Àwọn Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè àti Ìdàgbàsókè Ọmọdé
Ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè ọmọdé jẹ́ ìlànà tí ń lọ lọ́wọ́lọ́wọ́ tí ó ní ìdàgbàsókè (àwọn ìyípadà nínú ìtóbi ara bíi ìwúwo, gíga, àti yíyí orí) àti ìdàgbàsókè (ìdàgbàsókè iṣẹ́, àwọn ọgbọ́n ìṣiṣẹ́, èdè, ìdàgbàsókè ìmọ̀, ìdàgbàsókè àwùjọ àti ìmọ̀lára, àti òmìnira). Ìṣàyẹ̀wò ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè ṣe pàtàkì láti ìgbà ọmọdé títí dé ìgbà ọ̀dọ́langba nítorí pé ó lè ṣàwárí àwọn àrùn ní ìbẹ̀rẹ̀, pinnu àwọn àìní ìfúnni níṣìírí, àti ran àwọn òbí àti àwọn onímọ̀ nípa ìlera lọ́wọ́ láti gbé ìgbésẹ̀ tí ó yẹ. Àpilẹ̀kọ yìí jíròrò àwọn ọ̀nà pàtàkì fún ìṣàyẹ̀wò ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè ọmọdé tí a sábà máa ń lò nínú iṣẹ́ ìtọ́jú ìlera àti ìṣe ojoojúmọ́.
1. Àwọn Ìlànà Ìpìlẹ̀ ti Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè àti Ìdàgbàsókè
Ìṣàyẹ̀wò tó dára yẹ kí ó jẹ́ pípé, lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, àti déédé. Kíkún túmọ̀ sí wíwọ̀n ìwúwo àti gíga nìkan, ṣùgbọ́n kí ó tún ṣe àyẹ̀wò ìdàgbàsókè èdè ọmọ náà, ìṣíkiri rẹ̀, ìwà rẹ̀, àti àyíká rẹ̀. Lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan túmọ̀ sí ṣíṣe é déédéé gẹ́gẹ́ bí ìbẹ̀wò tí a ṣètò (fún àpẹẹrẹ, nígbà àjẹsára, àyẹ̀wò ìlera lẹ́yìn ìlera (Posyandu), tàbí ìbẹ̀wò dókítà). Ọ̀nà tí a ṣe déédé nípa lílo àwọn irinṣẹ́ ìwọ̀n tó wúlò tí a sì lè gbẹ́kẹ̀lé kí a lè fi àwọn àbájáde náà wéra pẹ̀lú àwọn àmì ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè tí ó bá ọjọ́ orí mu.
Síwájú sí i, àwọn àyẹ̀wò gbọ́dọ̀ gbé àwọn ohun tó ń nípa lórí ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè yẹ̀ wò, bí ìbílẹ̀, oúnjẹ, ìtàn ìbímọ àti ìbímọ, àwọn àìsàn onígbà pípẹ́, ìtọ́jú tó dára, àti ìfúnni níṣìírí. Ọmọ tí ó bá dà bí ẹni pé ó “dára” kò ní ìṣòro kankan; ní ọ̀nà mìíràn, ọmọ tí ó bá pẹ́ ní apá kan kò ní ìṣòro líle koko, nítorí pé ìyàtọ̀ nínú ìdàgbàsókè láàárín àwọn ọmọdé wà. Nítorí náà, ìtumọ̀ àwọn àbájáde gbọ́dọ̀ jẹ́ èyí tí a ṣe pẹ̀lú ìṣọ́ra, tí ó bá sì pọndandan, kí àwọn ògbógi máa ṣiṣẹ́.
2. Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè Ara (Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè)
a. Àwọn Ìwọ̀n Anthropometric
Ìmọ̀-ẹ̀rọ-ẹ̀rọ-ara jẹ́ ọ̀nà ìpìlẹ̀ fún ṣíṣe àyẹ̀wò ìdàgbàsókè. Àwọn pàrámítà tí a wọ́pọ̀ tí a ṣàyẹ̀wò pẹ̀lú:
1. Ìwúwo ara (BW): a wọ́n nípa lílo ìwọ̀n ọmọ tàbí ìwọ̀n oní-nọ́ńbà pẹ̀lú ìpele tó péye. Fún àwọn ọmọ ọwọ́, a máa ń ṣe ìwọ̀n láìsí aṣọ tó wúwo àti pẹ̀lú àwọn aṣọ ìbora díẹ̀ bí ó ti ṣeé ṣe tó.
2. Gígùn ara/gíga (PB/TB): A máa ń fi infantometer wọn gígùn ara àwọn ọmọ ọwọ́ ní ipò tí wọ́n jókòó sí, nígbà tí a máa ń fi stadiometer wọn gíga wọn àwọn ọmọ tí wọ́n bá ti lè dúró tẹ́lẹ̀.
