Àwọn Ohun Tó Lè Fa Àrùn Gọ́ọ̀mù
Àrùn ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n jẹ́ ìṣòro ìlera ẹnu tó wọ́pọ̀ gan-an, síbẹ̀ a sábà máa ń gbójú fò ó. Síbẹ̀síbẹ̀, àrùn ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n lè bẹ̀rẹ̀ díẹ̀díẹ̀ láìsí àmì àrùn tó hàn gbangba, kí ó sì ba àsopọ̀ tó ń gbé eyín ró. Ní gbogbogbòò, àrùn ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n pín sí ìpele méjì pàtàkì: gingivitis (ìgbóná ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n) àti periodontitis (ìpele tó ga jù tí ó lè yọrí sí ìtújáde eyín àti pípadánù eyín). Ìròyìn ayọ̀ ni pé a lè ṣàkóso ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun tó lè fa àrùn ìgbẹ́ gbọ̀ngbọ̀n. Lílóye àwọn nǹkan wọ̀nyí ṣe pàtàkì kí a lè gbé àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà ní ìbẹ̀rẹ̀.
1. Ìmọ́tótó ẹnu tí kò dára
Ohun tó tóbi jùlọ tó sì wọ́pọ̀ jùlọ ni àìmọ́tótó ẹnu. Tí a kò bá ń fọ eyín déédéé, àwọn ìdọ̀tí oúnjẹ àti bakitéríà máa ń di àmì. Tí a kò bá tọ́jú eyín dáadáa, àmì náà máa ń le sí tartar (calculus), èyí tó ṣòro láti yọ pẹ̀lú búrọ́ọ̀ṣì lásán. Ojú eyín tí ó ti gbóná janjan ti tartar máa ń di ibi tí bakitéríà ti ń dàgbà, èyí tó máa ń fa ìgbóná eyín, ìṣàn eyín, àti èémí burúkú.
Àṣà fífọ eyín tí kò dára tún ń kó ipa pàtàkì, bíi fífọ eyín kíákíá, àìdé ibi tí eyín ti gún, tàbí kí ó má ṣe pẹ́ tó láti fọ eyín láàárín. Láìsí fífọ eyín láàárín (fífọ eyín tàbí búrọ́ọ̀ṣì àárín eyín), ìpara lè kó jọ sí àwọn ibi tí ó ṣòro láti dé.
2. Sígá mímu àti lílo tábà
Sígá mímu jẹ́ okùnfà ewu tó lágbára tó ń mú kí àrùn egbòogi le síi tí ó sì ṣòro láti tọ́jú. Nicotine àti àwọn kẹ́míkà mìíràn nínú sìgá dín ìṣàn ẹ̀jẹ̀ sí ara egbòogi kù, èyí sì ń dí ọ̀nà ìwòsàn lọ́wọ́. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, sígá mímu lè bo àwọn àmì àrùn ìṣáájú mọ́lẹ̀, bíi ẹ̀jẹ̀ sí ara egbòogi, èyí sì lè fa ìdádúró àìsàn náà.
Kì í ṣe sìgá ìbílẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà míràn tí a fi ń lo tábà tún lè ní ipa búburú lórí àsopọ̀ ẹnu. Àwọn tí ń mu sìgá sábà máa ń kó ìdàrúdàpọ̀ tartar kíákíá àti pé wọn kì í fi bẹ́ẹ̀ dáhùn sí ìtọ́jú periodontal.
3. Àwọn àyípadà homonu
Àwọn àyípadà homonu lè mú kí àwọn eyín túbọ̀ ní ìmọ̀lára sí plaque àti bacteria. Èyí sábà máa ń ṣẹlẹ̀ ní:
– Nígbà tí a bá dàgbà, nígbà tí àwọn ìyípadà homonu bá lè mú kí ìgbóná ara pọ̀ sí i.
– Oyun, èyí tí ó lè fa “àrùn gingivitis oyún” nítorí ìpele àwọn homonu progesterone àti estrogen tí ó pọ̀ sí i.
– Àìsàn ìgbà díẹ̀, èyí tí ó máa ń mú kí ẹnu gbẹ, tí àwọn èèmọ́ sì máa ń fa ìbínú.
Àwọn àyípadà homonu kò “ń fa” àrùn eyín ní tààràtà, ṣùgbọ́n wọ́n lè mú kí ìgbóná ara burú síi tí ìmọ́tótó ẹnu kò bá dára.
4. Àtọ̀gbẹ àti àwọn ìṣòro ìṣiṣẹ́ ara
Àtọ̀gbẹ, pàápàá jùlọ àtọ̀gbẹ tí a kò ṣàkóso, ní ìsopọ̀ tímọ́tímọ́ pẹ̀lú àrùn eyín. Ìwọ̀n sùgà tí ó ga nínú ẹ̀jẹ̀ lè ní ipa lórí ètò ààbò ara àti mú kí ewu àkóràn pọ̀ sí i, títí kan eyín. Ní ọ̀nà mìíràn, àrùn periodontitis tún lè mú kí ìṣàkóso sùgà nínú ẹ̀jẹ̀ ṣòro sí i nítorí pé ìgbóná ara onígbà pípẹ́ ní ipa lórí ìṣiṣẹ́ ara.
