Iyatọ laarin igbo oorun ati igbo agbegbe
Igbó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ètò ìṣẹ̀dá tí ó díjú jùlọ àti tí ó ń mú èso jáde jùlọ lórí ayé wa. Ní gbogbogbòò, a lè pín igbó sí oríṣiríṣi oríṣiríṣi ní ìbámu pẹ̀lú ipò ilẹ̀ ayé wọn àti ipò ojú ọjọ́ wọn. Àwọn oríṣi méjì tí a mọ̀ jùlọ ni igbó olóoru àti igbó onípele-oòrùn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì jẹ́ onírúurú ẹ̀dá alààyè, àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì wà láàrín wọn. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàrín igbó olóoru àti onípele-oòrùn nípa ṣíṣàlàyé ipò ilẹ̀ wọn, ojú ọjọ́, onírúurú ẹ̀dá alààyè, ìṣètò ewéko, àti àwọn ewu àti ìtọ́jú.
Ipò Àgbègbè
Àwọn igbó olóoru wà ní agbègbè tí ó yí equator ká, láàrín àwọn ìlà 23,5° Àríwá àti 23,5° Gúúsù. A lè rí àwọn igbó wọ̀nyí ní Gúúsù Amẹ́ríkà (fún àpẹẹrẹ, igbó Amazon), Àárín Gbùngbùn Áfíríkà (fún àpẹẹrẹ, igbó Congo), Gúúsù Ìlà Oòrùn Éṣíà (fún àpẹẹrẹ, igbó òjò ti Borneo àti Sumatra), àti àwọn apá kan ní Australia àti Oceania.
Nibayi, awọn igbo kekere ti o wa ni ita awọn ila oorun ṣugbọn wọn tun sunmọ eti okun, ni igbagbogbo laarin 23,5° ati 35° ni awọn apa mejeeji. Awọn apẹẹrẹ pẹlu awọn igbo ti guusu Amẹrika, pupọ julọ ni China, Japan, awọn apakan India, ati Mẹditarenia.
Oju-ọjọ
Oju ojo ni ohun pataki ti o n ṣe iyatọ awọn igbo ti o wa ni agbegbe oorun ati awọn agbegbe ti o wa ni isalẹ oorun. Awọn igbo ti o wa ni agbegbe oorun ni oju ojo gbona ni gbogbo ọdun, pẹlu iwọn otutu apapọ lati 25-30°C ati ojo ti o ga nigbagbogbo, ti o maa n kọja 2.000 mm fun ọdun kan. Ko si akoko igba otutu pataki ni awọn igbo ti o wa ni agbegbe oorun, ati pe ojo nigbagbogbo n ṣẹlẹ fere ni gbogbo oṣu ti ọdun.
Ní ìyàtọ̀ sí èyí, àwọn igbó onígbó kékeré máa ń ní àwọn àkókò tó yàtọ̀ síra. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ooru ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn lè ga, ìgbà òtútù máa ń rọ̀ díẹ̀, pẹ̀lú ìwọ̀n otútù tó ń lọ sílẹ̀ sí 10°C tàbí kódà ó kéré sí i. Òjò tó ń rọ̀ ní àwọn igbó onígbó kékeré náà tún máa ń rọ̀ ju ti àwọn igbó onígbó kékeré lọ, pẹ̀lú àwọn agbègbè kan tó ń ní àkókò gbígbẹ tó gùn. Àròpọ̀ òjò ọdọọdún ní àwọn igbó onígbó kékeré jẹ́ 1.000–2.000 mm, ṣùgbọ́n ìpínkiri rẹ̀ yàtọ̀ síra láàárín àkókò òjò àti ìgbà gbígbẹ.
Oniruuru
Àwọn igbó olóoru ni a mọ̀ sí àwọn àyíká onírúurú ẹ̀dá alààyè jùlọ ní àgbáyé. Wọ́n jẹ́ ilé fún àwọn mílíọ̀nù onírúurú ewéko, ẹranko, àti àwọn ohun alumọ́ọ́nì. Fún àpẹẹrẹ, ní Amazon, a fojú díwọ̀n pé àwọn irú igi 16.000 ló wà. Èyí dọ́gba pẹ̀lú ohun tó ju ìdá mẹ́ta gbogbo irú igi kárí ayé lọ. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn igbó olóoru jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú igi tí ó wà níbẹ̀ tí ó sì wà nínú ewu, bíi àwọn orangutan ní Borneo àti Sumatra, àwọn ẹkùn Bengal, àwọn jaguar ní Gúúsù Amẹ́ríkà, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn mìíràn.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn igbó onípele-ìsàlẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ní onírúurú ẹ̀dá alààyè, wọn kò jọ àwọn igbó olóoru. Wọ́n ní oríṣiríṣi irúgbìn díẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn igbó onípele-ìsàlẹ̀ ṣì ṣe pàtàkì fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ irúgbìn aláìlẹ́gbẹ́ àti àwọn ẹranko tó wà níbẹ̀. Fún àpẹẹrẹ, àwọn panda ńláńlá ní àwọn igbó oparun onípele-ìsàlẹ̀ ní China àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ irúgbìn lemur ní àwọn igbó onípele-ìsàlẹ̀ ní Madagascar. Àwọn ewéko ní àwọn igbó onípele-ìsàlẹ̀ náà ní onírúurú ṣùgbọ́n wọn kò díjú ju àwọn igbó olóoru lọ, tí wọ́n ní àwọn ewéko onípele-ìsàlẹ̀.
