Àwọn Àmì Ìṣègùn àti Ìtọ́jú FIP nínú Àwọn Ológbò
Àrùn Feline Infectious Peritonitis (FIP) jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àrùn tí ó ń bẹ̀rù jùlọ láàrín àwọn ológbò nítorí pé ó lè yára tẹ̀síwájú, àti pé, nígbà àtijọ́, wọ́n sábà máa ń kà á sí “ìdájọ́” tí ó ṣòro láti tọ́jú. FIP máa ń wáyé nítorí àkóràn pẹ̀lú Feline Coronavirus (FCOV), èyí tí ó máa ń yípadà nínú ara ológbò, lẹ́yìn náà ó máa ń fa ìgbóná ara líle nínú àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ (vasculitis) àti onírúurú ẹ̀yà ara. Ó ṣe pàtàkì láti lóye pé kì í ṣe gbogbo FCOV ni yóò di FIP; ọ̀pọ̀ ológbò tí wọ́n bá fara hàn sí FCOV kò ní ìrírí ìṣòro jíjẹ oúnjẹ díẹ̀ tàbí kí wọ́n má tilẹ̀ ní àmì àrùn kankan. Síbẹ̀síbẹ̀, ní àwọn ọ̀ràn díẹ̀, kòkòrò àrùn náà máa ń yípadà ó sì máa ń di FIP.
Àpilẹ̀kọ yìí ṣàlàyé àwọn àmì àìsàn FIP nínú àwọn ológbò àti àwọn ọ̀nà ìtọ́jú tó o lè gbà, títí kan ìtọ́jú ìrànlọ́wọ́ àti ìtọ́jú àwọn kòkòrò àrùn tó gbajúmọ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́.
-
Lílóye FIP: Kílódé Tí Ó Fi Ń Ṣẹlẹ̀?
A maa n tan FCOV kaakiri nipasẹ awọn igbẹ, paapaa ni awọn agbegbe ti ọpọlọpọ awọn ologbo (awọn ile ologbo pupọ, awọn ile aabo, tabi awọn ile itaja ohun ọsin). Kokoro yii n kolu eto ounjẹ ati pe ko ni ipalara nigbagbogbo. Awọn iṣoro waye nigbati kokoro naa ba yipada ninu ara ologbo naa, ti o jẹ ki o wa laaye ninu awọn sẹẹli ajẹsara (macrophages) ti o si tan kaakiri ara. Idahun ajẹsara ologbo naa lẹhinna fa igbona eto ti o ba awọn iṣan ẹjẹ ati awọn ara jẹ.
Àwọn nǹkan kan tí a gbàgbọ́ pé ó lè mú kí ewu FIP pọ̀ sí i ni:
– Ọjọ́ orí ọmọdé (nígbà tí kò tó ọdún méjì) tàbí ológbò tó ti dàgbà gan-an, - Wàhálà (ṣíṣí ilé, iṣẹ́ abẹ, oyún, àyíká tí ó kún fún ènìyàn), - Ààbò ara tí kò tó tàbí àwọn àrùn mìíràn, - Àwọn ohun tó ń fa ìbílẹ̀ nínú àwọn irú-ọmọ kan. --- Àwọn FIP: Rírọ̀ (Rírọ̀) àti Gbígbẹ (Kì í tú jáde) Ní ti ìṣègùn, FIP sábà máa ń pín sí oríṣi méjì pàtàkì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ní ti gidi, ọ̀pọ̀ ológbò máa ń fi àpapọ̀ méjèèjì hàn. 1) Rírọ̀ (Rírọ̀) FIP A máa ń fi ìwọ̀n omi kún inú ihò: - Ikùn (ascites) → Ikùn tó gbòòrò, ó máa ń “kún fún omi” - Àyà (ìfọ́ pleural) → kíkúrú èémí, mímí kíákíá, àìlera. Ipò náà lè burú sí i láàárín àkókò kúkúrú. Ológbò náà máa ń dàbí ẹni tí kò lágbára, ó máa ń dín oúnjẹ kù, ó sì máa ń pàdánù ìwọ̀n ara rẹ̀ kíákíá.
2) FIP Gbẹ (Kò ní ìtasánsán) Nínú irú èyí, omi kì í ṣe olórí, ṣùgbọ́n ìgbóná granulomatous máa ń wáyé nínú àwọn ẹ̀yà ara bíi: - ẹ̀dọ̀, - kíndìnrín, - ọ̀pọ́n, - ìfun, - àwọn nódì lymph, - ojú, àti ètò iṣan ara.
