Iyatọ Laarin Awọn Kokoro ati Awọn ọlọjẹ ninu Arun
Pendahuluan
Nínú ayé ìṣègùn, òye àwọn ohun tó ń fa àrùn ṣe pàtàkì fún ìtọ́jú àti ìdènà. Méjì lára àwọn ohun tó ń fa àrùn tó wọ́pọ̀ jùlọ àti èyí tó sábà máa ń dàrú ni àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn méjèèjì lè fa onírúurú àrùn nínú ènìyàn, wọ́n ní ìyàtọ̀ pàtàkì nínú ìṣètò, ọ̀nà ìgbésẹ̀, ìpínkiri, àti ìdáhùn sí ìtọ́jú. Àpilẹ̀kọ yìí yóò ṣe àwárí ìyàtọ̀ láàárín àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà àti ipa wọn lórí àwọn àrùn tí wọ́n ń fà.
1. Ìṣètò àti Ìwọ̀n
Ọ̀kan lára àwọn ìyàtọ̀ pàtàkì láàárín àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà ni ìṣètò àti ìwọ̀n wọn.
Àwọn bakitéríà jẹ́ àwọn ẹ̀dá alààyè tí wọ́n ní sẹ́ẹ̀lì kan ṣoṣo pẹ̀lú ìṣètò sẹ́ẹ̀lì pípé. Wọ́n ní ògiri sẹ́ẹ̀lì, àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì, cytoplasm, àti ohun èlò ìbílẹ̀ tí ó ní DNA. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ bakitéríà wọn láàrín 0,2 àti 10 micrometers (µm). Àwọn bakitéríà kan tún ní flagella tàbí pili tí ó ń ràn wọ́n lọ́wọ́ láti rìn àti láti bá àyíká wọn lò.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn kòkòrò àrùn kéré gan-an ju bakitéríà lọ, wọ́n sábà máa ń wọn láàrín 20 sí 300 nanometers (nm). Àwọn kòkòrò àrùn kò ní ìṣètò sẹ́ẹ̀lì pípé. Wọ́n ní RNA tàbí DNA tí a fi sínú àwọ̀ amuaradagba tí a ń pè ní capsid. Àwọn kòkòrò àrùn kan tún ní àpò lipid tí a yọ láti inú àwọ̀ sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò. Nítorí pé wọn kò ní ìṣètò sẹ́ẹ̀lì àti ìṣiṣẹ́ ara wọn, àwọn kòkòrò àrùn kò lè yè kí wọ́n sì tún bí sí i láìsí àkóràn sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò.
2. Ọ̀nà ìbímọ
Àwọn ọ̀nà ìbímọ náà yàtọ̀ síra láàrín àwọn fáírọ́ọ̀sì àti bakitéríà.
Àwọn bakitéríà máa ń bímọ láìsí ìbálòpọ̀ nípasẹ̀ ìfọ́mọ́ra méjì, nínú èyí tí sẹ́ẹ̀lì bakitéríà kan ṣoṣo máa ń ṣe àtúnṣe ohun èlò ìbílẹ̀ rẹ̀, tí ó sì máa ń pín sí àwọn sẹ́ẹ̀lì ọmọbìnrin méjì tí ó jọra. Àwọn bakitéríà kan tún lè pín ohun èlò ìbílẹ̀ nípasẹ̀ ìsopọ̀, ìyípadà, tàbí ìyípadà, èyí tí ó lè mú kí onírúurú ìbílẹ̀ wọn pọ̀ sí i, tí ó sì lè jẹ́ kí àyíká tí ó ń yí padà bá ara wọn mu.
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn kòkòrò àrùn kò ní agbára láti bímọ fúnra wọn. Wọ́n nílò sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò láti bímọ. Ìgbésí ayé kòkòrò àrùn náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele:
1. Fífàmọ́ra: Kòkòrò àrùn náà máa ń so mọ́ àwọn olugba tí ó wà lórí ojú sẹ́ẹ̀lì tí ó wà nílé ìwòsàn.
2. Ìwọ̀lé: Kòkòrò àrùn náà tàbí ohun èlò ìbílẹ̀ rẹ̀ wọ inú sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò.
