Àwọn Ewu àti Ìtọ́jú Àrùn Lyme nínú Àwọn Ajá
Àrùn Lyme nínú àwọn ajá jẹ́ àkóràn tí bakitéríà Borrelia burgdorferi ń fà, tí a sì ń tàn kálẹ̀ nípasẹ̀ ìjẹ àwọn ticks (tícks) ti ẹgbẹ́ Ixodes (tí a sábà máa ń pè ní "deer ticks" tàbí "black-legs ticks" ní àwọn orílẹ̀-èdè kan). Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa àrùn Lyme nínú àwọn ajá, ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ nítorí pé ó lè fa àwọn àrùn oríkèé, dín ìdàgbàsókè ìgbésí ayé kù, àti àwọn ìṣòro tó le gan-an tí a kò bá tọ́jú wọn. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò ewu, àwọn àmì àrùn, àyẹ̀wò, ìtọ́jú, àti ìdènà àrùn Lyme nínú àwọn ajá.
Kí ni àrùn Lyme àti báwo ni a ṣe ń tàn án ká?
Àrùn Lyme máa ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí eékún tí ó ní àkóràn bá jẹ ẹ̀jẹ̀ ajá kan tí ó sì gbé bakitéríà Borrelia wọ inú ara. Kì í ṣe gbogbo ìgbà ni ìtànkálẹ̀ náà máa ń ṣẹlẹ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀; ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, ó yẹ kí eékún náà so mọ́ ara rẹ̀ fún ọ̀pọ̀ wákàtí kí a tó lè kó bakitéríà náà. Nítorí náà, àyẹ̀wò déédéé àti yíyọ eékún kúrò kíákíá lè dín ewu àkóràn kù.
Àwọn eékún sábà máa ń gbé ní àwọn agbègbè igbó, koríko gíga, ọgbà, igbó, tàbí àyíká omi tútù tí ó jẹ́ ibùgbé fún àwọn ẹranko igbó. Àwọn ajá tí wọ́n sábà máa ń ṣeré níta, tí wọ́n máa ń rìn ní àwọn agbègbè ewéko, tàbí tí wọ́n ń gbé ní àwọn agbègbè tí eékún pọ̀ sí ní ewu gíga láti fara hàn.
Àwọn Ohun Tó Lè Fa Àrùn Lyme Nínú Àwọn Ajá
Ọpọlọpọ awọn nkan lo wa ti o mu ki awọn aja ni anfani lati ni arun Lyme pọ si:
1. Ipò àti àsìkò ilẹ̀ ayé
Àwọn agbègbè tí àwọn eékún pọ̀ sí ní àwọn eékún sábà máa ń ní iye àwọn eékún tó pọ̀ sí i. Àwọn àkókò gbígbóná àti ọ̀rinrin sábà máa ń mú kí eékún máa ṣiṣẹ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ní àwọn ibì kan, eékún máa ń ṣiṣẹ́ ní gbogbo ọdún.
2. Ìgbésí ayé ajá
Àwọn ajá tí wọ́n máa ń rìn kiri, máa ń ṣọdẹ, máa ń pàgọ́ síbi tí kòkòrò bá ti ń pọ̀ jù, tàbí tí wọ́n máa ń ṣeré ní orí koríko gíga sábà máa ń jẹ́ kí eyín gé wọn.
3. Àìsí ìdènà egbòogi
Àìlo oògùn ìdènà parasitic déédéé (kola tí ó lè jẹ, tí ó lè pa parasitic) ń mú kí ó ṣeéṣe kí eékún má so mọ́ ara wọn fún ìgbà pípẹ́.
4. Irun ti o nipọn ati awọn ayẹwo ara ti ko wọpọ
Àwọn eékún lè “fara pamọ́” lẹ́yìn irun, pàápàá jùlọ ní agbègbè etí, ọrùn, apá, láàrín àwọn ìka ọwọ́, àti àwọn ìdìpọ̀ awọ ara.
5. Àyíká ilé tí ó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn àmì
Àwọn ọgbà tí ó ní koríko gígùn, òkìtì ewé, tàbí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹranko ìgbẹ́ tí ń bọ̀ tí wọ́n sì ń lọ lè jẹ́ orísun eékún.
