Àwọn Àkóbá Ẹ̀gbẹ́ Àwọn Oògùn Egbòogi Egbòogi
Àwọn oògùn tí ó ń dènà ìgbóná ara jẹ́ àkójọ àwọn oògùn tí a sábà máa ń lò láti dín ìgbóná ara, ìrora, wíwú, àti ibà kù. Àwọn oògùn wọ̀nyí wà ní onírúurú ọ̀nà, títí bí àwọn tábìlẹ́ẹ̀tì, kápsùlù, omiró, òróró/jẹ́lì, àti abẹ́rẹ́. Nítorí pé wọ́n wà nílẹ̀ tí wọ́n sì wà lórí ìwé tí a ń tà ní gbogbogbòò, a sábà máa ń kà wọ́n sí “ailewu” fún lílò nígbàkigbà. Síbẹ̀síbẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn oògùn mìíràn, àwọn oògùn tí ó ń dènà ìgbóná ara ní àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ tí a gbọ́dọ̀ lóye láti rí i dájú pé wọ́n lò wọ́n dáadáa, wọ́n sì múná dóko àti láti dènà àwọn ìṣòro ìlera tuntun.
Ni gbogbogbo, awọn oogun egboogi-iredodo ni a pin si awọn ẹgbẹ nla meji: awọn oogun egboogi-iredodo ti kii ṣe sitẹriodu (NSAIDs) ati awọn corticosteroids. Awọn NSAIDs pẹlu awọn oogun bii ibuprofen, mefenamic acid, naproxen, diclofenac, ketorolac, ati awọn iwọn lilo aspirin kan. Ni apa keji, awọn corticosteroids ni prednisone, methylprednisolone, dexamethasone, ati hydrocortisone. Awọn mejeeji dinku igbona, ṣugbọn awọn ilana iṣe wọn, awọn itọkasi, ati awọn profaili ipa ẹgbẹ yatọ si.
1. Àwọn Àbájáde Ẹ̀gbẹ́ ti Àwọn NSAID (Àwọn Oògùn Àìsàn-Ìgbóná-ara Tí Kì Í Ṣe Sítẹ́rọ́ìdì)
Àwọn NSAIDs ń ṣiṣẹ́ nípa dídínà enzyme cyclooxygenase (COX), èyí tí ó ń kó ipa nínú ìṣẹ̀dá prostaglandins—àwọn èròjà tí ó ń fa ìrora àti ìgbóná ara, ṣùgbọ́n tí ó tún ń ṣiṣẹ́ láti dáàbò bo ikùn, láti mú kí ẹ̀jẹ̀ kíndìnrín máa ṣàn, àti láti ran ẹ̀jẹ̀ lọ́wọ́. Ìdí nìyí tí àwọn NSAIDs fi lè fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àbájáde búburú.
a. Awọn Àìsàn Ikùn àti Ìjẹun
Àwọn àbájáde ẹ̀gbẹ́ tí a mọ̀ jùlọ nípa NSAID ni àwọn ìṣòro inú, láti àwọn àìsàn díẹ̀ sí àwọn àìsàn líle, bíi:
– Ìrora ọkàn, ríru, ìwúwo inú
- ọgbẹ inu tabi gastritis
- Ọgbẹ́ inú tàbí ọgbẹ́ duodenum
– Ẹ̀jẹ̀ inú ìfun (ìgbẹ́ dúdú bíi ti oda tàbí ìgbẹ́ ẹ̀jẹ̀)
Ewu naa maa n pọ si ti a ba mu oogun naa ni iwọn lilo giga, igba pipẹ, ni ikun ti o ṣofo, tabi ni apapo pẹlu ọti-lile, siga, corticosteroids, tabi awọn oogun kan ti o dinku ẹjẹ.
