Àwọn Ọ̀nà Ìdámọ̀ Àrùn Kòkòrò
Àwọn àrùn bakitéríà ṣì jẹ́ ìpèníjà pàtàkì nínú ìlera ènìyàn, ẹranko, àti ewéko. Àwọn àkóràn bakitéríà lè fa àwọn àmì àrùn díẹ̀ sí àwọn àìsàn tó lè wu ẹ̀mí léwu, ó sinmi lórí irú bakitéríà náà, ibi tí àkóràn náà wà, ipò ààbò ara aláìsàn náà, àti iyára ìtọ́jú náà. Nítorí náà, dídá àwọn àrùn bakitéríà mọ̀ dáadáa àti kíákíá ṣe pàtàkì fún ìtọ́jú tó dára, pàápàá jùlọ ní àkókò tí agbára ìdènà àwọn kòkòrò àrùn ń pọ̀ sí i. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò onírúurú ọ̀nà láti dá àwọn àrùn bakitéríà mọ̀, láti àwọn ọ̀nà ìṣègùn sí àwọn ọ̀nà yàrá ìgbàlódé.
1. Ìdámọ̀ tí a gbé kalẹ̀ lórí àwọn àmì àrùn àti ìtàn aláìsàn
Igbesẹ akọkọ ninu idanimọ arun kokoro arun maa n bẹrẹ pẹlu ayẹwo ile-iwosan. Dokita tabi onimọran ilera yoo ṣe ayẹwo fun awọn ami ati awọn aami aisan bii iba, irora agbegbe, ikọ ti o n mu jade, igbe gbuuru, ọgbẹ ti o njade, ati awọn ami ti sepsis. Pẹlupẹlu, itan alaisan jẹ pataki, pẹlu itan irin-ajo, jijẹ awọn ounjẹ kan, ifọwọkan pẹlu awọn eniyan ti o ni akoran, ifihan si ayika (omi, ilẹ), lilo aporo-arun tẹlẹ, tabi awọn ilana iṣoogun bii fifi catheter sii.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe pàtàkì, ọ̀nà ìṣègùn ní ààlà. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àrùn bakitéríà ní àwọn àmì àrùn tó jọ àkóràn fáírọ́ọ̀sì tàbí olu, nítorí náà, àyẹ̀wò tí a ṣe lórí àwọn àmì àrùn náà kì í sábà péye. Nítorí náà, àwọn àyẹ̀wò mìíràn pọndandan láti fìdí àrùn tó ń fà á múlẹ̀.
2. Àyẹ̀wò Onímọ̀-àwòrán: Àwọ̀ Gírámà àti Àwọn Ọ̀nà Míràn
Ọ̀nà kan tí ó wọ́pọ̀ tí ó sì tún wúlò gan-an ni ìwádìí abẹ́rẹ́ kékeré. Ọ̀nà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni ìpara Gram, èyí tí ó ń ya àwọn bakitéríà sọ́tọ̀ sí Gram-positive (àwọ̀ elése àlùkò) àti Gram-negative (pink). Ìwífún yìí ń ran lọ́wọ́ láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ irú bakitéríà náà àti láti mọ àwọn àṣàyàn aporó àkọ́kọ́ kí a tó rí àwọn àbájáde ìbílẹ̀.
Àwọn àpẹẹrẹ tí a lè ṣe àyẹ̀wò nípa lílo ìpara Gram ní ìfọ́, ẹ̀jẹ̀ (ní àwọn ipò kan), omi ọpọlọ, ìfọ́ ọgbẹ́, omi ọgbẹ́, tàbí ìtọ̀. Yàtọ̀ sí ìpara Gram, àwọn àbàwọ́n pàtàkì tún wà bíi Ziehl–Neelsen fún bakitéríà tí ó yára fast acid (fún àpẹẹrẹ, Mycobacterium tuberculosis) àti ìpara fluorescent ní àwọn ìgbà míì.