3. Àyíká orí (HCM): Èyí ṣe pàtàkì gan-an fún àwọn ọmọ ọdún 0-2 láti ṣe àyẹ̀wò ìdàgbàsókè ọpọlọ. A máa ń ṣe ìwọ̀n ní àwọn ibi tó hàn gbangba jùlọ ní iwájú orí àti ẹ̀yìn orí.
4. Àyíká apá òkè (MUAC): a sábà máa ń lò ó fún àyẹ̀wò ipò oúnjẹ, pàápàá jùlọ ní àwọn ipò pápá.
5. Àtòjọ ìwọ̀n ara (BMI): nínú àwọn ọmọdé tí wọ́n dàgbà, BMI fún ọjọ́ orí lè ran wọ́n lọ́wọ́ láti ṣe àyẹ̀wò ewu àìjẹunre tàbí ìwúwo jù.
b. Ṣíṣe àgbékalẹ̀ Ìtẹ̀sí Ìdàgbàsókè
Ó yẹ kí a kọ àwọn àbájáde nípa ẹ̀dá ènìyàn sílẹ̀ kí a sì fi wọ́n sí orí àtẹ ìdàgbàsókè déédéé (fún àpẹẹrẹ, WHO tàbí àtẹ orílẹ̀-èdè tó bá yẹ). Àwọn ìtẹ̀síwájú ìṣàyẹ̀wò ṣe pàtàkì ju àwọn nọ́mbà kan lọ. Ọmọ tí ó bá wà ní ìpín ọgọ́rùn-ún tó kéré nígbà gbogbo lè jẹ́ déédé, nígbà tí ọmọ tí ó bá ṣubú ní ìlà ìpín ọgọ́rùn-ún mélòó kan nílò àfiyèsí nítorí pé ó lè fi àwọn ìṣòro oúnjẹ, àrùn, tàbí àìlègba ara hàn.
c. Ìtumọ̀ Ipò Oúnjẹ
Àwọn àmì tí a sábà máa ń lò ni:
– BB fún ọjọ́-orí (BB/U) láti ṣe àyẹ̀wò ìwọ̀n tí kò tó nǹkan.
– Ìbàjẹ gẹ́gẹ́ bí ọjọ́-orí (TB/U) láti ṣe àyẹ̀wò ìbàjẹ (ìbàjẹ onígbà díẹ̀).
– Ìwúwo gẹ́gẹ́ bí gíga (BW/BH) tàbí BMI gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ orí láti ṣe àyẹ̀wò ìfàsẹ́yìn (ìwọ̀n gígùn) tàbí ìwúwo/ìsanra.
Ìtumọ̀ sábà máa ń dá lórí àmì-z. Tí àwọn àbájáde bá fi ìyàtọ̀ pàtàkì hàn, àwọn ìgbésẹ̀ mìíràn tún ní nínú ṣíṣe àyẹ̀wò ìwọ̀n oúnjẹ tí a jẹ, ìtàn ìṣègùn, àti àwọn ipò àyíká.
3. Àwọn Ọ̀nà Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè
Ìdàgbàsókè ọmọ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá pàtàkì: agbára ìṣiṣẹ́ gbogbogbò, agbára ìṣiṣẹ́ dáadáa, èdè/ìbánisọ̀rọ̀, ìmọ̀-ọkàn, àti ìmọ̀lára àwùjọ. A ṣe àyẹ̀wò nípa lílo àpapọ̀ àwọn ọ̀nà wọ̀nyí.
a. Ìtàn Ìdàgbàsókè (Ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò tí a darí)
Àwọn òbí jẹ́ orísun pàtàkì fún ìwífún. Àwọn òṣìṣẹ́ ìlera gbọ́dọ̀ béèrè pé:
– Ìgbà wo ni ọmọ náà máa ń bẹ̀rẹ̀ sí í yípo, jókòó, rákò, dúró, àti rìn.
– Ìdáhùn ọmọdé sí ohùn, ojú, àti ìpè orúkọ.
– Ìdàgbàsókè àwọn ọ̀rọ̀ àkọ́kọ́, agbára láti kọ́ àwọn gbólóhùn, àti òye àwọn ìtọ́ni.
– Àwọn ọ̀nà ìṣeré, ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn ènìyàn, àwọn ọgbọ́n àfarawé, àti òmìnira (jíjẹun nìkan, ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ilé ìgbọ̀nsẹ̀).