Àwọn ènìyàn tó ní àrùn àtọ̀gbẹ gbọ́dọ̀ ní ìbáwí tó pọ̀ sí i nípa bí a ṣe ń tọ́jú ẹnu àti bí a ṣe ń ṣe àyẹ̀wò déédéé pẹ̀lú dókítà eyín, nítorí pé àkóràn eyín lè yára tàn kálẹ̀ kíákíá, kí ó sì le sí i.
5. Àwọn okùnfà ìbílẹ̀ àti ìtàn ìdílé
Àwọn ènìyàn kan máa ń ní àrùn eyín púpọ̀ nítorí àwọn ohun tó ń fa àrùn náà. Tí ẹbí kan bá ní ìtàn àrùn periodontitis tó le gan-an, ewu rẹ láti ní irú ìṣòro kan náà lè pọ̀ sí i, kódà pẹ̀lú ìmọ́tótó ẹnu tó dára. Àwọn Jiini máa ń nípa lórí bí ara ṣe ń dáhùn sí bakitéríà àti bí ó ṣe ń ṣàkóso ìgbóná ara.
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò lè yí àwọn ohun tó ń fa àbùdá padà, ewu náà lè dínkù pẹ̀lú ìdènà tó péye: yíyọ àwọn ohun tó ń fa àbùkù kúrò, gbígbé ìgbésí ayé tó dára, àti àyẹ̀wò déédéé.
6. Wahala ati didara oorun ti ko dara
Àìbalẹ̀ ọkàn tó le koko lè sọ agbára ìdènà àrùn di aláìlera, kí ó sì yí àwọn ìwà ojoojúmọ́ padà, bíi kí a má fi ìfọwọ́sowọ́pọ̀ gbóná, mímu sìgá púpọ̀, tàbí jíjẹ oúnjẹ tó ní sùgà púpọ̀. Àìbalẹ̀ ọkàn tún ní í ṣe pẹ̀lú ìpele cortisol tó pọ̀ sí i, èyí tó lè ní ipa lórí ètò ìdènà àrùn àti ìgbóná ara.
Àìsùn oorun ní ipa kan náà: ara máa ń tètè gbóná, àtúnṣe àsopọ̀ ara sì máa ń dínkù. Àpapọ̀ wàhálà, oorun tí kò dára, àti àwọn ìwà ìgbésí ayé tí kò dára lè mú kí ewu àkóràn eyín pọ̀ sí i.
7. Ounjẹ ti ko dara ati ounjẹ suga pupọ
Ounjẹ ni ipa lori ilera ti ara egbọn ati agbara ara lati koju àkóràn. Aini awọn vitamin ati awọn ohun alumọni kan — gẹgẹbi Vitamin C, Vitamin D, ati amuaradagba — le ba atunṣe ti ara jẹ ki o si mu ewu igbona pọ si.
Nibayi, ounjẹ ti o ni suga pupọ ati awọn carbohydrates ti o rọrun n funni ni iwuri fun idagbasoke awọn kokoro arun ti o nfa plaque. Lilo awọn ohun mimu suga nigbagbogbo jakejado ọjọ tun mu ki ifihan suga pọ si, eyiti o mu ki plaque dagba sii.
8. Ẹnu gbígbẹ (xerostomia)
Itọ́ ń kó ipa pàtàkì nínú mímú ìwọ́ntúnwọ̀nsì àwọn bakitéríà, ríranlọ́wọ́ láti fọ àwọn ìdọ̀tí oúnjẹ kúrò, àti dídáàbòbò àwọn àsopọ̀ ẹnu. Nígbà tí ìṣẹ̀dá itọ́ bá dínkù, ẹnu yóò gbẹ, bakitéríà yóò sì máa dàgbàsókè lọ́nà tó rọrùn.
Ẹnu gbígbẹ lè jẹ́ nítorí gbígbẹ, mímí ẹnu, ọjọ́ ogbó, tàbí àbájáde àwọn oògùn kan bíi antihistamines, antidepressants, àti àwọn oògùn ìfúnpá ẹ̀jẹ̀. Àrùn yìí lè mú kí ewu ìgbóná egbòogi, èémí burúkú, àti àwọn ìṣòro ẹnu mìíràn pọ̀ sí i.
9. Àwọn oògùn kan
Yàtọ̀ sí pé ó ń fa gbígbẹ ẹnu, àwọn oògùn kan lè ní ipa lórí àwọn eyín. Fún àpẹẹrẹ, àwọn oògùn kan lè fa ìdàgbàsókè gingival, èyí tí ó lè mú kí plaque kóra jọ. Nígbà tí eyín bá tóbi sí i, àlàfo láàrín eyín yóò túbọ̀ ṣòro láti fọ.