b. Àwọn Àìsàn Kíndìnrín
Àwọn Prostaglandins tún ń kó ipa nínú mímú kí ẹ̀jẹ̀ máa ṣàn lọ sí àwọn kíndìnrín. Ìdíwọ́ fún àwọn NSAIDs lè fa:
– Idinku igba diẹ ninu iṣẹ kidinrin
– Ìdádúró omi (wíwú nínú ẹsẹ̀)
- Alekun titẹ ẹjẹ
– Ní àwọn ìgbà kan, àìlera kíndìnrín tó wà tẹ́lẹ̀ máa ń burú sí i
Àwọn ènìyàn tó wà nínú ewu tó ga jù ni àwọn àgbàlagbà, àwọn tó ní àrùn kíndìnrín, àrùn ọkàn, àtọ̀gbẹ, tàbí àwọn tó ti gbẹ.
c. Ewu ti ọkan ati ẹjẹ
Àwọn NSAID kan (pàápàá lílo fún ìgbà pípẹ́ àti lílo ìwọ̀n gíga) lè mú kí ewu àwọn wọ̀nyí pọ̀ sí i:
– Ẹjẹ titẹ giga
- Arun okan
– Ọpọlọ
A mọ̀ pé Diclofenac àti àwọn NSAID kan ní àwọn ewu ọkàn àti ẹ̀jẹ̀ tí ó yẹ kí a gbé yẹ̀wò, pàápàá jùlọ fún àwọn aláìsàn tí wọ́n ní ìtàn àrùn ọkàn tàbí àwọn okùnfà ewu bí ẹ̀jẹ̀ ríru àti cholesterol gíga.
d. Àléjì àti Àbájáde Àwọ̀ Ara
Àwọn ènìyàn kan lè ní àléjì sí àwọn NSAID, títí bí:
- Ìrora, ìgbóná ara, ààrùn ara
– Wiwu oju tabi ète
– Àìsí èémí tàbí ìmí gbígbóná (pàápàá jùlọ fún àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àrùn ikọ́-àrùn tí ó ní ipa lórí aspirin)
Àìlera tó le koko (anaphylaxis) ṣọ̀wọ́n, àmọ́ ó jẹ́ pàjáwìrì ìṣègùn.
e. Awọn rudurudu ti didi ẹjẹ
Aspirin le dẹkun iṣẹ platelet, eyi ti o mu ki o nira fun ẹjẹ lati di. Eyi wulo ni awọn ipo kan (fun apẹẹrẹ, idena ikọlu ọkan ni awọn iwọn kekere bi dokita ṣe daba), ṣugbọn o tun le mu eewu ẹjẹ pọ si, paapaa nigbati a ba dapọ mọ awọn oogun anticoagulant tabi ninu awọn alaisan ti o ni itan-akọọlẹ ti ọgbẹ inu.
2. Àwọn Àbájáde Ẹ̀gbẹ́ ti Corticosteroids
Àwọn Corticosteroids jẹ́ àwọn oògùn tó lágbára láti dènà ìgbóná ara tí a ń lò láti tọ́jú àwọn àrùn tó le koko tàbí àwọn àrùn tó ń ṣe ara ẹni lábẹ́ ara, bíi ikọ́ ẹ̀gbẹ líle, lupus, àwọn oríṣi àrùn oríkèé ara kan, àwọn ohun tó lè fa ìgbóná ara líle, àti ìgbóná ara. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ wọn lè díjú sí i, pàápàá nígbà tí a bá lò wọ́n ní ìwọ̀n gíga tàbí fún ìgbà pípẹ́.
a. Àfikún Suga Ẹ̀jẹ̀ àti Ewu Àtọ̀gbẹ
Àwọn Corticosteroids lè mú kí ìwọ̀n suga nínú ẹ̀jẹ̀ pọ̀ sí i. Nínú àwọn ènìyàn tí wọ́n ní àtọ̀gbẹ, suga nínú ẹ̀jẹ̀ lè ṣòro láti ṣàkóso. Nínú àwọn ènìyàn kan, lílo rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́ lè fa àrùn àtọ̀gbẹ nínú ẹ̀jẹ̀.