3. Àtúnṣe: Àwòrán ìbílẹ̀ kòkòrò àrùn náà gba agbára ẹ̀rọ sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò láti ṣe àwọn àwòkọ tuntun ti kòkòrò àrùn náà.
4. Àkójọpọ̀: Àwọn èròjà tuntun tí ó ní àrùn fáírọ́ọ̀sì ni a kó jọ sínú sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò.
5. Lysis tàbí Budding: Àwọn kòkòrò àrùn tuntun ni a máa ń tú jáde láti inú sẹ́ẹ̀lì olùgbàlejò, èyí tí ó sábà máa ń ba sẹ́ẹ̀lì náà jẹ́ nígbà tí ó bá ń ṣe bẹ́ẹ̀.
3. Àwọn Àrùn Tí Ó Fa
Àwọn bakitéríà àti àwọn kòkòrò àrùn lè fa oríṣiríṣi àrùn, àmọ́ àwọn ànímọ́ àwọn àrùn tí wọ́n ń fà sábà máa ń yàtọ̀ síra.
Àkóràn bakitéríà sábà máa ń wáyé nígbà tí bakitéríà bá pọ̀ sí i nínú ara tí wọ́n sì ń tú àwọn majele tí ó ń ba àsopọ ọmọ ogun jẹ́. Àwọn àpẹẹrẹ àkóràn bakitéríà kan ni ikọ́ ẹ̀gbẹ (Mycobacterium tuberculosis), àkóràn streptococcal (Streptococcus pyogenes), àti àkóràn E. coli (Escherichia coli). Àkóràn bakitéríà lè bẹ̀rẹ̀ láti àkóràn díẹ̀ bíi àkóràn ìtọ̀ sí àwọn àìsàn tí ó lè wu ẹ̀mí léwu bíi sepsis.
Àwọn kòkòrò àrùn máa ń fa àrùn nípa kíkó àrùn ran àwọn sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n gbàlejò àti bí wọ́n ṣe ń dẹ́kun iṣẹ́ wọn. Àwọn kòkòrò àrùn kan wà ní pàtó fún irú sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n ń kó àrùn náà. Àpẹẹrẹ àwọn àrùn kòkòrò àrùn náà ni influenza (fáírọ́ọ̀sì influenza), COVID-19 (SARS-CoV-2), àti AIDS (fáírọ́ọ̀sì àìlera ènìyàn, HIV). Àwọn àkóràn kòkòrò àrùn kan máa ń le gan-an, bíi ibà, nígbà tí àwọn mìíràn lè di onígbà pípẹ́, bíi HIV tàbí hepatitis B.
4. Ìtọ́jú àti Ìdènà
Iyatọ pataki miiran laarin awọn ọlọjẹ ati awọn kokoro arun wa ni bi a ṣe tọju wọn ati bi a ṣe ṣe idiwọ wọn.
A sábà máa ń lo àwọn oògùn aporó láti tọ́jú àkóràn bakitéríà, èyí tí ó ń ṣiṣẹ́ nípa pípa bakitéríà tàbí dídínà ìdàgbàsókè wọn. Síbẹ̀síbẹ̀, lílo oògùn aporó gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí ó yẹ àti èyí tí ó yẹ láti dènà agbára ìdènà aporó, níbi tí bakitéríà ti ń ní agbára láti dènà ipa àwọn oògùn aporó.
