Àwọn Ìkẹ́kọ̀ọ́ lórí Àwọn Àrùn Ìṣẹ̀dá-ara nínú Àwọn Ẹranko
Pendahuluan
Ìṣẹ̀dá ara jẹ́ ìtẹ̀lé àwọn ìlànà biochemical tí ó ń jẹ́ kí ara ẹranko ní agbára, kí ó kọ́ àsopọ ara, kí ó tún àwọn sẹ́ẹ̀lì ṣe, kí ó sì máa ṣe ìtọ́jú iṣẹ́ ara déédé. Ní ìṣe, ìṣẹ̀dá ara ní àwọn apá pàtàkì méjì: catabolism (ìfọ́ àwọn molecule láti mú agbára jáde) àti anabolism (àkójọpọ̀ àwọn molecule fún ìdàgbàsókè àti àtúnṣe àsopọ ara). Nígbà tí èyíkéyìí nínú àwọn ipa ọ̀nà wọ̀nyí bá dí, ẹranko lè ní àwọn ìṣòro ìṣẹ̀dá ara, àwọn ipò tí ó ní ipa lórí agbára ara láti ṣe àgbékalẹ̀ àwọn èròjà bíi carbohydrate, protein, àti ọ̀rá. Àwọn àrùn wọ̀nyí ṣe pàtàkì láti kẹ́kọ̀ọ́ nítorí wọ́n ní ipa lórí ìlera àwọn ẹranko ilé, ìṣẹ̀dá ẹran ọ̀sìn, àti àní àlàáfíà àwọn ẹranko ìgbẹ́.
Àwọn Ìpìlẹ̀ Àwọn Àìlera Ìṣẹ̀dá-ara
Àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara nínú àwọn ẹranko máa ń wáyé nígbà tí àwọn ètò ìrìnnà enzyme, homonu, tàbí oúnjẹ bá ń ṣiṣẹ́ dáadáa. Àwọn okùnfà lè jẹ́ jínì (fún àpẹẹrẹ, àwọn ìṣòro enzyme tí a jogún), oúnjẹ (àìtó oúnjẹ/àṣejù), endocrine (àwọn àrùn hómónù), tàbí àwọn okùnfà àyíká àti ìṣàkóso (ìdààmú, àìdára oúnjẹ, àwọn ìyípadà ojú ọjọ́ tó le koko, àìmọ́tótó tó dára). Àwọn ìṣòro kan máa ń burú sí i, wọ́n sì máa ń burú sí i kíákíá, nígbà tí àwọn mìíràn máa ń dàgbà díẹ̀díẹ̀, wọ́n sì máa ń hàn lẹ́yìn tí ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara bá ti ṣẹlẹ̀.
Ní ìpele sẹ́ẹ̀lì, àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara sábà máa ń ní àìdọ́gba agbára (ATP), ìkójọpọ̀ àwọn èròjà onímájèlé, àti àìṣiṣẹ́ àwọn ẹ̀yà ara bí ẹ̀dọ̀, pancreas, kíndìnrín, àti endocrine. Àwọn ipa ìṣègùn lè ní nínú pípadánù ìwọ̀n ara, àìdàgbàsókè tí ó bá dé, ètò ààbò ara tí ó dínkù, ìdínkù ìṣẹ̀dá wàrà/ẹyin, àti ikú pàápàá tí a bá dá ìtọ́jú dúró.
Àwọn Oríṣi Wọ́pọ̀ Àwọn Àìsàn Ìṣẹ̀dá-ara
1. Àwọn Àìlera Ìṣẹ̀dá-ara-ẹni-kábọ̀háídéréètì
Ọ̀kan lára àwọn àpẹẹrẹ tí a mọ̀ jùlọ ni àrùn àtọ̀gbẹ nínú àwọn ajá àti ológbò. Ipò yìí máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí ara kò bá ní insulin tàbí tí ó bá ní ìṣòro insulin, èyí tí ó máa ń yọrí sí súgà ẹ̀jẹ̀ tí ó ga. Àwọn àmì àrùn tí ó wọ́pọ̀ ni mímu ọtí nígbà gbogbo (polydipsia), ìtọ̀ nígbà gbogbo (polyuria), ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ sí i ṣùgbọ́n pípadánù ìwọ̀n ara, àti àárẹ̀. Nínú àwọn ológbò, àtọ̀gbẹ sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú ìṣànra àti ìgbésí ayé ìdúróṣinṣin.
