Ewéko ti Awọn Eweko Eso Subtropical
Àwọn ewéko èso tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ jẹ́ àkójọ àwọn ewéko tí ń so èso tí wọ́n sábà máa ń dàgbà dáadáa ní ojúọjọ́ ìsàlẹ̀ ilẹ̀, ìyẹn àwọn agbègbè tí ó ní àkókò mẹ́rin tàbí ó kéré tán àkókò òtútù pàtó jálẹ̀ ọdún. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé a lè gbin àwọn èso díẹ̀ ní àwọn agbègbè olóoru kan báyìí (pàápàá jùlọ àwọn ilẹ̀ olóoru), àwọn ànímọ́ ewéko wọn àti àwọn àìní wọn nípa ti ara ṣì ní ipa gidigidi lórí ìpìlẹ̀ ojúọjọ́ wọn. Lílóye ewéko àwọn ewéko èso tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ ṣe pàtàkì kìí ṣe fún ète ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nìkan ṣùgbọ́n fún ìtọ́jú, ìbísí, àti ìtọ́jú germplasm pẹ̀lú.
Ìmọ̀ nípa ojú ọjọ́ afẹ́fẹ́ ilẹ̀ olóoru àti ipa rẹ̀ lórí àwọn igi èso
Àwọn ojúọjọ́ ilẹ̀ òkèèrè ni a fi ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn gbígbóná sí ìgbà òtútù àti ìgbà òtútù sí ìgbà òtútù hàn. Ní ti ewéko, ohun pàtàkì kan tí ó ya ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewéko èso ilẹ̀ òkèèrè sọ́tọ̀ kúrò lára àwọn ewéko ilẹ̀ òkèèrè ni ohun tí àwọn irúgbìn kan nílò “ìtutù”. Ohun tí a nílò yìí ní í ṣe pẹ̀lú ìdádúró ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn, ipò ìsinmi ara tí ó ń ran àwọn ewéko lọ́wọ́ láti yege àwọn ipò òtútù, lẹ́yìn náà wọ́n á tún bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà kí wọ́n sì máa tàn bí wọ́n bá ti ń gbóná.
Ní àwọn agbègbè tí kò bá àwọn ohun tí a nílò fún òtútù mu, àwọn ewé kan lè ní ìṣòro òdòdó, ìdàgbàsókè ewé tí kò dọ́gba, tàbí ìṣẹ̀dá èso tí kò pọ̀. Nítorí náà, yíyan àwọn oríṣi tí kò nílò òtútù díẹ̀ jẹ́ ọ̀nà pàtàkì nígbà tí a bá ń gbìn àwọn èso ní agbègbè tí ó gbóná.
Oríṣiríṣi Àwọn Ewéko Èso Abẹ́ Oòrùn àti Ìsọ̀rí Gbogbogbòò
Ni gbogbogbo, awọn eso ti o wa ni isalẹ oorun ni o ni oniruuru awọn ẹya lati awọn idile oriṣiriṣi ti o wa ni inu eweko. Diẹ ninu awọn apẹẹrẹ olokiki ni awọn eso apples (Malus domestica), awọn eso peaches (Pyrus spp.), awọn eso peaches (Prunus persica), awọn eso plums (Prunus domestica), awọn eso cherry (Prunus avium), awọn eso àjàrà (Vitis vinifera), awọn eso strawberries (Fragaria × ananassa), ati awọn eso citrus kan (Citrus spp.) ti o baamu daradara si awọn ipo isalẹ oorun. Ni afikun, awọn eso persimmons (Diospyros kaki), awọn eso pomegranate (Punica granatum), ati awọn olifi (Olea europaea) ni a maa n so pọ mọ awọn agbegbe isalẹ oorun si awọn agbegbe Mẹditarenia.
A le ṣe àtúnyẹ̀wò ìpínsísọ àwọn ewéko èso onílẹ̀ òkè òkun nípasẹ̀ ìpínsísọ (ìdílé, ìran, irúgbìn), irú ìdàgbàsókè (igi, igbó, ewéko), àti àwọn ànímọ́ ewé (tí ó máa ń yọ tàbí tí ó máa ń gbẹ). Àwọn ápù, píà, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú Prunus sábà máa ń yọ ewé, nígbà tí osàn àti ólífì sábà máa ń jẹ́ ewé tí ó máa ń gbẹ.