b. Ìwúwo àti Àyípadà nínú ìrísí ara
Àwọn sitródíọ̀mù lè mú kí oúnjẹ pọ̀ sí i, kí ó sì fa kí omi má rọ̀. Lílo wọn fún ìgbà pípẹ́ lè fa àwọn àyípadà tó wọ́pọ̀ bíi:
– Ojú yípo (ojú òṣùpá)
– Ìkójọ ọ̀rá nínú ikùn àti ẹ̀yìn òkè
– Ẹsẹ̀/ọwọ́ máa ń kéré sí i nítorí àwọn ìyípadà nínú ìpínkiri ọ̀rá àti ìwúwo iṣan ara
c. Àwọn Àìlera Egungun àti Iṣan
Àwọn Corticosteroids lè dín ìwúwo egungun kù kí wọ́n sì mú kí ewu àwọn egungun pọ̀ sí i:
- Osteoporosis
– Ìfọ́ egungun (pàtápátá àwọn egungun ẹ̀yìn)
– Àìlera iṣan
Nítorí náà, nígbà tí wọ́n bá ń tọ́jú wọn fún ìgbà pípẹ́, àwọn dókítà máa ń dámọ̀ràn àwọn àfikún kálísíọ́mù, fítámìnì D, tàbí àwọn oògùn kan tí ó lè dáàbò bo egungun.
d. Àkóràn tó rọrùn àti ìwòsàn ọgbẹ́ tó lọ́ra
Àwọn sitẹ́rọ́ìdì máa ń dín agbára ìdènà àrùn kù, èyí sì máa ń mú kí ènìyàn túbọ̀ ní àkóràn. Àwọn àmì àrùn náà lè má hàn gbangba nítorí pé ìgbóná ara kò ní lágbára. Nítorí náà, ibà tàbí ìrora, tí ó sábà máa ń jẹ́ àmì àkóràn, lè dàbí èyí tí ó rọrùn.
e. Awọn Àìsàn Ikùn, Ìrísí, àti Orun
Diẹ ninu awọn olumulo ni iriri:
- Ìrora ikun tabi ríru
– Ìṣòro oorun (ìsùn)
– Àwọn ìyípadà inú: àìbalẹ̀ ọkàn, ìbínú, àti ìsoríkọ́ pàápàá
– Ní àwọn ọ̀ràn kan, àwọn àrùn ọpọlọ tó le jù bẹ́ẹ̀ lọ
Lílo àwọn sitródíọ̀mù ní òwúrọ̀ àti títẹ̀lé ìlànà dókítà rẹ lè dín ìṣòro oorun kù.
f. Ìfúnpa Ẹ̀jẹ̀ àti Ojú
Àwọn sitrọ́díọ̀mù lè mú kí ẹ̀jẹ̀ ríru pọ̀ sí i, kí ó sì fa kí omi ara dúró. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, lílo wọn fún ìgbà pípẹ́ máa ń mú kí ewu àwọn wọ̀nyí pọ̀ sí i:
– Àrùn Cataract
- Glaucoma (titẹ oju ti o pọ si)
3. Àwọn Àbájáde Ẹ̀gbẹ́ Tí Ó Dá lórí Fọ́ọ̀mù Ìwọ̀n
Awọn ipa ẹgbẹ tun ni ipa nipasẹ fọọmu ti oogun naa:
– Àwọn oògùn tí a fi oògùn NSAID ṣe (àwọn gel/ìpara olómi): sábà máa ń jẹ́ èyí tí kò léwu fún ikùn, ṣùgbọ́n ó lè fa ìbínú awọ ara.
– Abẹ́rẹ́ Stẹ́rọ́ìdì tàbí NSAID: ó máa ń ṣiṣẹ́ kíákíá ṣùgbọ́n ó tún ní ewu nínú ara, pàápàá jùlọ tí a bá fún un ní ìgbà gbogbo.
– Àwọn afẹ́fẹ́ ìfàsímúra sítẹ́rọ́ìdì (fún ikọ́-àrùn): àwọn ipa tí ó lè ní lórí ara, ṣùgbọ́n ó lè fa àkóràn ẹnu/olùgbà tí a kò bá fi omi wẹ̀ lẹ́yìn lílò.
