Báwo ni a ṣe le tọ́jú ìmutípara nínú àwọn ẹranko
Ìmutípara ẹranko máa ń wáyé nígbà tí ara ẹranko bá fara hàn sí àwọn ohun olóró (tóókóró) ní ìwọ̀n tó ju agbára ara lọ láti yọ wọ́n kúrò tàbí láti yọ wọ́n kúrò. Ìmutípara lè ṣẹlẹ̀ nínú àwọn ẹranko bíi ológbò, ajá, ehoro, ẹyẹ, àti àwọn ẹran ọ̀sìn bíi màlúù, ewúrẹ́, àgùntàn, àti adìyẹ. Orísun àwọn májèlé jẹ́ onírúurú: oògùn ènìyàn, àwọn oògùn apakòkòrò, àwọn ewéko kan, àwọn kẹ́míkà ilé, oúnjẹ tó ti bàjẹ́, àti àwọn ẹranko tó ń jẹ tàbí tó ń ta. Nítorí pé ọ̀pọ̀ ọ̀ràn máa ń yára lọ sí i, wọ́n sì lè pa ènìyàn, àwọn tó ní ẹranko nílò láti lóye àwọn àmì àrùn náà ní ìbẹ̀rẹ̀, ìrànlọ́wọ́ àkọ́kọ́ tó dájú, àti àwọn ìgbésẹ̀ ìtọ́jú tó yẹ pẹ̀lú dókítà ẹranko.
Àwọn Ohun Tó Wà Púpọ̀ Jùlọ Tí Wọ́n Ń Fa Àìsàn
Àwọn ohun tó ń fa majele nínú ẹranko jẹ́ nítorí àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ̀ sí àyíká àti ìwà ojoojúmọ́. Nínú àwọn ohun ọ̀sìn, àwọn ohun tó sábà máa ń fà á ni jíjẹ oògùn èèyàn (fún àpẹẹrẹ, paracetamol léwu gan-an fún ológbò), ṣúkóléètì nínú àwọn ajá, xylitol láti inú gígún, àwọn ohun èlò ìfọmọ́ ilẹ̀, àwọn ohun èlò ìfọmọ́, bleach, afẹ́fẹ́ afẹ́fẹ́, àti kódà majele eku. Nínú àwọn ẹran ọ̀sìn, majele sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú oúnjẹ tó ní ewéko (tó ní mycotoxins), àwọn ewéko olóró, omi mímu tó ti bàjẹ́, fífi ara hàn sí àwọn oògùn olóró àti àwọn oògùn olóró, àti àwọn ohun alumọ́ọ́nì tàbí àwọn irin tó wúwo bíi lead.
Ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé ìwọ̀n, ìwọ̀n ara, ọjọ́ orí, àti ipò ẹ̀yà ara (pàápàá jùlọ ẹ̀dọ̀ àti kíndìnrín) ní ipa pàtàkì lórí bí ó ṣe le tó. Ohun kan tí ó “láìlágbára” sí ènìyàn lè ṣekú pa ẹranko kékeré kan.
Àwọn àmì àti àmì àrùn majele
Àwọn àmì ìmutípara lè farahàn láàárín ìṣẹ́jú sí wákàtí mélòókan, ó sinmi lórí irú majele náà àti ọ̀nà tí ó gbà wọlé (gbígbé nǹkan, mímú nǹkan, fífa awọ ara, tàbí ọgbẹ́). Àwọn àmì àrùn náà nìyí tí ó yẹ kí a ṣọ́ra fún:
1. Àwọn ìṣòro oúnjẹ: ìgbẹ́ gbuuru, ìgbẹ́ gbuuru, ìgbẹ́ púpọ̀ (itọ́ púpọ̀), ìgbẹ́ gbuuru, àìní oúnjẹ.
2. Àwọn àrùn ọpọlọ: wíwárìrì, ìwárìrì, àìlera, ìdàrúdàpọ̀, lílọ sókè, dídákú.
3. Àìsàn èémí àti ọkàn: èémí kíákíá/mí gbígbóná, ikọ́, cyanosis (àwọn èèmọ́ aláwọ̀ búlúù), ìlù ọkàn tí kò péye.
