Ọ̀nà Ìṣẹ̀lẹ̀ Àṣàyàn La Niña
La Niña jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ojúọjọ́ àgbáyé tí ó ní ipa lórí àwọn ìrísí ojúọjọ́ ní onírúurú agbègbè ayé, títí kan Indonesia. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí jẹ́ ara ìyípo àdánidá tí a mọ̀ sí ENSO (El Niño–Southern Oscillation), èyí ni ìbáṣepọ̀ dídíjú láàrín afẹ́fẹ́ àti òkun ní Òkun Pàsífíìkì olóoru. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé El Niño jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìgbóná ojúọjọ́ òkun ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pàsífíìkì, La Niña jẹ́ òdìkejì, èyí ni ipò kan nígbà tí ìgbóná ojúọjọ́ òkun ní agbègbè náà bá tutù ju bí ó ti yẹ lọ. Ìyípadà ojúọjọ́ yìí kò ṣẹlẹ̀ ní ìdádúró, ṣùgbọ́n ó ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìṣesí ẹ̀wọ̀n nínú afẹ́fẹ́, ìfúnpá afẹ́fẹ́, ìṣẹ̀dá àwọsánmà, àti òjò. Lílóye ìlànà La Niña ṣe pàtàkì kí àwùjọ àti ìjọba lè fojú sọ́nà àwọn ipa rẹ̀, bíi bí òjò tó ń pọ̀ sí i, ìkún omi, àti ìdàrúdàpọ̀ sí àwọn ẹ̀ka iṣẹ́ àgbẹ̀ àti ẹja.
1. La Niña gẹ́gẹ́ bí apá kan nínú Ètò ENSO
ENSO jẹ́ ètò ìyípadà ìgbàkúgbà (àwọn ìyípadà), tí ó sábà máa ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo ọdún 2-7. Lábẹ́ àwọn ipò tí kò dọ́gba (déédéé), Òkun Pàsífíìkì ní ìrísí ìṣàn omi tí ó dúró ṣinṣin: ìwọ̀ oòrùn Pàsífíìkì (nítòsí Indonesia àti Australia) máa ń gbóná sí i, nígbà tí ìlà oòrùn Pàsífíìkì (nítòsí Gúúsù Amẹ́ríkà) tutù nítorí ìgbóná omi (ìgbéga omi tútù láti ìsàlẹ̀ òkun). Nígbà tí ètò yìí bá ní àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì, ìpele El Niño tàbí La Niña máa ń wáyé.
Àmì La Niña ni:
– Ìtútù ojú omi òkun (SST) tí kò báradé ní àárín gbùngbùn àti ìlà-oòrùn Pacific.
– Afẹ́fẹ́ ìṣòwò láti ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn ló ń fún lágbára sí i.
– Àwọn ìyípadà nínú àwọn ìrísí ìfúnpá afẹ́fẹ́ tí ó ní ipa lórí ìṣàn afẹ́fẹ́, pàápàá jùlọ Walker Circulation.
– Ìṣípò ibi tí a ń gbé convection centre (ìṣẹ̀dá àwọsánmà òjò) sí agbègbè ìwọ̀ oòrùn Pacific.
2. Ipa ti Iwọn otutu oju omi okun: Ibẹrẹ ti ẹwọn iyipada
Ilana La Niña maa n bẹrẹ pẹlu awọn iyipada ninu iwọn otutu oju omi okun ni Pacific ti o gbona. Itutu yii waye nipataki ni agbegbe ti a mọ si Niño 3.4 (ni ayika aarin Pacific), eyiti a maa n lo gẹgẹbi itọkasi asiwaju. Nigbati iwọn otutu ni agbegbe yii ba dinku nipa 0,5°C tabi ju bẹẹ lọ ni isalẹ deede fun ọpọlọpọ awọn oṣu atẹle, awọn ipo bẹrẹ si yipada si La Niña.
Itutu tutu yii ṣe pataki nitori awọn okun ni “olupese agbara” fun afẹfẹ. Omi okun tutu dinku ufe, o dinku iye oru omi ti o n dide sinu afẹfẹ ni aarin-ila oorun Pacific. Nitori naa, awọsanma ati ojo ti o n waye ni agbegbe yii n dinku, lakoko ti iwọ-oorun Pacific maa n ṣiṣẹ diẹ sii ni dida awọsanma convective nitori iwọn otutu okun duro gbona diẹ tabi paapaa gbona ju apapọ lọ.
3. Lílo Afẹ́fẹ́ Ìṣòwò àti ipa “Títẹ̀” ti Omi Òkun
Ọ̀kan lára àwọn ohun tó ṣe pàtàkì sí La Niña ni afẹ́fẹ́ ìṣòwò ìlà-oòrùn tó ń fẹ́ láti etíkun Gúúsù Amẹ́ríkà sí Gúúsù-oòrùn Éṣíà. Ní àkókò La Niña, afẹ́fẹ́ ìṣòwò wọ̀nyí ń lágbára sí i. Fífún afẹ́fẹ́ ìṣòwò lágbára ní ipa pàtàkì méjì:
1. Títì omi gbígbóná sí ìwọ̀ oòrùn
Omi ojú omi gbígbóná ni a gbé sókè tí ó sì kó jọ ní ìwọ̀ oòrùn Pacific (ní àyíká Indonesia, Papua New Guinea, àti àríwá Australia). Ìkójọpọ̀ yìí mú kí ìyàtọ̀ nínú ìpele omi òkun pọ̀ sí i: ó ga ní ìwọ̀ oòrùn, ó sì lọ sí ìsàlẹ̀ ní ìlà oòrùn.