4. Àwọn Ìbáṣepọ̀ Oògùn Tó Yẹ Kí A Ṣọ́ra Fún
Àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ tí ó lè dènà ìgbóná ara lè pọ̀ sí i nígbà tí a bá lò ó pẹ̀lú àwọn oògùn kan, fún àpẹẹrẹ:
– NSAID + anticoagulant/antiplatelet (warfarin, clopidogrel): ewu ti o pọ si ti ẹjẹ
– Àwọn NSAID + àwọn oògùn ìfúnpá gíga kan (àwọn inhibitors ACE/diuretics): ewu tó pọ̀ sí i fún àwọn ìṣòro kíndìnrín
– Awọn sitẹriodu + awọn NSAID: eewu ti o pọ si ti ọgbẹ ati ẹjẹ inu
– Àwọn oògùn Stẹ́rọ́ìdì + àtọ̀gbẹ: ó ṣeé ṣe kí ìṣàkóso sùgà nínú ẹ̀jẹ̀ bàjẹ́
Nítorí náà, ó ṣe pàtàkì láti sọ fún dókítà tàbí oníṣòwò oògùn rẹ gbogbo àwọn oògùn àti àfikún tí o ń lò.
5. Báwo ni a ṣe lè dín ewu àwọn ipa ẹ̀gbẹ́ kù
Àwọn ìgbésẹ̀ díẹ̀ tó rọrùn lè ràn ọ́ lọ́wọ́:
1. Lo iwọn lilo ti o kere julọ ti o munadoko ati akoko kukuru.
2. Mu awọn NSAIDs lẹhin ounjẹ ti ikun rẹ ba ni itara.
3. Yẹra fún ọtí líle àti sìgá mímu nígbà tí o bá ń lo àwọn NSAID.
4. Má ṣe dapọ̀ ọ̀pọ̀lọpọ̀ NSAID pọ̀ lẹ́ẹ̀kan náà láìsí ìtọ́ni dókítà.
5. Fún àwọn sitrọ́díọ̀mù, má ṣe dáwọ́ dúró lójijì tí a bá lò ó fún ìgbà pípẹ́—a gbọ́dọ̀ dín wọn kù díẹ̀díẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìlànà dókítà.
6. Ṣe àyẹ̀wò ìfúnpá ẹ̀jẹ̀, sùgà ẹ̀jẹ̀, àti iṣẹ́ kíndìnrín tí lílò bá ń bá a lọ tàbí tí ó bá ní àwọn ohun tó lè fa ewu.
6. Ìgbà wo ló yẹ kí o wá ìrànlọ́wọ́ ìṣègùn lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀?
Lọ si ile-iwosan lẹsẹkẹsẹ ti o ba ni iriri:
– Ìgbẹ́ ẹ̀jẹ̀ tàbí ìgbẹ́ dúdú
– Àìsí èémí, wíwú ojú, tàbí àléjì líle koko.
– Irora àyà líle, ailera lojiji, tabi ọrọ sisọ
- Idinku lile ninu iṣelọpọ ito tabi wiwu nla
– Ibà gíga tàbí àwọn àmì àrùn tó le koko nígbà tí a bá ń lo àwọn sitẹ́rọ́ìdì
Penutup
Àwọn oògùn tí ó ń dènà ìgbóná ara wúlò gan-an fún dídín ìrora àti ìgbóná ara kù, ṣùgbọ́n wọn kò ní ewu àwọn ìyọrísí ẹ̀gbẹ́. Lílóye ìyàtọ̀ láàárín àwọn NSAID àti corticosteroids, mímọ àwọn àmì ìkìlọ̀, àti títẹ̀lé ìwọ̀n tí ó tọ́ àti àkókò tí a lò ó ṣe pàtàkì sí lílò láìléwu. Tí o bá ní ìtàn ọgbẹ́ inú, àrùn kíndìnrín, ẹ̀jẹ̀ ríru, àrùn ọkàn, tàbí àtọ̀gbẹ, ó dára láti bá dókítà sọ̀rọ̀ kí o tó máa lo àwọn oògùn tí ń gbógun ti ìgbóná ara déédéé, pàápàá jùlọ fún ìgbà pípẹ́. Pẹ̀lú lílo pẹ̀lú ọgbọ́n, a lè rí àwọn àǹfààní oògùn láìsí ìpalára fún ìlera rẹ.