4. Àwọn ìyípadà ìwà: àìbalẹ̀ ọkàn, lójijì oníjàgídíjàgan, oorun púpọ̀, tí ó ń fara pamọ́ nígbà gbogbo.
5. Àwọn àmì pàtàkì mìíràn: òórùn kẹ́míkà ní ẹnu, ọgbẹ́ tàbí ìgbóná ara, ojú pupa, omi, ìtọ̀ ẹ̀jẹ̀, egbòogi funfun tàbí ofeefee (jaundice).
Tí ẹranko rẹ bá ní àwọn àmì àrùn líle bíi wárápá, dídákú, ìgbẹ́ èébì tí kò dáwọ́ dúró, tàbí ìṣòro mímí, kà á sí pàjáwìrì.
Àwọn Ìlànà Ìrànlọ́wọ́ Àkọ́kọ́ Ààbò
Tí wọ́n bá fura sí pé ó ní májèlé, ìgbésẹ̀ ẹni tó ni ilé náà ṣe pàtàkì. Síbẹ̀síbẹ̀, a gbọ́dọ̀ fún ni ní ìtọ́jú tó tọ́ kí ó má baà burú sí i. Àwọn ìgbésẹ̀ tí o lè gbé nìyí:
1. Pa awọn ẹranko mọ kuro ninu awọn orisun majele.
Tí ẹranko náà bá wà ní agbègbè eléwu (fún àpẹẹrẹ, ìfọ́ oògùn apakòkòrò, fífọ omi tí ó dà sílẹ̀, tàbí oúnjẹ tí ó ní eléèérí), gbé e lọ sí ibi tí ó ní ààbò, tí afẹ́fẹ́ sì ń fẹ́ dáadáa. Wọ ibọ̀wọ́ tí ó bá pọndandan, pàápàá jùlọ tí ó bá jẹ́ pé a lè fa majele náà sínú awọ ara.
2. Ṣe àwárí majele náà kí o sì kọ ìwífún náà sílẹ̀
Wa apoti ọja naa, orukọ eroja ti o n ṣiṣẹ, iye ti a ṣe iṣiro ti o jẹ/ti o fara han, ati akoko ti o fara han. Alaye yii wulo pupọ fun oniwosan ẹranko rẹ ni ṣiṣe ipinnu oogun ati itọju to yẹ.
3. Má ṣe fipá mú ara rẹ láti bì.
Ọ̀pọ̀ ènìyàn ló gbàgbọ́ pé ìgbẹ́ gbuuru jẹ́ èrò tó dára nígbà gbogbo. Síbẹ̀síbẹ̀, ní àwọn ipò kan, ìgbẹ́ gbuuru lè ṣe ìpalára fún ọ̀nà ọ̀fun tàbí kí ó mú kí ìfàsí omi pọ̀ sí i (omi tó ń wọ inú ẹ̀dọ̀fóró). Má ṣe fa ìgbẹ́ gbuuru bí:
– Ẹranko náà kò lágbára, kò mọ nǹkan kan, tàbí ó ní àrùn wárápá
– Àwọn majele tó lè ba nǹkan jẹ́ (bíìlì, afọmọ́ ilé ìgbọ̀nsẹ̀, àwọn ásíìdì líle/alkalis)
– Àwọn majele ní ìrísí epo/àwọn ohun tí ó ń pò (petirolu, epo kerosene), nítorí ewu gíga ti ìfàsí
– Àwọn ẹranko máa ń ní ìṣòro mímí
Tí o bá fẹ́ ṣe nǹkan bíi kí o fa ìgbẹ́, ó yẹ kí o ṣe é lábẹ́ ìtọ́sọ́nà dókítà ẹranko nípasẹ̀ fóònù tàbí ilé ìwòsàn.
4. Fi omi wẹ̀ tí majele náà bá kan awọ ara tàbí ojú
Fún ìfarahàn awọ ara, fi omi tó ń ṣàn àti ọṣẹ díẹ̀ wẹ̀ fún ìṣẹ́jú 10–15. Fún ojú, fi omi iyọ̀ wẹ̀ tàbí kí o fi omi tó ń ṣàn díẹ̀ wẹ̀ fún ìṣẹ́jú díẹ̀. Yẹra fún fífi ọwọ́ pa ojú rẹ. Wá ìtọ́jú ìṣègùn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn náà.