Nínú àwọn ẹran adìyẹ (málúù àti ewúrẹ́), ìṣòro carbohydrate tí ó wọ́pọ̀ ni rumen acidosis, tí ó sábà máa ń wáyé nígbà tí a bá jẹ oúnjẹ lójijì tí ó ní àwọn carbohydrates tí ó lè gbóná (fún àpẹẹrẹ, ọkà). Àìsàn acidosis máa ń fa ìdínkù nínú pH rumen, ìdènà àwọn microbial rumen, ìgbẹ́ gbuuru, ìdínkù oúnjẹ, àti ewu laminitis (ìgbóná pátákò ẹsẹ̀).
2. Àwọn Àìsàn Ìṣẹ̀dá Ọ̀rá
Àwọn ìdàrúdàpọ̀ nínú ìṣiṣẹ́ ọ̀rá máa ń hàn gbangba nínú ketosis àti àrùn ẹ̀dọ̀ ọ̀rá. Nínú àwọn màlúù tí wọ́n wàrà, ketosis sábà máa ń wáyé ní ìgbà tí wọ́n bá ń fún ọmọ ní ọmú ní ìbẹ̀rẹ̀ nígbà tí agbára tí wọ́n nílò bá pọ̀ sí i ṣùgbọ́n tí oúnjẹ kò tó. Ara máa ń fọ́ ọ̀rá kúrò fún agbára, èyí sì máa ń mú kí ara ketone pọ̀ sí i. Àwọn àmì àìsàn ni pé wàrà tí wọ́n ń mú jáde dínkù, oúnjẹ tí wọ́n ń fẹ́ dínkù, òórùn ketone lórí èémí, àti àìlera.
Nínú àwọn ológbò, irú àìsàn kan náà ni a mọ̀ sí ẹ̀dọ̀ onípele (hepatic lipidosis). Ó sábà máa ń ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn tí ológbò kò bá jẹun fún ọjọ́ mélòó kan, pàápàá jùlọ nínú àwọn ológbò onípele. Ọ̀rá tó pọ̀ jù máa ń gbéra lọ sí ẹ̀dọ̀, ó sì máa ń ba iṣẹ́ ẹ̀dọ̀ jẹ́. Àwọn àmì àrùn náà ni àìjẹun, ìgbẹ́, pípadánù ìwọ̀n ara, jaundice (yíyọ awọ ara/mucosa), àti àìlera.
3. Ìṣẹ̀dá Púrọ́tíìnì àti Àrùn Ẹ̀dọ̀
Ẹ̀dọ̀ jẹ́ pàtàkì nínú ìṣiṣẹ́ ara protein, títí bí ìṣẹ̀dá albumin àti yíyọ ammonia kúrò nínú urea. Àwọn àrùn ẹ̀dọ̀—yálà nítorí àkóràn, majele, tàbí àwọn àìlera ìbímọ—lè fa hypoalbuminemia (albumin kékeré), wiwu, àrùn ìdìpọ̀ ẹ̀jẹ̀, àti ìkójọpọ̀ àwọn majele nínú ara. Nínú àwọn ajá kékeré kan, àwọn àìlera ìbímọ bíi portosystemic shunts máa ń wáyé, nínú èyí tí ìṣàn ẹ̀jẹ̀ máa ń kọjá ẹ̀dọ̀, èyí sì máa ń yọrí sí ìyọkúrò àrùn tó burú jù. Nítorí náà, àwọn ẹranko lè fi àwọn àmì àrùn ọpọlọ hàn (ìdàrúdàpọ̀, ìwárìrì), ìdàgbàsókè dídí, àti ìgbẹ́ gbuuru onígbà pípẹ́.