Àwọn Àmì Àmì Tó Yẹ Kí A Ṣọ́ra Fún
Kìí ṣe gbogbo àwọn ajá tí ó ní àkóràn ni yóò fi àmì àrùn náà hàn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Àwọn kan tilẹ̀ lè jẹ́ “seropositive” (àyẹ̀wò wọn fún àwọn èròjà àjẹsára) ṣùgbọ́n wọ́n lè farahàn bí ẹni tí ó ní ìlera. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn àmì àìsàn tí ó wọ́pọ̀ ní:
– Àìlera tó ń yí padà, tó sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú ìrora oríkèé
– Àwọn oríkèé máa ń wú, wọ́n sì máa ń dunni nígbà tí a bá fọwọ́ kan wọ́n
– Ibà àti ìrẹ̀wẹ̀sì
– Ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ dínkù
– Àwọn nódì lymph tó tóbi sí i
– Líle nígbà tí a bá ń dìde tàbí tí a kò bá fẹ́ gbé/gùn àtẹ̀gùn
Ìṣòro tó ń bani lẹ́rù jùlọ nínú ìpín díẹ̀ lára àwọn ajá ni àrùn kíndìnrín tó le gan-an tí a sábà máa ń pè ní Lyme nephritis. Àrùn yìí lè fa:
– Ìgbẹ́ gbuuru, ìgbẹ́ gbuuru
– Pipadanu iwuwo iyara
– Ongbẹ pupọ ati ito
- wiwu (edema) ni ọpọlọpọ awọn ẹya ara
– Àìlera líle sí àìlera kíndìnrín
Tí ajá rẹ bá ní àwọn àmì àrùn tí a mẹ́nu kàn lókè yìí, pàápàá jùlọ lẹ́yìn tí ó bá rí àmì àrùn tàbí lẹ́yìn tí ó ti ń ṣiṣẹ́ ní agbègbè eléwu, ó yẹ kí o lọ bá dókítà ẹranko lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.
Àyẹ̀wò Àyẹ̀wò: Kí ló dé tí kò fi tó láti “Wo Àwọn Àmì Àmì”?
Àwọn àmì àrùn Lyme lè fara wé àwọn àrùn mìíràn, bí àkóràn oríkèé, ìpalára ligament, àrùn autoimmune, tàbí àwọn àkóràn mìíràn tí a ń gbé láti inú àmì. Nítorí náà, àwọn onímọ̀ nípa ẹranko sábà máa ń lo onírúurú ọ̀nà láti ṣe é:
1. Ìtàn ìfarahan sí àwọn eérú àti àyíká
Ìmọ̀ nípa àwọn ibi ìṣeré, ìrìn àjò lọ sí àwọn ibi tí àrùn náà ti ń jà, tàbí bóyá o ti rí àwọn eékún tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́ wúlò gan-an.
2. Àyẹ̀wò ara
Ṣe ayẹwo irora apapọ, iba, gbigbẹ, awọn keekeke ti o tobi, ati ipo gbogbogbo.
3. Idanwo ẹ̀jẹ̀ antibody kíákíá (fún àpẹẹrẹ C6/4DX)
Àyẹ̀wò yìí ń ṣàwárí àwọn èròjà ara tí ó ń gbógun ti Borrelia. Àbájáde rere túmọ̀ sí wípé ajá náà ti fara hàn, ṣùgbọ́n kò túmọ̀ sí pé ó ní àkóràn gidi.
4. Àwọn àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀ àti ìtọ̀ síwájú sí i
A le ṣe é láti wá àwọn àmì ìgbóná ara, iṣẹ́ kíndìnrín, amuaradagba nínú ìtọ̀ (proteinuria), àti àwọn àmì mìíràn tó ń tọ́ka sí àwọn ìṣòro.
5. Àwọn àyẹ̀wò afikún tí ó bá pọndandan
Ní àwọn ọ̀ràn kan, dókítà ẹranko rẹ lè dámọ̀ràn àyẹ̀wò tàbí àyẹ̀wò fún àwọn àrùn mìíràn (bíi Anaplasma, Ehrlichia) tí àwọn eékún náà ń gbé jáde.