Àwọn àmì àrùn náà sábà máa ń jẹ́ kí ó rọrùn díẹ̀, wọ́n sì máa ń pẹ́ ju FIP tí ó tutu lọ, èyí tí ó mú kí ó ṣòro láti mọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀.
--- Àwọn Àmì Ìṣègùn ti FIP nínú Ológbò Àwọn Àmì FIP yàtọ̀ síra gidigidi, ó sinmi lórí àwọn ẹ̀yà ara tí ó ní ipa lórí àti irú àrùn náà. Àwọn àmì tí a sábà máa ń rí nìyí: Àwọn àmì gbogbogbòò - Ibà tí ó máa ń lọ sókè tí ó sì máa ń sọ̀kalẹ̀ tí kò sì sábà máa ń dáhùn sí àwọn oògùn apàrokò - Àìlera, oorun tí ó máa ń sùn nígbà gbogbo, àìṣiṣẹ́ - Ìfẹ́ oúnjẹ tí ó dínkù - Àìlera ìwúwo - Àrùn ìwúwo tí ó ń rọ, gbígbẹ - Àwọn kòtò omi tí ó tóbi ní àwọn ìgbà míì Àwọn àmì FIP tí ó tutu (omi inú ikùn/àyà) - Ikùn tí ó tóbi láìsí ìfẹ́ oúnjẹ tí ó pọ̀ sí i (ascites) - Àìsí èémí kíákíá, mímí kíákíá, ipò jíjókòó pẹ̀lú ọrùn tí a nà (tí omi bá wà nínú àyà) - Ìró èémí tí kò lágbára nígbà tí dókítà ẹranko bá ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ - Nígbà míì pẹ̀lú ìgbẹ́ tàbí ìgbẹ́ gbuuru díẹ̀ Àwọn àmì FIP gbígbẹ (èrò ara pàtó) Nítorí pé ó kan àwọn ẹ̀yà ara, àwọn àmì àrùn lè yàtọ̀: - Kíndìnrín: mímu omi déédéé, ìtọ̀ déédéé, ipò ara tí ó dínkù, àwọn àmì àrùn kíndìnrín - Ẹ̀dọ̀: yẹ́lò (jaundice), ìgbẹ́, ìjẹun tí ó dínkù, ìrora inú - Ìgbẹ́: ìgbẹ́ gbuuru onígbà pípẹ́, pípadánù ìwọ̀n ara, ikùn tí ó rọrùn - Àwọn kòtò omi inú tí ó tóbi: ikùn máa ń hàn bí “kíkún” ṣùgbọ́n kò ní omi nígbà gbogbo ní FIP ojú (ojú) FIP lè fa ìgbóná ojú, fún àpẹẹrẹ: - uveitis (ojú pupa, ríro), - àwọn ọmọ ojú tí kò dọ́gba, - awọn ayipada ninu awọ ti inu oju, - iran ti o dinku.
Àwọn àmì ojú máa ń jẹ́ àmì pàtàkì nígbà míì láti mọ bí FIP ṣe gbẹ.
Ìṣẹ̀lẹ̀ ọpọlọ (àrùn ọpọlọ) FIP Èyí ni irú àrùn tó le jùlọ. Àwọn àmì náà ni: - ríru (ataxia), - ìwárìrì, - ìwárìrì, - àwọn ìyípadà ìwà, - títẹ̀ orí, - àìlera ní ẹsẹ̀.
--- Báwo ni a ṣe ń ṣe àyẹ̀wò FIP?
Ṣíṣe àyẹ̀wò FIP kì í rọrùn nígbà gbogbo nítorí pé kò sí ìdánwò “tí ó rọrùn” kan tí ó ń jẹ́rìí sí gbogbo ọ̀ràn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Oníṣègùn ẹranko sábà máa ń sopọ̀ mọ́ àwọn wọ̀nyí: - Àyẹ̀wò ìtàn àti ti ara (ibà, pípadánù ìwọ̀n ara, omi inú ara), - Àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀: àìtó ẹ̀jẹ̀, globulin tó pọ̀ sí i, ìpíndọ́gba albumin/globulin (A/G) tó kéré, ìgbóná ara, - Ultrasound tàbí x-ray láti wá àwọn ìyípadà omi tàbí ẹ̀yà ara, - Àyẹ̀wò omi (nínú FIP tó tutu): omi náà sábà máa ń nípọn, ó máa ń ní àwọ̀ pupa, ó ní amuaradagba púpọ̀, - Àyẹ̀wò PCR/fáírọ́ọ̀sì, pàápàá jùlọ lórí àwọn àyẹ̀wò omi/àsopọ kan, - Àyẹ̀wò àsopọ (biopsy) àti immunohistochemistry, èyí tó jẹ́ ìdánilójú jùlọ ní àwọn ọ̀ràn kan.
