Àyẹ̀wò Ìṣègùn ti Àwọn Àrùn Àìsàn Ara
Àwọn àrùn ara-ẹni jẹ́ àkójọ àwọn àrùn tí ètò ààbò ara-ẹni—èyí tí a gbà pé ó ń dáàbò bo ara kúrò lọ́wọ́ àkóràn—dípò kí ó máa kọlu àwọn àsopọ̀ ara. Èyí yọrí sí ìgbóná onígbà pípẹ́ tí ó lè ní ipa lórí gbogbo ẹ̀yà ara: awọ ara, àwọn oríkèé, ẹ̀jẹ̀, àwọn sẹ́ẹ̀lì, ẹ̀dọ̀fóró, kíndìnrín, àti ètò ọpọlọ pàápàá. Àwọn àpẹẹrẹ tí a mọ̀ dáadáa ti àwọn àrùn ara-ẹni ní systemic lupus erythematosus (SLE), rheumatoid arthritis (RA), autoimmune thyroid disease (Graves' and Hashimoto's), type 1 diabetes mellitus, multiple sclerosis, psoriasis, celiac disease, àti àwọn àrùn ìfun iredodo bíi Crohn's àti ulcerative colitis. Nítorí pé àwọn àmì àrùn kìí sábà ṣe pàtó tí wọ́n sì lè fara wé àkóràn tàbí àwọn àrùn mìíràn, ìwádìí àìsàn ara-ẹni nílò ọ̀nà ìṣọ́ra, ọ̀nà ìṣètò, àti yíyan àwọn àyẹ̀wò tó yẹ.
Kí ló dé tí àyẹ̀wò ara-ẹni fi máa ń jẹ́ ìṣòro?
Ìpèníjà pàtàkì ni onírúurú àmì àrùn náà àti bí àrùn náà ṣe ń yí padà (ìgbóná ara àti ìtura). Aláìsàn kan lè ní àárẹ̀ àti ìrora oríkèé díẹ̀, nígbà tí ẹlòmíràn lè ní ìgbóná ara, ibà, pípadánù ìwọ̀n ara, tàbí àìlera ẹ̀yà ara tó le koko bíi nephritis. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, àwọn àrùn autoimmune kan ní àwọn àmì tó jọra; fún àpẹẹrẹ, àrùn Sjögren lè ní SLE tàbí scleroderma. Àwọn aláìsàn kan tún ní àwọn antibody tó dájú láìsí àwọn àmì tó hàn gbangba, nítorí náà, àwọn àwárí yàrá gbọ́dọ̀ jẹ́ ìtumọ̀ nígbà gbogbo ní àyíká ìṣègùn.
Awọn igbesẹ akọkọ: darí anamnesis
Àyẹ̀wò ìṣègùn sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìtàn pípéye. Dókítà yóò ní láti ṣe àyẹ̀wò ohun tó ń fa àìsàn náà, àkókò tó fi máa ń pẹ́ tó, irú ìfàsẹ́yìn tó ń wáyé, àwọn ohun tó ń fa àìsàn náà, àti ipa tó ń ní lórí àwọn ìgbòkègbodò ojoojúmọ́. Àárẹ̀ líle tí kò ní sunwọ̀n sí i pẹ̀lú ìsinmi, ibà tó ń padà bọ̀ sípò, àti pípadánù ìwọ̀n ara tí a kò ṣàlàyé jẹ́ àwọn àmì tó yẹ kí a kíyèsí.
Àwọn àmì àrùn tí ó kan ara ènìyàn ló ń ran lọ́wọ́ láti mọ ẹni tí ó lè fura sí. Ìrora oríkèé ara tí ó jọra ní ọwọ́ pẹ̀lú líle òwúrọ̀ tí ó wà fún ìṣẹ́jú 30–60 lè fi hàn pé RA ni ó ń yọ lẹ́nu. Ìrora oríkèé ara tí ó rí bí labalábá ní ojú tí ó máa ń burú sí i lẹ́yìn tí oòrùn bá ti yọ síta, ọgbẹ́ ẹnu tí ó ń tún padà wá, ìrẹ̀wẹ̀sì irun tí ó ń tàn kálẹ̀, àti ìrora oríkèé ara lè jẹ́ ohun tí ó léwu fún SLE. Ojú àti ẹnu gbígbẹ tí ó ń pẹ́ le fi àmì àrùn Sjögren hàn. Ìgbẹ́ gbuuru ẹ̀jẹ̀ tí ó ń pẹ́ tàbí ìrora inú tí ó ń pẹ́ le tọ́ka sí àrùn ìfun tí ń gbóná. Àwọn ẹ̀dùn ti rírun, àìlera ní ẹsẹ̀, tàbí àwọn ìṣòro ojú tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní ìgbà pípẹ́ yẹ kí ó gbé ìbéèrè dìde nípa àrùn ara-ẹni tí ó ń ṣe àgbékalẹ̀ ọpọlọ bíi multiple sclerosis.