Ìtọ́jú àti Ìtọ́jú
Ìtọ́jú àkọ́kọ́ fún àrùn Lyme nínú àwọn ajá ni àwọn aporó. Oníṣègùn ẹranko yóò pinnu yíyàn oògùn náà, ìwọ̀n tí a lò, àti iye ìgbà tí a ó fi tọ́jú rẹ̀ dá lórí ipò ìṣègùn ajá náà, àwọn àbájáde ìwádìí rẹ̀, àti ìwọ̀n rẹ̀. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, a sábà máa ń lo àwọn aporó bíi doxycycline nítorí pé wọ́n tún ń bo àwọn àrùn mìíràn tí a lè kó sí i lára, ṣùgbọ́n ìpinnu náà yẹ kí ó dúró lórí ìwádìí ẹranko.
Ní àfikún sí àwọn egbòogi apànìyàn, àwọn ìtọ́jú mìíràn lè ní:
1. Ìtọ́jú ìrora àti ìgbóná ara
Tí oríkèé náà bá ń ro ọ́ gan-an, dókítà rẹ lè kọ àwọn oògùn tó ń dènà ìgbóná ara tàbí oògùn tó ń pa ìrora lára fún àwọn ẹranko. Má ṣe fún àwọn èèyàn ní oògùn láìsí ìmọ̀ràn dókítà, nítorí pé àwọn kan lè ṣe ewu fún àwọn ajá.
2. Awọn ihamọ isinmi ati iṣẹ ṣiṣe
Ìṣiṣẹ́ líle lè mú kí ìrora oríkèé burú sí i. Àwọn ìdíwọ́ ìgbà díẹ̀ ń ran ìlera lọ́wọ́.
3. Mimojuto iṣẹ kidinrin
Tí a bá fura sí àrùn Lyme nephritis tàbí tí a bá rí proteinuria, dókítà ẹranko rẹ lè dámọ̀ràn oúnjẹ pàtàkì, ìtọ́jú omi, àwọn oògùn ìrànlọ́wọ́ kíndìnrín, àti àbójútó déédéé.
4. Tun-ṣayẹwo
Lẹ́yìn ìtọ́jú, dókítà ẹranko rẹ lè dámọ̀ràn àtúnyẹ̀wò láti rí i dájú pé àwọn àmì àrùn náà ń sunwọ̀n sí i àti láti ṣe àkíyèsí fún àwọn ìṣòro kíndìnrín tàbí ìfàsẹ́yìn.
Àwọn ajá kan máa ń sunwọ̀n sí i láàrín ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n bá bẹ̀rẹ̀ ìtọ́jú, pàápàá jùlọ fún àwọn àmì àrùn oríkèé. Síbẹ̀síbẹ̀, ìdáhùn wọn lè yàtọ̀ síra; àwọn kan lè nílò àbójútó pípẹ́ tàbí ìwádìí afikún tí àwọn àmì àrùn náà bá ń bá a lọ.
Ìdènà: Ìgbésẹ̀ Tó Múná Jùlọ
Nítorí pé àrùn Lyme máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìjẹni egbòogi, ìdènà náà dojúkọ ìṣàkóso egbòogi àti dídín ìfarahàn kù:
1. Lo idena fun kokoro aisan nigbagbogbo
Àwọn ọjà tí ó lè dènà kòkòrò àrùn (àwọn tábìlẹ́ẹ̀tì tí a lè jẹ, àwọn kọ́là) lè ran lọ́wọ́ láti pa tàbí láti dènà àwọn kòkòrò láti so mọ́ ara wọn. Yan èyí tí ó bá ọjọ́ orí ajá rẹ mu, ìlera rẹ̀, àti ìgbésí ayé rẹ̀—bá dókítà ẹranko rẹ sọ̀rọ̀.
2. Ṣe àyẹ̀wò ara ajá rẹ nígbàkúgbà tí ó bá dé láti òde.
Fi ọwọ́ kan ibi tí ó lè farapa kí o sì wá àwọn ibi tí ó lè farapa: etí, ọrùn, àyà, apá, ikùn, láàrín àwọn ìka ẹsẹ̀, àti ìsàlẹ̀ ìrù. Àwọn eékún kékeré lè má rí mọ́.