Àkíyèsí pàtàkì: àwọn àyẹ̀wò antibody coronavirus fi hàn pé FCOV fara hàn nìkan, kìí ṣe pé ó jẹ́rìí sí FIP, nítorí pé ọ̀pọ̀ àwọn ológbò tí ara wọn le jẹ́ antibody tó ní agbára. --- Ìtọ́jú FIP nínú àwọn ológbò 1) Ìtọ́jú Antivirus (ìtọ́jú pàtàkì tó ní ìrètí jùlọ) Ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí, ìtọ́jú antivirus tó dá lórí nucleoside analog bíi GS-441524 (àti nínú àwọn ìlànà kan, remdesivir gẹ́gẹ́ bí prodrug) ti gba àfiyèsí nítorí ìwọ̀n àṣeyọrí gíga tí a ròyìn ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, títí kan àwọn kan pẹ̀lú ìlọ́wọ́sí ojú àti ọpọlọ (bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó sábà máa ń nílò ìwọ̀n àti àkókò tó le gan-an). Àwọn ìlànà gbogbogbòò ti ìtọ́jú: - tí a fún ní ojoojúmọ́ fún àkókò pàtó kan (nígbà gbogbo ní nǹkan bí ọ̀sẹ̀ 12 nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ìṣègùn), - ìwọ̀n tí a ṣàtúnṣe gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n ara àti irú FIP (ojú/ọtí/orí), - ìṣàyẹ̀wò déédéé: ìwọ̀n ara, ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́, ìwọ̀n otútù, àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, àti ìṣàyẹ̀wò àmì àrùn. Nítorí pé wíwà oògùn àti ìlànà lè yàtọ̀ síra nípasẹ̀ orílẹ̀-èdè/agbègbè, ó ṣe pàtàkì láti bá oníṣègùn ẹranko kan sọ̀rọ̀ tààrà tí ó mọ̀ nípa àwọn ìdàgbàsókè tuntun tí ó sì ní ìrírí nínú ìtọ́jú FIP. 2) Ìtọ́jú Àtìlẹ́yìn Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oògùn ajẹ́sára ń kó ipa pàtàkì, ìtọ́jú àtìlẹ́yìn ṣì ṣe pàtàkì, pàápàá jùlọ nígbà tí ológbò bá jẹ́ aláìlera: - Ìtọ́jú omi fún gbígbẹ ara àti mímú iṣẹ́ ara dúró - Oúnjẹ amúlétutù àti amuaradagba tó ga (oúnjẹ ìtura, ìtọ́jú oúnjẹ tí ó bá pọndandan) - Oògùn ìdènà ríru àti àwọn ààbò ikùn tí ó bá jẹ́ ìgbẹ́ - Àwọn aláàbò Hepato tàbí àtìlẹ́yìn kíndìnrín gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹ̀yà ara tí ó ní - Atẹ́gùn tí ó bá jẹ́ pé èémí kúrú nítorí omi inú àyà - Ìṣàn omi (abdominocentesis/thoracocentesis) nínú FIP tútù láti ran ẹ̀mí lọ́wọ́ àti ìtùnú lọ́wọ́, tí oníṣègùn ẹranko ń ṣe nítorí pé ewu tún wà láti tún padà sí àìdọ́gba omi àti amuaradagba. 3) Lílo Àwọn Egbòogi Aláìsàn àti Àwọn Immunomodulators Ní àkókò ṣáájú kí ó tó di pé a ti fáírọ́ọ̀sì, a sábà máa ń fún ni corticosteroids láti dín ìgbóná ara kù, ṣùgbọ́n ipa náà sábà máa ń jẹ́ fún ìgbà díẹ̀, kò sì yanjú ohun tó fà á. Lọ́wọ́lọ́wọ́, lílo àwọn sitrọ́díọ̀mù gbọ́dọ̀ jẹ́ ohun tí a gbé yẹ̀wò dáadáa àti lábẹ́ ìtọ́sọ́nà oníṣègùn ẹranko nìkan, pàápàá jùlọ tí ológbò náà bá ń gba ìtọ́jú ajẹ́sára (nítorí pé dídín ààbò ara kù lè ní ipa lórí àwọn àkóràn kejì).