Ìtàn ìdílé tún ṣe pàtàkì, nítorí pé ìfàsẹ́yìn ìran ń kó ipa nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn àrùn autoimmune. Síwájú sí i, ìtàn àwọn àkóràn kan, ìfarahàn oògùn, sìgá mímu, wàhálà, ìsoríkọ́ lẹ́yìn ìbímọ, àti àwọn ipò homonu lè ní í ṣe pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀ tàbí ìbàjẹ́ àwọn àrùn autoimmune nínú àwọn aláìsàn kan.
Àyẹ̀wò ara: wíwá àwọn àmì ìgbóná ara àti ìlọ́wọ́sí ẹ̀yà ara
Àyẹ̀wò ara ni a fẹ́ ṣe láti mọ àmì ìgbóná ara, láti ṣe àyẹ̀wò ipa tí ó ní lórí ẹ̀yà ara, àti láti yọ àwọn àyẹ̀wò mìíràn kúrò. Dókítà yóò ṣe àyẹ̀wò àwọn àmì pàtàkì (ibà, ìfúnpá ẹ̀jẹ̀), láti wá àwọn ìgbóná ara (fún àpẹẹrẹ, ìgbóná ara, purpura), ọgbẹ́ ẹnu, àwọn nódì omi tí ó gbòòrò, àti àwọn àmì àìtó ẹ̀jẹ̀ bíi pílánẹ́ẹ̀tì.
Nínú ètò egungun ara, ṣíṣe àyẹ̀wò ìrọ̀rùn, wíwú oríkèé ara, ìwọ̀n ìṣípo díẹ̀, ìyípadà, tàbí àwọn nódù rheumatoid ń ran lọ́wọ́ láti yà ìwú ara oríkèé ara sọ́tọ̀ kúrò nínú ìrora ẹ̀rọ. Nínú iṣẹ́ thyroid, fífẹ̀, wíwárìrì, tàbí bradycardia lè fi hàn pé àrùn thyroid ara-ẹni ni ó ń fa àrùn thyroid ara-ẹni. Àyẹ̀wò ẹ̀dọ̀fóró, ọkàn àti ikùn jẹ́ pàtàkì nítorí pé àwọn àrùn autoimmune lè fa ìfọ́ ara pleural, pericarditis, hepatosplenomegaly, tàbí ìrora ikùn. Àyẹ̀wò neuron máa ń ṣe àyẹ̀wò agbára, ìfàsẹ́yìn, ìmọ̀lára, àti ìṣọ̀kan, pàápàá jùlọ tí àwọn àmì àrùn ọpọlọ bá wà.
Awọn idanwo yàrá ipilẹ: ṣe ayẹwo igbona ati ipa rẹ
Nígbà tí a bá fura sí àrùn autoimmune, àwọn àyẹ̀wò yàrá ìwádìí àkọ́kọ́ sábà máa ń ní àyẹ̀wò ẹ̀jẹ̀, ìwọ̀n ìpele erythrocyte sedimentation (ESR) tàbí C-reactive protein (CRP), àwọn àyẹ̀wò iṣẹ́ kíndìnrín àti ẹ̀dọ̀, ìṣàyẹ̀wò ìtọ̀, àti ìṣàfihàn ìṣẹ̀dá ara. Àìsàn ẹ̀jẹ̀, leukopenia, tàbí thrombocytopenia lè wà nínú SLE tàbí àwọn àrùn autoimmune hematologic mìíràn. Gíga ESR/CRP lè fi ìgbóná hàn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn àrùn autoimmune kan lè ní CRP tí ó ga díẹ̀ láìka ìṣiṣẹ́ tí ń ṣiṣẹ́ sí.
Àyẹ̀wò ìtọ̀ ṣe pàtàkì fún wíwá proteinuria tàbí hematuria tí ó lè fi hàn pé kíndìnrín ló ń fa àrùn náà, bí i lupus nephritis. Ìwádìí ìpíndọ́gba protein/creatinine nínú ìtọ̀ tàbí ìtọ́jú ìtọ̀ fún wákàtí mẹ́rìnlélógún lè pọndandan láti mọ bí proteinuria ṣe ń pọ̀ tó.