2. Fífún ìgbóná ara lágbára ní ìlà-oòrùn
Bí a ṣe ń ti omi gbígbóná kúrò ní etíkun Gúúsù Amẹ́ríkà, omi tó tutù, tó ní èròjà láti ìsàlẹ̀ ilẹ̀ náà ni a máa ń rọ́pò àyè tó ṣófo ní ojú ilẹ̀ náà. A máa ń pe ìlànà yìí ní ìgbóná, ó sì ni ìdí pàtàkì tí ìlà oòrùn Pàsífíìkì fi ń tutù nígbà La Niña.
Nítorí pé afẹ́fẹ́ ìtajà àti ìgbóná ara wọn ń fún ara wọn lágbára, ìtútù ní ìlà-oòrùn lè pẹ́ títí, kódà ó lè tàn dé àárín gbùngbùn Pacific.
4. Ìyíká Walker: Ẹ̀rọ Afẹ́fẹ́ Tó Ń Yí Àwọn Àwòrán Padà
La Niña ní ìsopọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú àwọn ìyípadà nínú Walker Circulation, ìṣàn afẹ́fẹ́ ní ìlà-oòrùn sí ìwọ̀-oòrùn ní ẹ̀bá equatorial Pacific. Ní ṣókí, Walker Circulation ń ṣiṣẹ́ báyìí:
– Afẹ́fẹ́ gbígbóná àti ọ̀rinrin máa ń gbé sókè (convection) ní àwọn agbègbè tí òkun gbóná → ń ṣẹ̀dá àwọsánmà àti òjò.
– Nínú afẹ́fẹ́ òkè, afẹ́fẹ́ ń lọ sí ìlà-oòrùn.
– Afẹ́fẹ́ máa ń sọ̀kalẹ̀ sórí àwọn ibi tí ó tutù tí ó sì gbẹ.
– Ní ojú ilẹ̀, afẹ́fẹ́ náà ń ṣàn padà sí ìwọ̀ oòrùn gẹ́gẹ́ bí afẹ́fẹ́ ìṣòwò.
Nígbà tí La Niña bá ṣẹlẹ̀, òkun ní ìwọ̀ oòrùn Pacific máa ń gbóná sí i, nígbà tí ìlà oòrùn Pacific sì máa ń tutù sí i. Nítorí náà:
– Ìwọ̀n ìrọ̀sílẹ̀ àti òjò pọ̀ sí i ní ìwọ̀ oòrùn Pàsífíìkì (pẹ̀lú Indonesia).
– Afẹ́fẹ́ máa ń sọ̀kalẹ̀ gan-an ní àárín gbùngbùn-ìlà-oòrùn Pacific, èyí sì máa ń mú kí agbègbè náà gbẹ díẹ̀.
– Afẹ́fẹ́ ìtajà máa ń lágbára sí i, èyí tí ó tún ń mú kí ìtútù àti ìdàgbàsókè túbọ̀ lágbára sí i.
Àpẹẹrẹ kan ni èyí tó jẹ́ ti ètò ìfèsì rere tó gbajúmọ̀ nínú ENSO, tí wọ́n sábà máa ń pè ní ìfèsì Bjerknes: ìtútù òkun → agbára ìfúnpá ìtajà → ìwúwo tó pọ̀ sí i → ìtútù tó lágbára sí i.
5. Ipa ti Thermocline: “Ààlà” tí ó ń pinnu ìdúróṣinṣin La Niña
Ní ìsàlẹ̀ ojú òkun ni ìpele ìyípadà ooru kan wà tí a ń pè ní thermocline, agbègbè kan tí ó ya omi gbígbóná tí ó wà lókè àti omi tútù tí ó wà ní ìsàlẹ̀ sọ́tọ̀. Jíjìn thermocline náà ní ipa pàtàkì lórí bí ó ṣe rọrùn tàbí ó ṣòro láti gbé omi tútù sókè.
Nígbà La Niña:
– Òjò ooru ní ìlà-oòrùn Pacific sábà máa ń jìn sí i, èyí sì máa ń jẹ́ kí omi tútù lè gùn sí ojú ilẹ̀ lọ́nà tó rọrùn.
– Òjò ooru tó wà ní ìwọ̀ oòrùn Pàsífíìkì sábà máa ń jinlẹ̀ sí i, èyí tó fi hàn pé omi gbígbóná ti kó jọ.
Iyatọ ninu ite thermocline (titẹ lati iwoorun jinle si ila-oorun ti ko jinle) jẹ ami ti awọn ipo La Niña ti o lagbara, o tun jẹ ki iṣẹlẹ yii duro ṣinṣin lati pẹ fun awọn akoko pupọ.