Ìrísí Ewebe: Gbòǹgbò, Gbòǹgbò, àti Ewé
Akar
Ètò gbòǹgbò àwọn ewéko tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru sábà máa ń ní gbòǹgbò taproot tí ó ń dàgbàsókè sí gbòǹgbò ẹ̀gbẹ́, pàápàá jùlọ nínú àwọn ewéko onígi bíi ápù àti pííṣì. Gbòǹgbò ń kó ipa pàtàkì nínú gbígba omi àti jíjẹ oúnjẹ, ó sì ń pèsè ìrànlọ́wọ́. Nínú ìtọ́jú òde òní, lílo gbòǹgbò náà ní ipa lórí ìṣètò gbòǹgbò: àwọn gbòǹgbò kan lè mú kí ìfaradà bá ilẹ̀ líle, ọ̀dá, iyọ̀, tàbí àwọn àrùn tí ó ń gbé inú ilẹ̀ pọ̀ sí i.
Gígùn àti adé
Àwọn igi èso tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru jẹ́ igi onígi pẹ̀lú ìdàgbàsókè àkọ́kọ́ àti ìkejì. Àsopọ̀ Cambium máa ń ṣẹ̀dá xylem àti phloem kejì, èyí tí ó máa ń mú kí igi náà fẹ̀ sí i ní ìwọ̀n ìlà tí ó sì máa ń ṣe àwọn òrùka ọdọọdún nínú àwọn irúgbìn kan—ìṣẹ̀lẹ̀ kan tí ó hàn gbangba ní àwọn agbègbè tí ó ní àwọn àkókò tí ó yàtọ̀ síra. Ìrísí adé yàtọ̀ síra, àti nínú ìtọ́jú rẹ̀, a sábà máa ń ṣe é nípa gígé igi láti ṣe àkóso wíwọlé ìmọ́lẹ̀, ìṣàn afẹ́fẹ́, àti ìpínkiri èso.
Si isalẹ
Ewé ewéko onígbóná lè rọrùn (fún àpẹẹrẹ, ápù) tàbí àdàpọ̀ nínú àwọn irú ewéko kan. Nínú àwọn ewéko onígbóná, àwọn ewé máa ń dàgbàsókè àti ìfàsẹ́yìn bí ìgbà òtútù ṣe ń sún mọ́lé. Ìyípadà homonu àti ìtọ́jú ọjọ́ (gẹ́gẹ́ bí ọjọ́) ló ń darí ìlànà yìí. Nínú àwọn ewéko onígbóná bíi citrus, àwọn ewé máa ń pẹ́ títí ṣùgbọ́n wọ́n ṣì máa ń yí àwọn ewé padà díẹ̀díẹ̀.
Ìmọ̀ nípa Ìṣẹ̀dá: Àwọn Òdòdó, Ìfúnpọ̀, àti Èso
Ododo
Àwọn òdòdó jẹ́ pàtàkì fún ìṣẹ̀dá èso tó yọrí sí rere. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ewéko èso tó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru ló máa ń mú àwọn òdòdó tó pé (tó ní stamens àti pistils) ṣùgbọ́n wọ́n tún nílò ìfúnpọ̀ èso kí wọ́n tó lè ní èso tó dára jùlọ. Fún àpẹẹrẹ, nínú ọ̀ràn ápù, ọ̀pọ̀lọpọ̀ irú wọn kò bá ara wọn mu, wọ́n sì nílò oríṣiríṣi èso tó máa ń mú kí àwọn kòkòrò máa hù jáde àti ìṣiṣẹ́ wọn, pàápàá jùlọ àwọn oyin.
Ìṣètò òdòdó lè ran àwọn ènìyàn lọ́wọ́ láti dá ìdílé wọn mọ̀: Àwọn òdòdó Rosaceae (ápù, píà, píà) sábà máa ń ní àwọn ewéko àti corolla tó yàtọ̀ síra, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ stamens. Àwọn èso àjàrà (Vitaceae) ní àwọn òdòdó kéékèèké, tí ó dàbí páníkì, àti àwọn òdòdó citrus ní òórùn dídùn gidigidi, wọ́n sì ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ stamens.