Wọ́n tún béèrè nípa ìtàn àwọn okùnfà ewu nípa: àìtó ọmọ, ìwọ̀n ìbímọ díẹ̀, àkóràn líle, ìwárìrì, ìtàn ìdílé, fífi èéfín sìgá hàn, àti àwọn ìṣòro ọpọlọ.
b. Àkíyèsí Taara
A máa ń kíyèsí bí àwọn ọmọdé ṣe ń ṣeré tàbí tí wọ́n ń bá ara wọn ṣeré. Àwọn nǹkan tí a ṣe àyẹ̀wò wọn ni:
– Didara ìṣípo àti ìṣọ̀kan.
– Ọ̀nà tí àwọn ọmọdé gbà ń di nǹkan mú, bí wọ́n ṣe ń kó àwọn búlọ́ọ̀kù jọ, àti bí wọ́n ṣe ń kọ nǹkan sílẹ̀.
– Àwọn ìdáhùn àwùjọ: ẹ̀rín músẹ́ láàárín àwùjọ, títọ́ka sí àwọn ohun tí a nífẹ̀ẹ́ sí, ṣíṣe àfarawé eré.
– Ìṣàkóso ìmọ̀lára: ìjákulẹ̀ tí ó rọrùn, ìbínú tí ó pọ̀ jù, tàbí àìfararọ gidigidi.
Àwọn àkíyèsí sábà máa ń fi àwọn ìṣòro tí àwọn òbí kò mọ̀ hàn, bí àìsí ojú tàbí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ láìsọ̀rọ̀ pẹ́lẹ́pẹ́.
c. Idanwo Ayẹwo Idagbasoke
Àyẹ̀wò náà ń gbìyànjú láti dá àwọn ọmọdé tí wọ́n wà nínú ewu fún ìdádúró ìdàgbàsókè mọ̀ kí a lè tọ́ka sí wọn kíákíá fún àyẹ̀wò síwájú sí i. Àwọn irinṣẹ́ àyẹ̀wò tí a sábà máa ń lò ni:
– A lo ìbéèrè ìwádìí ṣáájú ìṣàyẹ̀wò (KPSP) ní Indonesia.
– Idanwo Idagbasoke Denver (Denver II) lati ṣe ayẹwo ọpọlọpọ awọn agbegbe idagbasoke ti o yẹ fun ọjọ-ori.
– ASQ (Ìbéèrè fún Ọjọ́-orí àti Ìpele) èyí tí a gbé karí àwọn ìròyìn òbí tí ó sì wúlò gan-an.
Àwọn àbájáde ìwádìí ni a sábà máa ń pín sí “tó yẹ,” “tó lè béèrè ìbéèrè,” tàbí “ohun tí kò dára.” Tí àwọn àbájáde náà bá jẹ́ ohun tí kò bójú mu, a lè tún ìwádìí náà ṣe ní àwọn àkókò pàtó kan pẹ̀lú ìfúnni níṣìírí púpọ̀ sí i; tí àwọn àìlera bá wà, a nílò ìtọ́kasí.
d. Ìṣàyẹ̀wò Ìdàgbàsókè Jìn-jìnlẹ̀
Tí ìwádìí bá fi hàn pé ewu tàbí àníyàn nípa ìṣègùn wà, dókítà ọmọdé, onímọ̀ nípa ọpọlọ, onímọ̀ nípa iṣẹ́, onímọ̀ nípa ọ̀rọ̀ sísọ, tàbí onímọ̀ nípa ọpọlọ lè ṣe ìwádìí tó jinlẹ̀ sí i. Ìwádìí tó jinlẹ̀ yìí sábà máa ń ní ìdánwò ìmọ̀, ìdánwò èdè, ìṣàyẹ̀wò ìwà, àti àyẹ̀wò ọpọlọ. Ète rẹ̀ ni láti fìdí àyẹ̀wò náà múlẹ̀ àti láti ṣe ètò ìtọ́jú tó péye.
4. Ìṣàyẹ̀wò Àwọn Iṣẹ́ Ìmọ́lẹ̀: Ìgbọ́ran àti Ìran
Àìlera ìgbọ́ran àti ìríran ló sábà máa ń fa ìdádúró èdè àti ìṣòro ẹ̀kọ́. Nítorí náà, ìṣàyẹ̀wò ìmọ̀lára jẹ́ apá pàtàkì nínú ìṣàyẹ̀wò náà.
– Ìgbọ́ran: a le ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ nípasẹ̀ àyẹ̀wò ọmọ tuntun (OAE/ABR) tí ó bá wà, àti wíwo ìdáhùn sí ohùn. Nínú àwọn ọmọ tí wọ́n dàgbà, a le ṣe àyẹ̀wò ohùn tí ó bá ọjọ́ orí mu.