Àwọn àǹfààní ìwádìí abẹ́rẹ́ ni pé ó yára, ó sì lówó díẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀lára rẹ̀ sinmi lórí iye bakitéríà tó wà nínú àyẹ̀wò náà àti dídára àyẹ̀wò náà. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, kì í ṣe gbogbo bakitéríà ló rọrùn láti rí tàbí kí a lè dá mọ̀ nípa ìrísí wọn nìkan.
3. Àṣà Àṣà Bakteria: Ìwọ̀n Wúrà fún Ìdámọ̀
A sábà máa ń kà àṣà ìbílẹ̀ sí “ìwọ̀n wúrà” fún ṣíṣe àyẹ̀wò àwọn àrùn bakitéríà. A máa ń gbin àwọn àpẹẹrẹ ìṣègùn lórí àwọn ibi pàtó kan láti jẹ́ kí bakitéríà dàgbà, lẹ́yìn náà a máa dá wọn mọ̀ nípa àwọn ànímọ́ ìṣègùn, àwọn àyẹ̀wò biochemical, àti àwọn ìlànà ìdàgbàsókè.
Àwọn ohun èlò àṣà lè jẹ́ gbogbogbòò (fún àpẹẹrẹ, agar ẹ̀jẹ̀, agar èròjà oúnjẹ) tàbí ìyàtọ̀-àṣàyàn (fún àpẹẹrẹ, agar MacConkey fún bakitéríà enteric Gram-negative). Lẹ́yìn tí bakitéríà bá ti dàgbà, yàrá ìwádìí lè ṣe àwọn ìdánwò biochemical bíi catalase, coagulase, oxidase, fermentation suga, àti àwọn mìíràn.
Àǹfààní àṣà ìbílẹ̀ ni agbára rẹ̀ láti jẹ́rìí àwọn bakitéríà alààyè gẹ́gẹ́ bí okùnfà àkóràn, ó sì fúnni láyè láti ṣe àyẹ̀wò síwájú sí i, bíi ìdánwò ìfarapa àwọn aporó. Àwọn àléébù náà ní àkókò tí a nílò (nígbà gbogbo wákàtí 24–72, àní fún àwọn bakitéríà kan), kìí ṣe gbogbo bakitéríà ni a lè gbin (fi ara mọ́ra) tàbí kí a nílò àwọn ipò pàtàkì.
4. Ìdánwò Ìfaradà Àwọn Egbòogi Abẹ́rẹ́
Ṣíṣàwárí àwọn àrùn bakitéríà kò dúró lórí sísọ orúkọ àwọn bakitéríà náà nìkan. Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, mímọ àwọn aporó egbòogi tó gbéṣẹ́ ṣe pàtàkì jù. A máa ń ṣe àyẹ̀wò ìfaradà aporó lẹ́yìn tí a bá ti ya àwọn bakitéríà náà sọ́tọ̀ nípasẹ̀ àṣà ìbílẹ̀.
Àwọn ọ̀nà tí a sábà máa ń lò:
– Ìtànkálẹ̀ disiki (Kirby-Bauer): wo agbegbe ìdínà tí ó yíká disiki aporo-arun.
– MIC (Ìdádúró Tó Kéré Jùlọ): ń pinnu ìwọ̀n aporó tó kéré jùlọ tó ń dí ìdàgbàsókè bakitéríà lọ́wọ́, nígbà gbogbo nípasẹ̀ ọ̀nà ìfọ́ tàbí ìdánwò E.
– Idanwo ifaragba adaṣiṣẹ: lilo awọn irinṣẹ adaṣiṣẹ ti o yara ati eto diẹ sii.
Àwọn àbájáde àwọn àyẹ̀wò wọ̀nyí ń ran àwọn dókítà lọ́wọ́ láti yan ìtọ́jú tó yẹ jùlọ, láti dín lílo àwọn aporó abẹ́rẹ́ tí ó gbòòrò kù, àti láti dín ewu ìdènà àrùn kù.