6. Àwọn Ìgbì Òkun àti Àwọn Ohun Tó Ń Fa Ìbẹ̀rẹ̀ (Kelvin àti Rossby)
Ní àfikún sí afẹ́fẹ́ àti thermoclines, agbára ìṣiṣẹ́ La Niña tún ní àwọn ìgbì omi òkun ńláńlá, pàápàá jùlọ:
– Àwọn ìgbì omi Kelvin (tí ń lọ sí ìlà-oòrùn ní ẹ̀gbẹ́ equator)
– Àwọn ìgbì omi Rossby (tí ń lọ sí ìwọ̀ oòrùn)
Àwọn ìyípadà nínú afẹ́fẹ́ equatorial lè fa àwọn ìgbì omi wọ̀nyí, èyí tí yóò yí ìjìnlẹ̀ thermocline àti ìpínkiri ooru lábẹ́ ilẹ̀ padà. Nígbà tí ìgbì omi tí ó ń yọrí sí ìtútù bá pọ̀ sí i, ó ṣeéṣe kí La Niña pọ̀ sí i. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, La Niña kì í ṣe “ọ̀rọ̀ ojú ilẹ̀” nìkan, ṣùgbọ́n ó tún kan ìpamọ́ ooru àti gbígbé lọ sí àwọn ìpele òkun jíjìn.
7. Ipa lori ojo: Kilode ti Indonesia fi maa n ri omi ju bee lo?
Bí ilé ìgbìn tí a ń gbé kiri àti bí ó ṣe ń lágbára sí i ní ìwọ̀ oòrùn Pàsífíìkì, Indonesia sábà máa ń ní ìrírí:
– Òjò tó ju bó ṣe yẹ lọ, pàápàá jùlọ ní àwọn agbègbè kan tí afẹ́fẹ́ òjò àti ipò ojú omi ti yí i ká ń rọ̀.
– Ojo lile ti o n rọ̀ pọ si, eyi ti o le fa ikun omi ati awọn ilẹ ilẹ.
– Àwọn ìyípadà àsìkò, fún àpẹẹrẹ, àsìkò òjò máa ń gùn tàbí àsìkò òkè náà máa ń le sí i.
Sibẹsibẹ, ipa La Niña ni Indonesia kii ṣe deede nigbagbogbo. Awọn ipo agbegbe miiran bii Dipole Okun India (IOD), iwọn otutu okun ni omi Indonesia, ati agbara ti monsoon Asia-Australia le mu awọn ipa La Niña lagbara tabi dinku.
8. Òpin Ìyípo La Niña
La Niña kì í pẹ́ títí láé. Ó sábà máa ń rẹ̀wẹ̀sì nígbà tí:
– Afẹ́fẹ́ ìtajà ti bẹ̀rẹ̀ sí í padà sí ipò déédéé tàbí kí ó máa bàjẹ́.
– Ìwúwo ní ìlà-oòrùn dínkù.
– Iwọn otutu oju omi okun ni aarin-ila oorun Pacific n pada si apapọ ti o fẹrẹ to.
Nígbà míìrán, La Niña lè pẹ́ ju ọdún kan lọ (La Niña fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún) tí àbájáde ojú-afẹ́fẹ́ òkun bá ṣì lágbára, tí ìpamọ́ ooru abẹ́ ilẹ̀ kò sì tó láti mú kí àárín gbùngbùn-ìlà-oòrùn Pacific padà gbóná.
Ipari
Ìlànà La Niña jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ tó ṣọ̀kan láàárín òkun àti afẹ́fẹ́ ní Òkun Pàsífíìkì olóoru. Fítutù ojú omi òkun ní àárín gbùngbùn-ìlà oòrùn Pàsífíìkì ń fa agbára afẹ́fẹ́ ìtajà, ó ń mú kí ìró sókè pọ̀ sí i, ó ń yí ìtẹ̀sí thermocline padà, ó sì ń mú kí ìṣàn omi Walker lágbára sí i. Ìlànà yìí ń ṣẹ̀dá ìyípadà rere tó ń jẹ́ kí La Niña wà fún oṣù díẹ̀ sí ọdún kan. Àkóbá náà gbòòrò: ìwọ̀ oòrùn Pàsífíìkì, bíi Indonesia, máa ń rọ̀ jù, nígbà tí ìlà oòrùn Pàsífíìkì àti àwọn apá kan ní Amẹ́ríkà máa ń gbẹ jù. Pẹ̀lú òye tó dára nípa ètò La Niña, a lè ṣe àgbékalẹ̀ ìdènà àti ìsapá àtúnṣe lọ́nà tó péye, pàápàá jùlọ láti dín ewu àwọn àjálù hydrometeorological kù àti láti tọ́jú ààbò oúnjẹ.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣàtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó jinlẹ̀ (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí ìwé ìròyìn), tàbí kí ó gbajúmọ̀ fún àwọn tó ń kà ìwé nílé ìwé, àti láti fi àwọn ìwádìí kún ipa tí La Niña ní pàtó fún Indonesia.