Àwọn ara-ara-ẹni àti ìdánwò àjẹsára: pàtàkì ṣùgbọ́n kìí ṣe ọ̀kan ṣoṣo
Àyẹ̀wò ara-ẹni jẹ́ apá pàtàkì nínú àyẹ̀wò, ṣùgbọ́n a gbọ́dọ̀ lóye àwọn ààlà rẹ̀. Àwọn èròjà antinuclear (ANA) ni a sábà máa ń lò gẹ́gẹ́ bí àyẹ̀wò fún SLE tí a fura sí, àrùn Sjögren, àrùn àsopọ̀ ara, àti scleroderma. ANA rere kò fi àrùn autoimmune hàn láìfọwọ́sí, nítorí a lè rí i nínú àwọn ènìyàn kan tí wọ́n ní ìlera, pàápàá jùlọ ní àwọn títà tí ó kéré. Ní ọ̀nà mìíràn, ANA odi mú kí àwọn àyẹ̀wò kan, bíi SLE, má ṣeé ṣe, bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò yọ ìṣeéṣe náà kúrò.
Àwọn apakokoro ara ẹni pàtó kan ń ran lọ́wọ́ láti fìdí àyẹ̀wò náà múlẹ̀, bíi anti-dsDNA àti anti-Sm nínú SLE; anti-CCP àti rheumatoid factor nínú RA; anti-Ro/SSA àti anti-La/SSB nínú Sjögren's; anti-centromere tàbí anti-Scl-70 nínú scleroderma; àti ANCA nínú àwọn vasculitis kan. Ìdánwò àfikún (C3, C4) tún wúlò, pàápàá jùlọ nínú SLE, nítorí pé ó lè dínkù nígbà tí àrùn náà bá ń lọ lọ́wọ́.
Sibẹsibẹ, itumọ gbọdọ maa gba awọn aami aisan, awọn awari ayẹwo ara, ati awọn awari miiran ti o ṣe atilẹyin nigbagbogbo. Awọn aporo ara ara le jẹ "ami," ṣugbọn ayẹwo ko yẹ ki o da lori abajade kan ṣoṣo.
Awọn idanwo aworan ati awọn ilana pataki
Àwòrán máa ń ran lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara àti láti ya ìgbóná ara sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ipò mìíràn. Àwọn ìtànṣán X-ray, ultrasound oríkèé, tàbí MRI lè ṣe àyẹ̀wò synovitis, ìfọ́ egungun, àti ìfàmọ́ra àsopọ rírọ̀ nínú àrùn arthritis. Fún ìfàmọ́ra ẹ̀dọ̀fóró, àyẹ̀wò CT àyà lè ṣe àyẹ̀wò àrùn ẹ̀dọ̀fóró interstitial, èyí tí ó lè ṣẹlẹ̀ nínú scleroderma, RA, tàbí myositis. Echocardiography lè pọndandan tí a bá fura sí pericarditis tàbí haipatensonu ẹ̀dọ̀fóró.
Àwọn ọ̀ràn kan nílò àyẹ̀wò biopsy láti fìdí àyẹ̀wò náà múlẹ̀ tàbí láti ṣe àyẹ̀wò bí ìbàjẹ́ náà ṣe pọ̀ tó, bíi àyẹ̀wò kíndìnrín nínú àìsàn lupus nephritis, àyẹ̀wò awọ ara nínú vasculitis tàbí awọ ara, àti àyẹ̀wò ìfun nínú àrùn celiac tàbí àrùn ìfun. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ṣe pàtàkì nítorí pé àwọn àbájáde náà lè pinnu àwọn ọ̀nà ìtọ́jú àti àsọtẹ́lẹ̀.
Àwọn ìlànà ìsọ̀rí àti àyẹ̀wò ìyàtọ̀
Fún àwọn àrùn kan, àwọn ìlànà ìsọ̀rí-ẹ̀ka kárí ayé (fún àpẹẹrẹ, ACR/EULAR) wà láti mú kí ìṣètò wọn rọrùn, pàápàá jùlọ nínú ìwádìí àti iṣẹ́ ìṣègùn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe “irinṣẹ́ ìwádìí” kan ṣoṣo, àwọn ìlànà wọ̀nyí lè tọ́ àwọn oníṣègùn sọ́nà nínú ṣíṣe àyẹ̀wò àpapọ̀ àwọn àmì àrùn, àyẹ̀wò ara, àwọn antibody, àti àwọn àwárí tó ń ṣètìlẹ́yìn.