5. Àwọn Ọ̀nà Ìwádìí Nípa Iṣẹ́-ara: Ṣíṣàwárí Àwọn Ẹ̀jẹ̀-ara tàbí Àwọn Ẹ̀jẹ̀-ara
Nínú àwọn àrùn kan, a máa ń lo ọ̀nà ìwádìí láti ṣàwárí àwọn èròjà ara tí ara ń ṣe lòdì sí bakitéríà tàbí láti ṣàwárí àwọn èròjà ara tí ó ń fa àrùn. Àpẹẹrẹ ìlò yìí ni ibà typhoid (àwọn àyẹ̀wò kan), Helicobacter pylori (àwọn àyẹ̀wò púpọ̀), tàbí àwọn àkóràn tí ó ṣòro láti gbin.
Àǹfààní serology ni pé ó lè ṣàwárí ìdáhùn sí àrùn ara kódà nígbà tí iye bakitéríà bá kéré tàbí tí ó ṣòro láti yà sọ́tọ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, serology lè ṣòro láti túmọ̀ nítorí pé àwọn èròjà ara lè wà pẹ́ lẹ́yìn tí àkóràn náà bá ti parẹ́, nítorí náà wọn kì í sábà fi àkóràn hàn. Nítorí náà, a sábà máa ń lo serology gẹ́gẹ́ bí àfikún sí àwọn ìwádìí ìṣègùn àti àwọn àyẹ̀wò mìíràn.
6. Àwọn Àyẹ̀wò Ìwádìí Kíákíá
Àwọn ìlọsíwájú ìmọ̀ ẹ̀rọ ti pèsè onírúurú àyẹ̀wò kíákíá tí a lè ṣe ní àwọn ilé ìtọ́jú ìlera pẹ̀lú àwọn àbájáde kúkúrú. Àwọn àyẹ̀wò kíákíá sábà máa ń da lórí immunochromatography (bíi àwọn ìlà ìdánwò) láti ṣàwárí àwọn antigens bakiteria tàbí àwọn èròjà pàtó.
Àwọn àpẹẹrẹ àwọn ìdánwò kíákíá pẹ̀lú wíwá streptococci nínú ọ̀fun ríro tàbí àwọn antigen pàtó nínú àwọn àyẹ̀wò ìṣègùn. Àǹfààní pàtàkì wọn ni iyára, èyí tí ó ń jẹ́ kí wọ́n yan àwọn ohun tí wọ́n lè ṣe ìtọ́jú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Síbẹ̀síbẹ̀, ìmọ̀lára àti ìpele pàtó wọn lè yàtọ̀ síra ní ìbámu pẹ̀lú orúkọ ẹ̀rọ náà, dídára àpẹẹrẹ náà, àti ìpele àrùn náà.
7. Àwọn Ọ̀nà Ìmọ́lẹ̀: PCR àti Àwọn Ìyàtọ̀ Rẹ̀
Àwọn ọ̀nà ìmọ́lára ti ń di ohun tó ṣe pàtàkì síi nítorí wọ́n lè ṣàwárí ohun èlò ìbílẹ̀ bakitéríà (DNA/RNA) pẹ̀lú ìfàmọ́ra gíga. Ọ̀nà tó gbajúmọ̀ jùlọ ni PCR (Polymerase Chain Reaction), pẹ̀lú PCR àkókò gidi, èyí tó lè mú àwọn àbájáde tó yára jáde kí ó sì jẹ́ kí a lè ṣe ìwọ̀n tó jọra.
PCR wúlò fún àwọn bakitéríà tí ó ṣòro láti gbin, àwọn ọ̀ràn tí ó nílò àyẹ̀wò kíákíá, àti àwọn ipò tí aláìsàn ti gba àwọn aporó, èyí tí ó lè yọrí sí àṣà búburú. Yàtọ̀ sí PCR kan ṣoṣo, multiplex PCR tún wà, èyí tí ó lè ṣàwárí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkóràn ní àkókò kan náà, fún àpẹẹrẹ nínú àwọn paneli àkóràn atẹ́gùn tàbí ikùn.