Tí o bá kíyèsí ìyípadà nínú eyín rẹ lẹ́yìn tí o bá ti lo àwọn oògùn kan, kan sí dókítà tàbí dókítà eyín rẹ. Má ṣe dáwọ́ lílo oògùn náà dúró fúnra rẹ, ṣùgbọ́n wá ọ̀nà láti mú kí ìmọ́tótó ẹnu rẹ dára síi.
10. Àwọn ìwà búburú àti àwọn ipò àdúgbò ní ẹnu
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun tó ń fa àrùn eyín tún ń mú kí ewu àrùn eyín pọ̀ sí i, fún àpẹẹrẹ:
– Fífọ́ eyín rẹ pẹ̀lú agbára púpọ̀ tàbí lílo ọ̀nà fífọ́ eyín tí kò tọ́ lè ba eyín rẹ jẹ́.
– Eyín tó kún fún èrò tó mú kí ìwẹ̀nùmọ́ túbọ̀ ṣòro sí i.
– Àwọn ohun tí a fi kún eyín tàbí adé tí kò bá ara mu dáadáa lè fa kí àwọ̀ eyín kó jọ.
– Àṣà jíjẹ eyín (bruxism) lè mú kí ìbàjẹ́ tó bá wà lára àsopọ̀ eyín tó ń gbé eyín ró pọ̀ sí i bí ìgbóná bá wà pẹ̀lú rẹ̀.
Àwọn nǹkan wọ̀nyí kìí sábà hàn gbangba, ṣùgbọ́n wọ́n lè mú kí ìṣòro egbòogi yára kánkán bí a kò bá tọ́jú wọn.
11. Ọjọ́ orí àti àwọn agbára ìtọ́jú ara ẹni tí ó dínkù
Ewu arun egbòogi máa ń pọ̀ sí i bí ọjọ́ orí bá ń gorí ọjọ́ nítorí pé àwọn ohun tí ó lè kó jọ fún ìgbà pípẹ́ àti pé ó ṣeé ṣe kí àwọn àrùn tó wà nínú ara máa wà níbẹ̀. Nínú àwọn àgbàlagbà, ewu náà máa ń pọ̀ sí i bí àwọn ọgbọ́n ìtọ́jú ara ẹni bá dínkù—fún àpẹẹrẹ, nítorí ìrora oríkèé, àìlera ìṣiṣẹ́ ara, tàbí àìríran tó ń dínkù—tó máa ń yọrí sí àìlera ìmọ́tótó ẹnu.
Ìrànlọ́wọ́ ìdílé, lílo àwọn ohun èlò ìrànlọ́wọ́ (búrẹ́dì oníná mànàmáná, búrẹ́dì àárín eyín), àti àyẹ̀wò déédéé jẹ́ ìrànlọ́wọ́ fún ẹgbẹ́ yìí.
Àwọn àmì ìkìlọ̀ láti kíyèsí
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àkòrí àpilẹ̀kọ yìí dá lórí àwọn ohun tó lè fa ewu, ó ṣe pàtàkì láti mọ àwọn àmì ìbẹ̀rẹ̀ àrùn eyín kí ó má baà pẹ́ jù, bíi:
– Awọn gomu maa n ṣan ẹjẹ ni irọrun nigbati a ba n fọ tabi fi fọ floss.
– èémí búburú tí ó máa ń jáde nígbà gbogbo
– Egungun wiwu, pupa, tabi irora
– Gígùn eyín kí eyín lè gùn sí i
– Eyín lè rọ̀ tàbí kí eyín yí ipò rẹ̀ padà
Tí àwọn àmì wọ̀nyí bá hàn, ó yẹ kí o lọ sí dókítà ehín lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.
Ipari: dinku ewu pẹlu awọn igbesẹ ti o rọrun
Àrùn góńgó kìí ṣe nípa eyín àti góńgó nìkan, ó tún ní í ṣe pẹ̀lú ìlera gbogbo ara. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ nǹkan tó lè fa ewu ni a lè ṣàkóso—pàápàá jùlọ ìmọ́tótó ẹnu, dídáwọ́ mímu sìgá dúró, ìṣàkóso sùgà ẹ̀jẹ̀ fún àwọn tó ní àrùn àtọ̀gbẹ, àti oúnjẹ tó dára àti ìṣàkóso wàhálà. Nípa fífọ ẹnu lẹ́ẹ̀mejì lójúmọ́ nípa lílo ọ̀nà tó tọ́, fífọ floss lójúmọ́, àti ṣíṣe àyẹ̀wò àti ìwẹ̀nùmọ́ déédéé, ewu àrùn góńgó lè dínkù gidigidi. Ìdènà àrùn góńgó máa ń rọrùn nígbà gbogbo, ó sì máa ń náwó ju ìtọ́jú tó ti lọ síwájú lọ.
Tí o bá fẹ́, mo lè ṣe àtúnṣe àpilẹ̀kọ yìí sí ibi tí a fẹ́ fojú sí (fún àpẹẹrẹ, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé ìwé, àwọn ìwé ìròyìn nípa ìlera, tàbí àwọn ìwé ìròyìn nípa ilé ìwòsàn ehín) tàbí kí n fi àkójọ àwọn ìtọ́kasí nípa ìlera kún un.