4. Àwọn Àìlera Míníkà àti Electrolyte
Àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara ohun alumọ́ni wọ́pọ̀ nínú ẹran ọ̀sìn, wọ́n sì ní ipa pàtàkì lórí iṣẹ́ àṣekára. Àwọn àpẹẹrẹ pàtàkì ni:
– Hypocalcemia (ibà wàrà) nínú àwọn màlúù tí wọ́n wàrà lẹ́yìn tí wọ́n bá bímọ, nítorí pé iye calcium tí wọ́n nílò fún ìṣẹ̀dá wàrà pọ̀ sí i. Àwọn àmì àrùn náà ni àìlera, ìwárìrì, àìlèdúró, àti ikú pàápàá.
– Hypomagnesemia (tetany koriko) ninu awọn malu ti n jẹko ni awọn papa oko kekere ti ko ni magnesium pupọ. Ipo yii fa ijagba, aibalẹ, ati iku lojiji.
– Àwọn àrùn fosiforusi tó máa ń ní ipa lórí ìdàgbàsókè egungun àti ìbísí rẹ̀.
Nínú àwọn ẹranko, àìdọ́gba elekitiroli (sodium, potassium, chloride) sábà máa ń wáyé nítorí ìgbẹ́ gbuuru, ìgbẹ́ gbuuru, àrùn kíndìnrín, tàbí àwọn àrùn adrenal bíi àrùn Addison.
Àwọn Okùnfà Ewu àti Àwọn Okùnfà
Àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara ló máa ń wáyé nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ àwọn ohun tó wà nínú àti lóde. Díẹ̀ lára àwọn ohun tó lè fa ewu pàtàkì ni:
1. Àìsàn àti ẹ̀yà: àwọn ẹ̀yà kan ní ìfàmọ́ra sí àrùn àtọ̀gbẹ, àrùn enzyme, tàbí àrùn ẹ̀dọ̀ tí a jogún.
2. Ọjọ́-orí: Àwọn ẹranko àgbàlagbà máa ń ní ìṣòro endocrine púpọ̀; àwọn ẹranko ọ̀dọ́ sábà máa ń ní ìṣòro ìbímọ àti àìtó oúnjẹ.
3. Àmì ìlera ara: ìṣànra ara máa ń mú kí ewu àrùn àtọ̀gbẹ àti àrùn ẹ̀dọ̀ ọ̀rá pọ̀ sí i; jíjẹ́ ẹni tó tinrin jù máa ń ba agbára ìpamọ́ jẹ́.
4. Ìṣàkóso oúnjẹ: àwọn ìyípadà oúnjẹ lójijì, àìdára oúnjẹ tó dára, tàbí àìdọ́gba oúnjẹ ló ń fa àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara.
5. Wahala ati ayika: ooru, iwuwo ti o pọ si, gbigbe, ati awọn arun miiran le mu awọn aiṣedeede ti iṣelọpọ agbara buru si.
Àyẹ̀wò àti Ọ̀nà Ìkẹ́kọ̀ọ́
Àwọn ìwádìí nípa àwọn àrùn ìṣiṣẹ́ ara nínú àwọn ẹranko sábà máa ń so àwọn ọ̀nà ìṣègùn àti yàrá pọ̀. Àyẹ̀wò náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìtàn (ìtàn oúnjẹ, ìṣẹ̀dá, àwọn ìyípadà ìwà), àyẹ̀wò ara, lẹ́yìn náà ó tẹ̀síwájú pẹ̀lú àwọn àyẹ̀wò àtìlẹ́yìn bíi:
– Ìṣàyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀: glucose, àwọn enzymu ẹ̀dọ̀ (ALT/AST), urea-creatinine, àwòrán lipid, ipele ketone, àwọn ohun alumọ́ni (Ca, Mg, P).
– Ìṣàyẹ̀wò ìtọ̀: glucosuria, ketonuria, àwọn àmì àkóràn tàbí àrùn kíndìnrín.
– Àyẹ̀wò homonu: insulin, cortisol, homonu tairodu ní àwọn ọ̀ràn kan.
– Àwòrán: ultrasound ti ẹ̀dọ̀, pancreas, tàbí kíndìnrín láti rí àwọn ìyípadà nínú ìṣètò ẹ̀yà ara.