Ó yẹ kí a máa ronú nípa àwọn àyẹ̀wò ìyàtọ̀ nígbà gbogbo. Àwọn àkóràn onígbà díẹ̀ (ikọ́ ẹ̀gbẹ, àrùn hepatitis, HIV), àrùn ẹ̀jẹ̀ ríru, àwọn ìṣesí oògùn, àwọn àrùn endocrine, àti fibromyalgia pàápàá lè fara wé àwọn àmì àrùn autoimmune. Nítorí pé ìtọ́jú autoimmune sábà máa ń lo àwọn immunosuppressors, yíyọ àwọn àkóràn tó ń ṣiṣẹ́ àti àwọn àìsàn mìíràn tó lè burú sí i pẹ̀lú ìdíwọ́ ajẹ́sára ṣe pàtàkì.
Ṣe ipinnu iṣẹ-ṣiṣe ti arun naa ati ipa ti awọn ẹya ara
Ní àfikún sí pípinnu irú àrùn náà, àwọn dókítà sábà máa ń ṣe àyẹ̀wò bí iṣẹ́ ṣe ń lọ àti àwọn ẹ̀yà ara tó wà nínú rẹ̀. Èyí ní ipa lórí ìkìlọ̀ àti bí ìtọ́jú náà ṣe le tó. Fún àpẹẹrẹ, a máa ń tọ́jú àrùn oríkèé ara díẹ̀ ní SLE lọ́nà tó yàtọ̀ sí lupus nephritis tàbí ìlọ́wọ́sí ètò iṣan ara àárín. Ìṣàyẹ̀wò iṣẹ́ lè lo àwọn àmì pàtó (fún àpẹẹrẹ, fún SLE tàbí RA), pẹ̀lú àwọn àmì yàrá bíi complement, anti-dsDNA, CRP, àti àwọn àwárí ìṣègùn.
Ipa ti ifowosowopo ati atẹle
Ṣíṣàyẹ̀wò àwọn àrùn ara tí ó ń fa àrùn ara nígbà gbogbo nílò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn onímọ̀-ẹ̀kọ́: ìṣègùn inú—ìmọ̀ nípa àrùn ara, àrùn awọ ara, ìmọ̀ nípa ọpọlọ, ìmọ̀ nípa ẹ̀jẹ̀, ìmọ̀ nípa ẹ̀jẹ̀, àti ìmọ̀ nípa ẹ̀jẹ̀. Kò wọ́pọ̀ kí àyẹ̀wò náà di kedere lẹ́yìn àyẹ̀wò déédéé, nítorí pé àwọn aláìsàn kan ní àkọ́kọ́ máa ń ní àwọn àmì díẹ̀. Nítorí náà, àtẹ̀lé tí a ṣètò, àkọsílẹ̀ àwọn àmì àrùn, àti àtúnyẹ̀wò àwọn àyẹ̀wò yàrá lè jẹ́ apá kan nínú ìlànà àyẹ̀wò náà.
Penutup
Àyẹ̀wò àìsàn autoimmune jẹ́ ìlànà onípele-ọ̀pọ̀lọpọ̀ tí ó so ìtàn tí a fojú sí pọ̀, àyẹ̀wò ara tí ó kún rẹ́rẹ́, àyẹ̀wò yàrá ìwádìí, àyẹ̀wò autoantibody tí a yàn, àti àwòrán àti biopsy nígbà tí ó bá pọndandan. Àwọn ìpèníjà pàtàkì wà ní irú àwọn àmì àrùn tí kò ṣe pàtó, àwọn ìlànà àrùn tí ń yípadà, àti ìfarajọpọ̀ tí ó ṣeé ṣe láàárín àwọn àrùn náà. Àwọn kọ́kọ́rọ́ sí àṣeyọrí ni ìtumọ̀ àbájáde ìdánwò kọ̀ọ̀kan nínú ipò ìṣègùn aláìsàn, yíyọ àwọn àyẹ̀wò ìyàtọ̀ tí ó lè ṣeni léwu kúrò, àti ṣíṣe àtẹ̀lé ìgbà pípẹ́. Pẹ̀lú àyẹ̀wò tí ó tọ́, a lè ṣe àtúnṣe ìtọ́jú láti dín ìgbóná ara kù, dènà ìbàjẹ́ ẹ̀yà ara, àti mú kí ìgbésí ayé aláìsàn sunwọ̀n síi.