Ìṣètò Ewéko
Àwọn igbó olóoru ní ìrísí ewéko tó díjú gan-an àti tó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele. Àwọn ìpele wọ̀nyí ní ìbòrí òkè (àwọn igi gíga), ìpele àárín (àwọn igi tó tóbi), ìsàlẹ̀ (àwọn igi kéékèèké àti ewéko), àti ilẹ̀ igbó tí a fi ewéko alumọ́ọ́nì àti onírúurú ewéko kéékèèké bò. Àwọn epiphytes, parasites, àti lianas tún wọ́pọ̀, wọ́n ń lo àwọn igi gíga gẹ́gẹ́ bí ìtìlẹ́yìn.
Nínú àwọn igbó onígbóná, ìṣètò ewéko ṣì wà ní ìpele, ṣùgbọ́n kò díjú ju ti àwọn igbó olóoru lọ. Níbí, àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì wà láàrín àkókò òjò àti ìgbà gbígbẹ, èyí tí ó ń nípa lórí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewéko. Àwọn ewéko ní àwọn igbó onígbóná sábà máa ń ṣe àtúnṣe sí àwọn ipò gbígbẹ, bí ewé kékeré, tí ó nípọn láti dín ìgbó kù tàbí àwọn irú ìyípadà xerophytic mìíràn.
Àwọn ìhalẹ̀mọ́ àti ìpamọ́
Igbó ilẹ̀ olóoru àti igbó kékeré máa ń dojúkọ ewu ńlá, èyí tí àwọn ènìyàn sábà máa ń fà. Pípa igbó run ni ewu àkọ́kọ́ fún irú igbó méjèèjì. Pípa igbó run fún iṣẹ́ àgbẹ̀, oko (bíi oko ọ̀pẹ epo ní Indonesia àti Malaysia), iwakusa, àti ìdàgbàsókè ètò àgbékalẹ̀ máa ń fa pípadánù ibùgbé púpọ̀.
Sibẹsibẹ, awọn ipa ti pipa igbo le buru si ni awọn igbo ilẹ olooru nitori oniruuru ẹda ati ipa pataki wọn ninu ṣiṣakoso oju-ọjọ agbaye. Awọn igbo ilẹ olooru tun n fa ifojusi kariaye pupọ si awọn igbiyanju itoju nitori pataki wọn ni fifipamọ awọn ẹdọforo ilẹ ati idinku iyipada oju-ọjọ. Awọn igbiyanju itoju oriṣiriṣi ni a n ṣe, lati idasile awọn agbegbe aabo ati awọn eto atunkọ igbo si ifowosowopo kariaye ni ija si iparun igbo.
Àwọn igbó onígbóná máa ń dojúkọ irú ewu kan náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ètò ìtọ́jú ní àwọn agbègbè wọ̀nyí sábà máa ń jẹ́ ti àgbègbè tí ó pọ̀ sí i, tí wọn kò sì gba àfiyèsí àgbáyé ju ti àwọn igbó olóoru lọ. Àwọn irúgbìn tó ń gbógun ti ilẹ̀, ìyípadà lílo ilẹ̀, àti ìyípadà ojúọjọ́ jẹ́ díẹ̀ lára àwọn ewu pàtàkì tó ń dojúkọ àwọn igbó onígbóná. Àwọn ètò ìtọ́jú sábà máa ń ní àwọn agbègbè nínú dídáàbòbò àwọn igbó wọn nípasẹ̀ ẹ̀kọ́ àti pípèsè àwọn ìṣírí fún àwọn ìṣe tó lè pẹ́ títí.
Ipari
Ni gbogbogbo, awọn igbo ti oorun ati awọn igbo ti oorun, lakoko ti awọn mejeeji ni awọn eto-aye oniruuru eeyan, ni awọn iyatọ ti o yanilẹnu. Awọn igbo ti oorun wa nitosi equator pẹlu oju-ọjọ gbona ati ojo giga jakejado ọdun, lakoko ti awọn igbo ti oorun wa ni awọn ila-oorun ti o ga diẹ pẹlu iyipada akoko ti o tobi julọ. Awọn igbo ti oorun wa ni oniruuru eeyan ti o ga pẹlu awọn eto eweko ti o nira, lakoko ti awọn igbo ti oorun wa, laibikita oniruuru wọn, tun ṣe pataki ni agbegbe.
Àwọn oríṣi igbó méjèèjì dojúkọ onírúurú ewu, pàápàá jùlọ láti inú àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn. Àwọn ìsapá ìpamọ́ ṣe pàtàkì láti mú kí ìwọ́ntúnwọ́nsí àyíká àti onírúurú ẹ̀dá alààyè wà. A nírètí pé pẹ̀lú òye àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kárí ayé, a lè dáàbò bo ìdúróṣinṣin àwọn igbó olóoru àti àwọn igbó kékeré fún àwọn ìran tí ń bọ̀.
Pẹ̀lú àlàyé yìí, a nírètí pé àwọn òǹkàwé lè lóye ìyàtọ̀ tó wà láàárín igbó olóoru àti igbó olóoru àti pàtàkì ìtọ́jú àwọn ohun alààyè méjì tó ṣe pàtàkì wọ̀nyí.