– Ìṣàyẹ̀wò oúnjẹ àti ìṣàkóso àpò ẹran pàápàá jùlọ fún àwọn ẹran ọ̀sìn.
Nínú ìwádìí sáyẹ́ǹsì, a máa ń kó àwọn ìwádìí jọ láti ṣe àyẹ̀wò ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ìlànà oúnjẹ, àwọn ipò àyíká, àti àwọn àmì ìṣàpẹẹrẹ ìṣẹ̀dá ara. Àwọn ìwọ̀n tí a ń ṣe leralera ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò ìlọsíwájú àrùn àti ìdáhùn sí ìtọ́jú.
Ìtọ́jú àti Ìdènà
Àwọn ọ̀nà ìtọ́jú náà da lórí ohun tó fà á, àmọ́ àwọn ìlànà gbogbogbòò pẹ̀lú:
1. Ìdúróṣinṣin àwọn àìsàn líle koko: fún àpẹẹrẹ, lílo omi, àtúnṣe elekitiroliti, tàbí dextrose/insulin gẹ́gẹ́ bí ọ̀ràn ṣe lè rí.
2. Àtúnṣe oúnjẹ: ìwọ̀n oúnjẹ tó wà níwọ̀ntúnwọ̀nsì, ìyípadà oúnjẹ díẹ̀díẹ̀, àti àtúnṣe agbára àti amuaradagba. Nínú ẹran ọ̀sìn, ìṣètò oúnjẹ àti ìtọ́jú ọmú jẹ́ pàtàkì láti dènà ketosis àti hypocalcemia.
3. Ìṣàkóṣo ìwúwo àti ìṣiṣẹ́: pàápàá jùlọ nínú àwọn ohun ọ̀sìn láti dènà ìṣànra àti àtọ̀gbẹ.
4. Ìtọ́jú oògùn àti àfikún: calcium fún hypocalcemia, magnesium fún hypomagnesemia, àwọn ẹ̀rọ ààbò fún àrùn ẹ̀dọ̀, àti àwọn oògùn pàtó fún àwọn àrùn endocrine.
5. Àbójútó déédé: àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ déédéé, àyẹ̀wò ipò ara, àti àbójútó àwọn àmì àrùn.
Àwọn ìsapá ìdènà tó gbéṣẹ́ sábà máa ń jẹ́ owó díẹ̀ àti ìtọ́jú tó dára ju ti ìtọ́jú lọ. Kíkọ́ àwọn onílé àti àwọn olùtọ́jú ẹranko nípa ìṣẹ̀dá oúnjẹ, àwọn àmì ìbẹ̀rẹ̀ àìsàn ìṣiṣẹ́ ara, àti àyẹ̀wò ìlera déédéé jẹ́ àwọn ohun pàtàkì.
Ipari
Àwọn ìṣòro ìṣẹ̀dá ara nínú àwọn ẹranko jẹ́ àwọn ìṣòro tó díjú tó ní í ṣe pẹ̀lú àìdọ́gba nínú àwọn ìlànà biochemical àti homonu, tí a lè rí nínú ìṣẹ̀dá ara, oúnjẹ, àyíká àti ìtọ́jú. Àwọn ipò bí àtọ̀gbẹ, ketosis, àrùn ẹ̀dọ̀ tó sanra, rumen acidosis, àti àìtó ohun alumọ́ni lè dín ìdàgbàsókè àwọn ẹran ọ̀sìn kù kí ó sì dín iṣẹ́ wọn kù. Ìwádìí tó dára nílò ọ̀nà tó péye—láti ìtàn oúnjẹ àti àyẹ̀wò ìṣègùn sí ìwádìí yàrá. Pẹ̀lú ìwádìí ní ìbẹ̀rẹ̀, ìfúnni ní oúnjẹ tó dára, àti ìtọ́jú tó yẹ, a lè dènà tàbí ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àrùn ìṣẹ̀dá ara, èyí á sì mú kí ìlera àti àlàáfíà àwọn ẹranko dúró.