Ìfúnpọ̀ àti Ìjẹ́pọ̀
Afẹ́fẹ́ (anemophily) tàbí kòkòrò (entomophily) lè ran ìfúnpọ̀n ní èso ilẹ̀ olóoru lọ́wọ́, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ewéko èso tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru gbára lé àwọn kòkòrò. Lẹ́yìn ìfúnpọ̀n, ìfúnpọ̀n máa ń wáyé, èyí tí ó ń fa ìdàgbàsókè èso àti irúgbìn. Àwọn ipò ojú ọjọ́ ní àkókò ìfúnpọ̀n ṣe pàtàkì: òjò, afẹ́fẹ́ líle, tàbí ìwọ̀n otútù tí ó lọ sílẹ̀ jù lè dí ìṣiṣẹ́ àwọn olùfúnpọ̀n ní èso lọ́wọ́ kí ó sì dín ìṣètò èso kù.
Irú Èso
Ní ti ìmọ̀ nípa ewéko, “èso” kìí sábà jẹ́ ìtumọ̀ oúnjẹ. Àwọn ápù àti píà jẹ́ pome nítorí pé oúnjẹ tí a lè jẹ wá láti inú àsopọ̀ ilẹ̀ ti òdòdó (hypanthium), nígbà tí àwọn èso náà wà nínú ẹyin ọmọ. Píà, plum, àti ṣẹ́rí jẹ́ èso òkúta (drupes) pẹ̀lú endocarp líle. Èso àjàrà àti ọsàn jẹ́ èso berries ní ìtumọ̀ ewéko pàtó, nígbà tí a sábà máa ń pe èso citrus ní hesperidium, oríṣiríṣi èso berries tí ó ní awọ tí ó nípọn àti àpò omi.
Awọn ibeere fun oorun, vernalization, ati otutu
Ìdádúró òdòdó jẹ́ àtúnṣe pàtàkì fún ìwàláàyè ìgbà òtútù. Àwọn ohun ọ̀gbìn nílò ìkójọpọ̀ àwọn òtútù díẹ̀ (àkókò ìtútù tàbí àwọn ìwọ̀n otútù) láti dẹ́kun ìdádúró òdòdó kí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í dàgbà déédéé ní àsìkò tí ó tẹ̀lé e. Èrò ìdàgbàsókè òdòdó—ìdí fún ìfúnni ní ìtura òtútù láti mú kí òdòdó rú—ní ìbáṣepọ̀ tímọ́tímọ́ láàárín ọ̀pọ̀lọpọ̀ irúgbìn, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìlànà náà lè yàtọ̀ síra.
Lílóye àwọn ohun tí a nílò fún ìtútù máa ń ran àwọn àgbẹ̀ lọ́wọ́ láti mọ irú àwọn irúgbìn tó yẹ. Àwọn irúgbìn ápù "tútù gíga" dára jù fún àwọn agbègbè tí òtútù ti le koko, nígbàtí a ṣe àwọn irúgbìn "tútù kékeré" fún ìṣẹ̀dá ní àwọn agbègbè tí ó gbóná, títí kan àwọn ilẹ̀ olóoru tàbí àwọn ilẹ̀ olóoru tí ó tutù.
Àwọn Ìyípadà Nípa Ìṣẹ̀dá Ara: Ìwọ̀n otútù, Ìmọ́lẹ̀, àti Omi
Àwọn ewéko èso tí ó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ ní onírúurú ìfaradà sí òtútù. Àwọn kan lè yege òtútù tí kò tó nǹkan, ṣùgbọ́n wọ́n lè fara dà á nígbà tí wọ́n bá ń tàn. Ìrísí ojú ọjọ́ ní ipa lórí ìṣẹ̀dá ewéko, ìwọ̀n ìdàgbàsókè, àti ìyípadà láti ewéko sí ìpele ìbísí. Ní àkókò kan náà, wíwà omi ní ipa lórí ìwọ̀n èso, ìwọ̀n ṣúgà, àti dídára organoleptic.
Nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ èso ilẹ̀ olóoru, a gbọ́dọ̀ máa ṣe àtúnṣe láàárín ìdàgbàsókè ewéko àti ìdàgbàsókè ọmọ. Àìsí nitrogen tó pọ̀ jù lè mú kí ewé àti ìrúwé pọ̀ sí i, èyí tó lè mú kí òdòdó dín kù. Àìsí omi nígbà tí èso bá ń dàgbà lè mú kí èso kékeré, kí ó fọ́, tàbí kí ó dín dídára rẹ̀ kù.
Ìbísí àti Ìbísí: Láti irúgbìn sí ìgbẹ́
Ní ti ewéko, a lè gbin àwọn igi èso ní ọ̀nà ìbílẹ̀ (láti inú irúgbìn) tàbí ní ọ̀nà ìtọ́jú ewéko. Síbẹ̀síbẹ̀, ìtànkálẹ̀ irúgbìn sábà máa ń yọrí sí ìyàtọ̀ gíga àti àwọn ànímọ́ èso tí kò báramu. Nítorí náà, ilé iṣẹ́ èso ilẹ̀ abẹ́ ilẹ̀ gbára lé àwọn ọ̀nà ìtànkálẹ̀ ewéko bíi gbígbẹ́ ewéko, gígé e, ìtọ́jú ewéko, àti ìtọ́jú ewéko. Àwọn ọ̀nà wọ̀nyí ń pa àwọn ànímọ́ tí ó ga jùlọ ti irúgbìn náà mọ́ (cultivar) wọ́n sì ń jẹ́ kí a so wọ́n pọ̀ mọ́ gbòǹgbò ewéko tí ó yẹ.
Ìbímọ àwọn èso tó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru gbájú mọ́ àtakò àrùn, àtúnṣe ojú ọjọ́, àìní ìtútù tó pọ̀, dídára adùn, àti ìgbà tí wọ́n bá fi máa wà níbẹ̀. Ìlànà yìí nílò òye nípa ìbímọ, ìbímọ, àti ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ewéko àti àyíká.
Àwọn Àìsàn, Àrùn, àti Àwọn Ẹ̀ka Ewéko ti Ìgbèjà Ewéko
Àwọn ewéko èso tó wà ní ìsàlẹ̀ ilẹ̀ olóoru lè fara da onírúurú àrùn olu, bakitéríà, àti fáírọ́ọ̀sì. Ní ti ewéko, àwọn ewéko ní àwọn ọ̀nà ìdènà bíi àwọn èwé tí a fi ń gé ewé, àwọn èròjà phenolic, àti àwọn ìdáhùn ìfàmọ́ra sí àsopọ ara. Síbẹ̀síbẹ̀, nínú àwọn ètò ìtọ́jú tó lágbára, ìdènà àdánidá kì í sábà tó, èyí tó ń béèrè fún ìtọ́jú àwọn kòkòrò tó ṣọ̀kan, títí bí ìmọ́tótó ọgbà igi, àwọn oríṣiríṣi tó ń gbóná ara, àti ìtọ́jú àwọn ìbòrí láti dènà ọ̀rinrin tó pọ̀ jù.
Penutup
Ẹ̀kọ́ nípa ewéko àwọn igi ewéko onípele-apá ìsàlẹ̀ ní ìwádìí pípéye nípa ìṣètò ewéko, iṣẹ́ rẹ̀, àti ìyípadà sí ojúọjọ́ pẹ̀lú àwọn àkókò òtútù tó yàtọ̀ síra. Láti ìrísí gbòǹgbò sí irú èso, láti ìgbà tí wọ́n bá sùn sí àwọn ọ̀nà ìfúnpọ̀ ewéko, ohun gbogbo ní ìsopọ̀ mọ́ ara wọn, ó sì ń pinnu ìṣẹ̀dá tó yọrí sí rere. Nípa lílóye àwọn ìlànà ewéko wọ̀nyí, ìtọ́jú èso onípele-apá ìsàlẹ̀ lè jẹ́ kí ó gbéṣẹ́, kí ó dúró ṣinṣin, kí ó sì bá àwọn ìpèníjà ìyípadà ojúọjọ́ àti ìbéèrè ọjà mu. Níkẹyìn, ewéko jẹ́ ju èrò lásán lọ; ó ń pèsè ìpìlẹ̀ tó wúlò fún ṣíṣe èso tó dára, tó sì dúró ṣinṣin láti ìgbà dé ìgbà.