3. Báwo ni a ṣe lè yọ àwọn àmì kúrò dáadáa
Lo àwọn ohun èlò ìdènà pàtàkì tàbí ohun èlò ìyọkúrò àmì. Di àmì náà mú dáadáa bí ó ti ṣeé ṣe tó, lẹ́yìn náà fa á díẹ̀díẹ̀. Yẹra fún fífọ àmì náà mọ́ ara, nítorí pé èyí lè mú kí ewu àwọn kòkòrò àrùn pọ̀ sí i. Lẹ́yìn náà, fọ ibi tí a ti bu ẹran náà.
4. Ṣàkóso àyíká ilé
Gé koríko náà, kó àwọn ewé kúrò, dín àwọn igi tó ti dàgbà jù kù, kí o sì dín àwọn ẹranko ìgbẹ́ kù sí àgbàlá nígbàkúgbà tó bá ṣeé ṣe.
5. Ronú nípa àjẹsára (tí ó bá wà tí a sì dámọ̀ràn rẹ̀)
Ajesara arun Lyme fun awọn aja wa ni awọn orilẹ-ede ati awọn ile iwosan kan ati pe a maa n ronu fun awọn aja ti n gbe tabi ti wọn n rin irin-ajo lọ si awọn agbegbe ti o ni arun naa nigbagbogbo. Ajesara naa ko rọpo idena tii, ṣugbọn o le pese aabo afikun.
Ìgbà wo ló yẹ kí o rí dókítà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀?
Wa itọju ilera lẹsẹkẹsẹ ti aja rẹ ba ni iriri:
– Ìrora lojiji, wíwú àwọn oríkèé, tàbí ìrora líle
– Ibà àti ìrẹ̀wẹ̀sì fún ju ọjọ́ 1 sí 2 lọ
– Ìgbẹ́ gbuuru/ìgbẹ́ gbuuru nígbà gbogbo, àìfẹ́ jẹun, tàbí àìlera
– Àwọn àmì ìṣòro kíndìnrín bí òùngbẹ, ìtọ̀ síta nígbà gbogbo, tàbí wíwú ara
– O rí àmì kan tí a so mọ́ ọn, ajá náà sì bẹ̀rẹ̀ sí í fi ìyípadà hàn nínú ìwà/ìṣíkiri rẹ̀.
Ipari
Àrùn Lyme nínú àwọn ajá jẹ́ ewu gidi ní àwọn agbègbè tí àwọn eékún tí ń gbé Borrelia wà. Ewu náà máa ń pọ̀ sí i nínú àwọn ajá tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ níta gbangba, pàápàá jùlọ tí a kò bá ṣe ìdènà eékún déédéé. Kókó ìtọ́jú ni wíwá ìtọ́jú ní kíákíá, ṣíṣe àyẹ̀wò tó tọ́, ìtọ́jú eékún gẹ́gẹ́ bí dókítà rẹ ṣe dámọ̀ràn, àti ṣíṣe àbójútó àwọn ìṣòro—ní pàtàkì àwọn tí ó ní í ṣe pẹ̀lú kíndìnrín. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀nà tí ó dára jùlọ ni ìdènà: ààbò eékún déédéé, àyẹ̀wò ara lẹ́yìn ìgbòkègbodò níta gbangba, àti ìṣàkóso àyíká. Pẹ̀lú àwọn ìgbésẹ̀ tí ó tọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ajá lè gbádùn ara wọn kí wọ́n sì padà sí àwọn ìgbòkègbodò wọn ní ìtùnú.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí àwùjọ kan pàtó (fún àpẹẹrẹ, àwọn tó ni ajá fún ìgbà àkọ́kọ́, àwùjọ àwọn olùfẹ́ ajá, tàbí àwọn ohun èlò ẹ̀kọ́ fún ilé ìwòsàn ẹranko), tàbí kí n fi àkójọ àwọn orísun ìtọ́kasí àti àwọn ìbéèrè tí a sábà máa ń béèrè fún kún un.