– Ìran: Ìṣàyẹ̀wò náà ní nínú ṣíṣàyẹ̀wò ìṣàfihàn pupa, ìríran tó jinlẹ̀, àti ṣíṣàkíyèsí bóyá ọmọ náà máa ń gbọ̀n ojú, ó máa ń tẹ̀ orí rẹ̀, tàbí ó ní ìṣòro láti tẹ̀lé àwọn nǹkan. Ìtọ́kasí lọ sí dókítà ojú ni ó ṣe pàtàkì tí a bá fura sí i.
5. Ìṣàyẹ̀wò Àwọn Ẹ̀ka Ìbáṣepọ̀ Ọpọlọ àti Àyíká
Ìlànà ìtọ́jú ọmọ àti àyíká ní ipa lórí ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè gidigidi. Àwọn ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò pẹ̀lú:
– Ṣe àyẹ̀wò dídára ìbáṣepọ̀ òbí àti ọmọ: bóyá ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìmọ̀lára wà, ìbáṣepọ̀ ọ̀nà méjì, àti àwọn ìṣe tó ní ààbò.
– Ṣe àyẹ̀wò ìfarahàn sí wahala: ìjà ìdílé, ìwà ipá, àìsí ìrànlọ́wọ́ àwùjọ, tàbí ìbànújẹ́ nínú àwọn olùtọ́jú.
– Ṣe àyẹ̀wò àǹfààní sí oúnjẹ àti ìmọ́tótó: wíwà oúnjẹ tó ní èròjà oúnjẹ, ìmọ́tótó àyíká, àti àwọn ìlànà oorun.
Àwọn ìṣòro tó lè fa ìṣòro nínú ìdàgbàsókè ọpọlọ lè fa ìdàgbàsókè díẹ̀ kódà bí ipò ara ọmọ náà bá dà bí ẹni pé ó dára.
6. Àkọsílẹ̀, Àbójútó, àti Àtẹ̀lé
Àwọn àyẹ̀wò tó gbéṣẹ́ gbọ́dọ̀ wà pẹ̀lú àwọn ìwé tó péye, fún àpẹẹrẹ nínú ìwé KIA, àwọn àkọsílẹ̀ Posyandu, tàbí àwọn àkọsílẹ̀ ìṣègùn ilé ìwòsàn. Àwọn ohun pàtàkì láti kíyèsí:
- Awọn iye Anthropometric ati awọn shatti idagbasoke.
– Awọn abajade ayẹwo idagbasoke fun agbegbe kọọkan.
– Àwọn àwárí ìṣàkíyèsí nípa ìwà àti ìbáṣepọ̀ àwùjọ.
– Ètò ìfúnni níṣìírí àti ìṣètò àtúnṣe.
Àtẹ̀lé ni pàtàkì. Tí a bá rí ìdádúró, àwọn ìtọ́jú ìṣáájú bíi ìfúnni ní ìfọkànsí, ìdàgbàsókè oúnjẹ, ìtọ́jú ọ̀rọ̀ sísọ, tàbí ìtọ́jú ara lè mú kí àwọn àbájáde sunwọ̀n síi. Ó yẹ kí a kọ́ àwọn òbí nípa àwọn ìgbòkègbodò ìfúnni ní ìfọkànsí tí ó bá ọjọ́ orí mu, bíi sísọ̀rọ̀, kíkà ìwé, eré ìwakọ̀, àti dídín àkókò ìbojú tó pọ̀ jù.
Ipari
Àwọn ọ̀nà ìṣàyẹ̀wò ìdàgbàsókè àti ìdàgbàsókè ọmọdé ní àwọn ìwọ̀n ìdàgbàsókè ara (anthropometry àti àwọn ìlà ìdàgbàsókè), àwọn ìṣàyẹ̀wò ìdàgbàsókè (gbígba ìtàn, àkíyèsí, àyẹ̀wò, àti àyẹ̀wò jíjinlẹ̀), àwọn ìṣàyẹ̀wò ìmọ̀lára (ìgbọ́ràn àti ìran), àti àwọn ìṣàyẹ̀wò ti àwọn ohun tó ń fa ìṣòro nínú ọpọlọ àti àyíká. Àwọn ìṣàyẹ̀wò déédéé ń jẹ́ kí a rí àwọn ìṣòro ní kùtùkùtù, èyí tí ó ń jẹ́ kí a lè ṣe ìtọ́jú tó yẹ ní àkókò tó yẹ. Pẹ̀lú ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín àwọn òbí, àwọn ògbógi ìlera, àti àyíká ẹ̀kọ́, àwọn ọmọdé ní àǹfààní púpọ̀ láti dàgbà ní ìlera àti láti dàgbàsókè ní ọ̀nà tó dára gẹ́gẹ́ bí agbára wọn ṣe tó.