5. Má ṣe fúnni ní oògùn ilé láìsí ìtọ́ni
Wàrà, epo, kọfí, tàbí àwọn ewéko kan ni a sábà máa ń pè ní omi ìtura, ṣùgbọ́n wọ́n lè mú kí àìsàn náà burú sí i. Àwọn ohun kan máa ń mú kí àwọn majele máa gba inú ara tàbí kí wọ́n fa ìṣòro oúnjẹ.
Ìtọ́jú Ìṣègùn ní Onímọ̀ nípa Ẹranko
Ní ilé ìwòsàn ẹranko, dókítà ẹranko yóò ṣe àyẹ̀wò ìṣègùn, yóò sì kọ ìtọ́jú tí ó dá lórí irú majele náà àti bí ó ṣe le tó. Àwọn ìtọ́jú tí ó wọ́pọ̀ ní:
1. Ìparun
Ìpalára ìwẹ̀nùmọ́ ni láti dín iye àwọn majele tó kù nínú ara kù:
– Fa ìgbẹ́ (emesis) tí ó bá ṣì wà ní “àkókò wúrà” tí ó sì ṣeé ṣe láti ṣe bẹ́ẹ̀
– Fífi omi inú sílẹ̀ ní àwọn ọ̀ràn kan lábẹ́ àbójútó tó súnmọ́
– Eedu ti a mu ṣiṣẹ lati di ọpọlọpọ awọn iru majele mọ inu eto ounjẹ
– Enema tàbí laxative tí majele bá wà nínú ìfun, tí o sì nílò láti yára mú kí ìyọkúrò náà yára
2. Fúnni ní egbòogi (egbòogi ìdènà)
Kìí ṣe gbogbo majele ló ní oogun apakokoro, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀ràn kan ní oogun apakokoro pàtó kan, bíi fún àwọn oogun apakokoro kan tí àwọn oogun apakokoro tàbí oògùn ń fà. Oníṣègùn ẹranko rẹ yóò ṣe ìpinnu náà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn àmì àrùn, ìtàn àti àwọn àbájáde àyẹ̀wò yàrá.
3. Ìtọ́jú àtìlẹ́yìn àti ìdúróṣinṣin
Èyí ni kọ́kọ́rọ́ sí àṣeyọrí nígbà gbogbo:
– Ìfúnpọ̀ omi láti mú kí ẹ̀jẹ̀ wọ́lẹ̀, kí ó sì ran àwọn kíndìnrín lọ́wọ́ láti mú àwọn majele kúrò
– Àwọn oògùn tí ó lè dènà ìfàsẹ́yìn tí ìwárìrì tàbí ìwárìrì bá ṣẹlẹ̀
- Oògùn ìdènà ríru, ààbò ikùn, àti probiotic fún àwọn àrùn tí ń jẹjẹrẹ
– Atẹgun ninu awọn ẹranko ti o ni iṣoro simi
- Ṣiṣayẹwo iwọn otutu ara nitori majele le fa hypothermia tabi hyperthermia
4. Ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ìdánwò
A ṣe àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, àyẹ̀wò iṣẹ́ ẹ̀dọ̀-kíndìnrín, electrolytes, ìṣàyẹ̀wò ìtọ̀, àti nígbà míìrán radiology láti ṣe àkíyèsí ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara àti láti pinnu àbájáde.
Itọju Atẹle ni Ile
Ni kete ti ipo naa ba duro ṣinṣin, dokita maa n fun ni awọn ilana itọju ile:
– Ounjẹ ti o rọrun lati jẹ, nigbagbogbo ni awọn ipin kekere
– Mu to; maa wo ito ati igbẹ́ to
– Fúnni ní oògùn gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n àti ìṣètò rẹ̀ (má ṣe dá àwọn oògùn apàrokò/ìtọ́jú míì dúró láìgbàṣẹ)
– Din iṣẹ ṣiṣe ku ti ẹranko naa ba tun jẹ alailagbara
– Pada lẹsẹkẹsẹ fun ayẹwo ti o ba waye bi ìgbẹ́, ìgbẹ́ gbuuru, ailera, tabi wiwu ba waye.