A kò le fi awọn oogun aporo tọ́jú àkóràn kòkòrò àrùn. Ìtọ́jú fún àkóràn kòkòrò àrùn sábà máa ń jẹ́ àmì àrùn, ó ń ran lọ́wọ́ láti dín àwọn àmì àrùn kù nígbà tí ìdáhùn àdánidá ti ara bá ń dàgbàsókè. Síbẹ̀síbẹ̀, a lè ṣe àwọn oògùn ajẹ́sára kan láti fojú sí àwọn kòkòrò àrùn pàtó kan, láti dí ìgbésí ayé wọn lọ́wọ́ àti láti dín bí àkóràn náà ṣe le tó kù. Fún àpẹẹrẹ, a ń lo àwọn oògùn ajẹ́sára láti ṣàkóso kòkòrò àrùn HIV, a sì ń lo àwọn oògùn ajẹ́sára bíi oseltamivir fún influenza.
Ìdènà náà yàtọ̀ síra láàárín àkóràn bakitéríà àti àkóràn kòkòrò àrùn. Àjẹ́sára jẹ́ ọ̀nà tó gbéṣẹ́ gan-an láti dènà ọ̀pọ̀lọpọ̀ àkóràn kòkòrò àrùn, bí irú àwọn tó ń fa àrùn ibà, àrùn hepatitis, àti HPV. A lè dènà àwọn àrùn bakitéríà kan nípa àjẹ́sára, bíi ti tetanus, pertussis, àti Haemophilus influenzae type b (Hib). Àwọn ìlànà ìmọ́tótó tó dára, ìmọ́tótó, àti àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà àkóràn tún ṣe pàtàkì nínú dídènà ìtànkálẹ̀ bakitéríà àti kòkòrò àrùn.
5. Ìdàgbàsókè Àtakò
Ìdàgbàsókè resistance tún jẹ́ ọ̀rọ̀ pàtàkì nínú ọ̀ràn bakitéríà àti àwọn kòkòrò àrùn.
Agbara egboogi-aporo laarin awọn kokoro arun ti di iṣoro agbaye to ṣe pataki. Lilo oogun aporo ati lilo ti ko tọ ti fa idagbasoke awọn kokoro arun ti o koju awọn oogun wọnyi, ti o mu ki awọn akoran kan ti o rọrun lati tọju tẹlẹ nira pupọ lati ṣakoso. Awọn apẹẹrẹ ti awọn kokoro arun ti o ni agbara-agbara pẹlu Staphylococcus aureus ti o ni agbara-agbara methicillin (MRSA) ati Mycobacterium tuberculosis ti o ni agbara-agbara pupọ (MDR-TB).
Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, àwọn kòkòrò àrùn náà lè ní agbára láti kojú àwọn oògùn ajẹ́sára. Fún àpẹẹrẹ, àwọn oríṣi HIV kan ti di aláìlera sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà ajẹ́sára. Àwọn ìyípadà nínú ìṣẹ̀dá ara ní kíákíá nínú àwọn kòkòrò àrùn bíi influenza tún túmọ̀ sí wípé a gbọ́dọ̀ máa ṣe àtúnṣe sí àwọn ajẹ́sára àti oògùn nígbà gbogbo láti kojú àwọn oríṣi tuntun tó ń yọjú.
Ipari
Lílóye ìyàtọ̀ láàárín àwọn kòkòrò àrùn àti bakitéríà ṣe pàtàkì nínú ọ̀ràn ìlera àti ti gbogbo ènìyàn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ohun èlò méjèèjì lè fa àrùn, wọ́n yàtọ̀ síra ní ìpìlẹ̀ wọn, àwọn ọ̀nà ìbímọ, irú àrùn tí wọ́n ń fà, àti ọ̀nà ìtọ́jú àti ìdènà. Ìmọ̀ yìí ṣe pàtàkì kì í ṣe fún àwọn oníṣègùn nìkan ṣùgbọ́n fún gbogbo ènìyàn láti máa tọ́jú ìlera àti láti yẹra fún lílo oògùn tí kò tọ́. Pẹ̀lú ìmọ̀ tó péye àti àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà tó péye, a lè ṣàkóso ìtànkálẹ̀ àkóràn àti mú ìlera kárí ayé sunwọ̀n síi.