Àwọn egbòogi kò sábà máa ń ran FIP lọ́wọ́ tààrà àyàfi tí a bá rí àkóràn bakitéríà kejì. --- Àsọtẹ́lẹ̀ àti Àǹfààní Ìgbàpadà Àsọtẹ́lẹ̀ FIP sinmi lórí: - bí a ṣe ń ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ kíákíá àti bí a ṣe bẹ̀rẹ̀ ìtọ́jú, - irú àrùn náà (ọrinrin, gbígbẹ, ọpọlọ, ojú), - ipò àwọn ẹ̀yà ara ní àkókò ìtọ́jú, - títẹ̀lé àkókò àti ìwọ̀n ìtọ́jú náà, - dídára ìtọ́jú àti ìrànlọ́wọ́ oúnjẹ. Pẹ̀lú àwọn ọ̀nà ìgbàlódé tí a gbé karí àwọn oògùn ìpalára àti ìṣọ́ra tó dára, a ti ròyìn pé àǹfààní ìdáríjì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà ti sunwọ̀n sí i ní ìfiwéra pẹ̀lú ti àtijọ́. Síbẹ̀síbẹ̀, gbogbo ológbò yàtọ̀ síra, àwọn ọ̀ràn tó le sì ṣì wà, pàápàá jùlọ tí ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara bá ti burú tàbí tí ó bá ní ipa lórí ọpọlọ tó le koko. --- Ìdènà àti Ìdínkù Ewu Nítorí pé FIP wá láti FCOV, ìdènà náà dojúkọ dídín ìfarahàn àti wahala kù: - mímú àpótí ìdọ̀tí mímọ́ (ìmọ́tótó déédéé, iye àpótí tó tó), - yíyẹra fún ìpọ̀jù ènìyàn nínú ilé kan, - yíya àwọn ológbò tuntun sọ́tọ̀ àti àwọn àyẹ̀wò ìlera àkọ́kọ́, - dín wahala kù (àyíká tó dúró ṣinṣin, oúnjẹ tó dára), - ṣíṣàkóso àwọn àrùn mìíràn àti àjẹsára déédéé gẹ́gẹ́ bí dókítà rẹ ṣe dámọ̀ràn. --- Ìparí Àwọn àmì àrùn FIP nínú àwọn ológbò lè hàn gbangba, bíi ìbú ikùn tàbí kí èémí má baà pọ̀ sí i nígbà tí FIP bá rọ̀, ṣùgbọ́n ó tún lè jẹ́ díẹ̀díẹ̀, bíi ibà tó ń tún ara ṣe, pípadánù ìwọ̀n ara, tàbí ìṣòro ojú àti iṣan ara nínú FIP gbígbẹ. Àyẹ̀wò nílò àpapọ̀ àwọn àyẹ̀wò ìṣègùn, yàrá ìwádìí, àti àwòrán, ó sì sábà máa ń béèrè fún ìdájọ́ oníṣègùn onímọ̀ nípa oògùn. Ní ti ìtọ́jú, ìtọ́jú kòkòrò àrùn òde òní ti yí ojú ìwòye fún ọ̀pọ̀ àwọn ológbò padà, ṣùgbọ́n àṣeyọrí ni ó pọ̀ jùlọ nígbà tí a bá bẹ̀rẹ̀ ìtọ́jú ní kùtùkùtù àti tí a ń ṣọ́ wọn dáadáa. Tí ológbò rẹ bá ní àwọn àmì àrùn tí ó ń fi hàn pé FIP jẹ́ àìsàn, ó yẹ kí o bá oníṣègùn rẹ sọ̀rọ̀ lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ fún àyẹ̀wò pípéye àti ètò ìtọ́jú tí ó dára tí ó sì yẹ. Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí ẹ̀yà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ó túbọ̀ ṣe pàtàkì (pẹ̀lú àwọn ìtọ́kasí àti ìṣètò ìwé ìròyìn) tàbí ẹ̀yà tí ó gbajúmọ̀ jù fún àwọn bulọọgi onílé ẹranko, àti láti fi apá “ìbéèrè àti ìdáhùn” àti àkójọ àmì àrùn kún un fún àwọn òǹkàwé.