Àwọn àléébù tí ó wà nínú ọ̀nà moleku ni owó tí ó pọ̀ sí i, àìní fún àwọn ohun èlò àti àwọn òṣìṣẹ́ tí a ti kọ́ lẹ́kọ̀ọ́, àti òtítọ́ pé PCR lè ṣàwárí DNA bakitéríà tí ó ti kú, nítorí náà, a gbọ́dọ̀ túmọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ìṣọ́ra ní àyíká ìṣègùn.
8. Idanimọ ti o da lori MS ti MALDI-TOF
MALDI-TOF (Ìyọkúrò Lésà Tí A Ṣe Àrànṣe fún Matrix/Ionization Time-of-Flight Mass Spectrometry) jẹ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ òde òní tí ó ń dá àwọn bakitéríà mọ̀ tí a gbé ka “ìka ìka” amuaradagba. Nígbà tí a bá ti gba ìyọkúrò bakitéríà láti inú àṣà kan, MALDI-TOF lè pèsè ìdámọ̀ láàárín ìṣẹ́jú díẹ̀.
Àwọn àǹfààní rẹ̀ ni iyára, ìpéye fún onírúurú bakitéríà, àti ìṣiṣẹ́ fún àwọn ilé ìwádìí tí wọ́n ní ìwọ̀n àyẹ̀wò gíga. Síbẹ̀síbẹ̀, ohun èlò náà gbowólórí, ó sì tún nílò ìpele ìṣàgbékalẹ̀ ṣáájú fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìlànà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìdàgbàsókè kan gba ààyè fún lílo àwọn àyẹ̀wò pàtó ní tààrà.
9. Ìtẹ̀lé Ìṣẹ̀dá Ìbílẹ̀ àti Ìṣẹ̀dá Ìṣẹ̀dá
Fún àwọn ọ̀ràn tó díjú, pàápàá jùlọ nígbà tí ó bá ṣòro láti dá àrùn náà mọ̀, a lè lo àwọn ọ̀nà ìtẹ̀léra bíi ìtẹ̀léra 16S rRNA tàbí ìtẹ̀léra gbogbo genome. Àwọn ọ̀nà wọ̀nyí gba àwọn bakitéríà láàyè láti dá àwọn ẹ̀yà náà mọ̀ àti ìpele ìdààmú, àti láti rí àwọn jiini resistance.
Metagenomics (fún àpẹẹrẹ, ìtẹ̀lé ìran tuntun láti inú àwọn àpẹẹrẹ ìṣègùn) lè dá onírúurú àwọn ohun alààyè mọ̀ láìsí àìní fún àṣà. Ọ̀nà yìí ní ìlérí ńlá fún àwọn àkóràn tí a kò tíì ṣàwárí, sepsis tí kò dára fún àṣà, tàbí àwọn àkóràn onírúurú. Àwọn ìpèníjà pẹ̀lú owó gíga, àwọn ohun tí a nílò fún bioinformatics, àti ewu ìbàjẹ́, èyí tí ó lè ní ipa lórí ìtumọ̀.
Ipari
Àwọn ọ̀nà ìdámọ̀ àrùn bakitéríà ń tẹ̀síwájú láti máa yípadà, láti àwọn ọ̀nà ìbílẹ̀ bíi Gram coloring àti culture sí àwọn ọ̀nà ìgbàlódé bíi PCR, MALDI-TOF, àti sequencing. Kò sí ọ̀nà kan ṣoṣo tó dára jùlọ fún gbogbo ipò. Yíyan ọ̀nà náà sinmi lórí irú àkóràn náà, àwọn àpẹẹrẹ tó wà, ìkánjú, àwọn ohun èlò yàrá ìwádìí, àti àwọn ète ìṣègùn (fún àpẹẹrẹ, ìdámọ̀ràn tó rọrùn tàbí ìdánwò ìdènà nígbà kan náà). Àpapọ̀ ìṣàyẹ̀wò ìṣègùn tó dára àti àwọn ọ̀nà yàrá ìwádìí tó yẹ yóò yọrí sí àyẹ̀wò tó péye, yóò ṣètìlẹ́yìn fún lílo oògùn aporó, yóò sì mú ààbò àti ìtọ́jú aláìsàn sunwọ̀n síi.
