ràn.
– Ìgbòkègbodò ara: eré ìdárayá aerobic tó rọrùn-déédéé (rínrìn kíákíá, gígun kẹ̀kẹ́) déédéé gẹ́gẹ́ bí agbára rẹ àti gẹ́gẹ́ bí dókítà rẹ ṣe dámọ̀ràn.
– Dáwọ́ sìgá mímu dúró kí o sì dín ọtí kù: nítorí pé ó ń mú kí ìbàjẹ́ ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i.
– Ìṣàkóso wahala: àwọn ọ̀nà ìmí jìnlẹ̀, ìsinmi, oorun tó péye, àti ìṣàkóso ìgbòkègbodò.
Ẹ̀kọ́ gbọ́dọ̀ lo èdè tó rọrùn kí ó sì jẹ́ kí ìdílé náà lè túbọ̀ fún ìrànlọ́wọ́ nílé.
e. Ìṣàkóso Ìtọ́jú Oògùn
Àwọn aláìsàn tí wọ́n ní àrùn ẹ̀jẹ̀ púpọ̀ sábà máa ń gba àwọn oògùn bíi diuretics, ACE inhibitors, ARBs, calcium channel blockers, tàbí beta blockers. Àwọn nọ́ọ̀sì máa ń kó ipa nínú rírí dájú pé “ẹ̀tọ́ márùn-ún” ti lílo oògùn (aláìsàn tó tọ́, oògùn, ìwọ̀n, àkókò, àti ipa ọ̀nà) àti ìṣọ́ra fún àwọn àbájáde bí ìfọ́jú, ìfúnpọ̀ ara, ikọ́ (pẹ̀lú àwọn inhibitors ACE), tàbí ìdàrúdàpọ̀ electrolyte (pẹ̀lú àwọn diuretics). Àwọn nọ́ọ̀sì nílò láti kọ́ àwọn aláìsàn láti má ṣe dẹ́kun lílo oògùn wọn lójijì láìsí ìtọ́sọ́nà wọn, nítorí èyí lè fa ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀.
f. Ìdènà Àwọn Ìṣòro àti Ìgbésẹ̀ Pajawiri
Àwọn nọ́ọ̀sì gbọ́dọ̀ kíyèsára sí àwọn àmì ìṣòro ẹ̀jẹ̀ ríru (fún àpẹẹrẹ, ẹ̀jẹ̀ ríru gíga pẹ̀lú ìrora àyà, àìsí èémí, àìlóye ìmọ̀lára, àìlera ní apá kan ara, tàbí ìdààmú ojú). Tí àwọn àmì ìkìlọ̀ bá wà, àwọn ìgbésẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ gbọ́dọ̀ ní:
- gbe alaisan naa si ipo ailewu ati itunu,
- ṣe atẹle awọn ami pataki ni pẹkipẹki,
– pese wiwọle iṣan inu ti o ba jẹ dandan,
- jabo lẹsẹkẹsẹ si dokita;
– mura awọn itọkasi tabi awọn iṣe atẹle ni ibamu si awọn ilana ile-iṣẹ.
g. Atilẹyin fun Awujọ-ọkan ati ibamu fun Igba pipẹ
Ìfúnpọ̀ ẹ̀jẹ̀ jẹ́ ohun tó máa ń pẹ́ títí, nítorí náà àwọn aláìsàn lè máa nímọ̀lára pé wọ́n ti rẹ̀wẹ̀sì, wọ́n lè bẹ̀rù, tàbí kí wọ́n sẹ́. Àwọn nọ́ọ̀sì máa ń fún àwọn aláìsàn ní ìtìlẹ́yìn nípa ìmọ̀lára, wọ́n máa ń fún wọn níṣìírí láti gbé àwọn góńgó kéékèèké kalẹ̀, wọ́n sì máa ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti ṣètò àkókò oògùn. Àwọn nọ́ọ̀sì tún lè dámọ̀ràn lílo ohun èlò ìṣàyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ tàbí ìwé ìrántí, wọ́n sì máa ń fún wọn níṣìírí láti ṣe àyẹ̀wò déédéé.
5. Ìṣàyẹ̀wò Nọ́ọ̀sì
A ṣe àyẹ̀wò láti ṣe àyẹ̀wò bóyá a ti ṣe àṣeyọrí àwọn góńgó náà. Nọ́ọ̀sì náà ṣe àtúnyẹ̀wò:
- awọn iyipada titẹ ẹjẹ (boya idinku tabi iduroṣinṣin),
– òye aláìsàn (ó lè tún kọ́ ẹ̀kọ́),
- ibamu ati iṣakoso ti awọn oogun,
- awọn ayipada igbesi aye (ounjẹ, iṣẹ ṣiṣe, didaduro siga mimu),
- niwaju awọn ipa ẹgbẹ ti oogun naa,
– kò sí àmì ìṣòro kankan tó hàn.
Tí a kò bá lè ṣe àfojúsùn, a ó ṣe àtúnṣe sí ètò náà: bóyá a gbọ́dọ̀ tún ẹ̀kọ́ ṣe nípa lílo ọ̀nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, kí ìtìlẹ́yìn ìdílé pọ̀ sí i, tàbí kí a fọwọ́sowọ́pọ̀ pẹ̀lú àwọn onímọ̀ nípa oúnjẹ àti àwọn onímọ̀ nípa ìlera mìíràn.
Penutup
Ìtọ́jú àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ẹ̀jẹ̀ ríru nílò ọ̀nà tó péye, kìí ṣe lórí kíkà ẹ̀jẹ̀ ríru nìkan, ṣùgbọ́n lórí àwọn ìwà ìgbésí ayé wọn, ìlera ọpọlọ wọn, àti ìdènà àwọn ìṣòro ẹ̀yà ara. Nípasẹ̀ àyẹ̀wò kíákíá, àyẹ̀wò pípéye, àwọn ìtọ́jú tí a fojú sí (àbójútó, ẹ̀kọ́, ìṣàkóso oògùn, àti ìtìlẹ́yìn), àti àyẹ̀wò tí ń lọ lọ́wọ́, àwọn nọ́ọ̀sì lè ran àwọn aláìsàn lọ́wọ́ láti ṣàkóso ẹ̀jẹ̀ ríru wọn dáadáa kí wọ́n sì mú ìgbésí ayé wọn sunwọ̀n síi.