Tún kíyèsí àwọn ìyípadà ìwà láàárín wákàtí 48–72, nítorí pé àwọn majele kan ní ipa ìdádúró.
Ìdènà Àìmutípara: Àwọn Ìgbésẹ̀ Tó Múná Jùlọ
Ìdènà jẹ́ ohun tó dára ju ìwòsàn lọ nígbà gbogbo. Àwọn ọ̀nà tó wúlò díẹ̀:
1. Tọ́jú àwọn oògùn, àwọn oògùn apakòkòrò àti àwọn kẹ́míkà sínú àpótí tí a ti tì pa.
2. Má ṣe fún ènìyàn ní oúnjẹ láìsí ìdánilójú pé ó dára fún àwọn ẹranko.
3. Dá ìdọ̀tí náà sí ibi tí a ti dì mọ́, pàápàá jùlọ àwọn oògùn àti àwọn ohun èlò ìwẹ̀nùmọ́ tí ó ṣẹ́kù.
4. Rí i dájú pé oúnjẹ ẹranko náà gbẹ, kì í ṣe pé ó ní ìdọ̀tí, àti pé a tọ́jú rẹ̀ dáadáa.
5. Ṣe àwárí àwọn ewéko olóró ní àyíká ilé tàbí àgọ́.
6. Máa ṣe àbójútó àwọn ẹranko nígbà tí wọ́n bá wà ní ọgbà, ilé ìtọ́jú ẹranko tàbí gáréèjì.
7. Kọ́ gbogbo àwọn mẹ́ḿbà ìdílé láti má ṣe fún àwọn ẹranko ní “oúnjẹ ìpanu” láìbìkítà.
Ìgbà wo ló yẹ kí o rí dókítà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀?
Lẹsẹkẹsẹ mu ẹranko naa lọ si ile-iwosan ti o ba jẹ pe:
– Ìjákulẹ̀, dídákú, tàbí ìṣòro mímí máa ń wáyé
– Ìgbẹ́ gbuuru/ìgbẹ́ gbuuru leralera, paapaa pẹlu ẹ̀jẹ̀
– Àwọn ẹranko máa ń jẹ majele eku, àwọn oògùn apakòkòrò, àwọn oògùn ènìyàn, tàbí àwọn kẹ́míkà tó ń ba nǹkan jẹ́.
– Awọn gomu naa dabi funfun, aláwọ̀ búlúù, tabi ofeefee
– Ipò náà máa ń burú sí i kíákíá láàrín wákàtí kan sí méjì
Tí ó bá ṣeé ṣe, mú àpò ìpanu tàbí fọ́tò àmì náà wá láti mú kí ó yára ṣiṣẹ́.
Penutup
Ìmutípara ẹranko jẹ́ ìṣẹ̀lẹ̀ pajawiri tó nílò ìgbésẹ̀ kíákíá, tó yẹ, àti tó ní ààbò. Ọ̀nà tó dára jù láti gbé ni láti mọ àwọn àmì àrùn náà, láti dáàbò bo ẹranko náà kúrò nínú orísun majele náà, láti yẹra fún àwọn ìgbésẹ̀ “tí ó rọrùn” bíi fífúnni ní ìgbẹ́ láìsí ìtọ́sọ́nà, lẹ́yìn náà kí o wá ìrànlọ́wọ́ ẹranko lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Pẹ̀lú ìtọ́jú tó yẹ àti àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà nílé àti nínú àpò, ewu ìmutípara lè dínkù, àǹfààní ìlera ẹranko náà sì pọ̀ sí i gidigidi.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí irú ẹranko pàtó rẹ (àwọn ajá/ológbò/adìẹ/ewúrẹ́ màlúù) kí n sì fi àpẹẹrẹ àwọn májèlé tó wọ́pọ̀ jùlọ ní àyíká rẹ kún un.
